1 9 5 7
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1957
UNKNOWN NEWSPAPER
1957 (?)
HAYAT WEEKLY MAGAZINE
1957.01.18
MİLLİYET PAZAR NEWSPAPER
1957.01.20
Değerli
Sopranomuz
LEYLA
GENCER
Türk Operasının
büyük yıldızı Milletlerarası şöhrete sahip Türk sanatkârı Leyla Gencer
sanatının değerini yakında Milano La Scala Operasında da ispat edecek.
İtalya'nın hatta dünyanın bu en ünlü operası, sahnesinde milletlerarası büyük
opera artistlerini toplamaya karar verdiği zaman akla ilk gelen isimlerden biri
de Leyla Gencer'di. Değerli sopranomuzun şöhreti sınırlarımızı aşalı uzun zaman
geçmemesine rağmen şimdiden dünyanın en iyi sopranolarından biri olarak
gösterilmektedir. Napoli, Torino, Münich, Lausanne ve Polonya'da iştirak ettiği
operalar, verdiği konserler kadar senfonik orkestraları refakatinde doldurduğu
plaklar da değerini herkese kabul ettirdi
1956 yılı Ekim ayı başlarında San Francisco Operasında Francesca da Rimini adlı operanın baş rolünü temsil ettiği zaman TIME dergisi onu şu sözlerle övmüştü: Büyük, sıcak ve güzel sesli sopranoyu Amerika daha çok dinleyecektir.
Leyla Gencer İstanbul'da doğmuş, İtalyan lisesini bitirdikten sonra İstanbul Konservatuarına girmişti. Tanınmış bir bankacımızla evlendikten sonra bir aralık müziğe veda etmeyi düşünen sopranomuz kocasının teşvikiyle Ankara Devlet Operası'na katılmıştır. Kısa zamanda Ankara Devlet Operası Primadonnası olan Leyla Gencer güzel sesiyle olduğu kadar kibarlığı, kültürü ve zekasıyla da tanınmıştır.
Her yurt dışına çıkışta devamlı başarılar kazanan, kendisinden sitayişle bahsedilen yıldızımızın La Scala'da sahneye çıkacağı haberi İtalyan gazetelerinde etraflı olarak verilmekte, kendisi hakkında övüneceğimiz sözler yazılmaktadır. Milano'da Verdi'nin Aida operası, primadonnalığını yapacak olan sanatkârımız dünyanın en büyük sopranolarından biri olarak gösterilmektedir.
1956 yılı Ekim ayı başlarında San Francisco Operasında Francesca da Rimini adlı operanın baş rolünü temsil ettiği zaman TIME dergisi onu şu sözlerle övmüştü: Büyük, sıcak ve güzel sesli sopranoyu Amerika daha çok dinleyecektir.
Leyla Gencer İstanbul'da doğmuş, İtalyan lisesini bitirdikten sonra İstanbul Konservatuarına girmişti. Tanınmış bir bankacımızla evlendikten sonra bir aralık müziğe veda etmeyi düşünen sopranomuz kocasının teşvikiyle Ankara Devlet Operası'na katılmıştır. Kısa zamanda Ankara Devlet Operası Primadonnası olan Leyla Gencer güzel sesiyle olduğu kadar kibarlığı, kültürü ve zekasıyla da tanınmıştır.
Her yurt dışına çıkışta devamlı başarılar kazanan, kendisinden sitayişle bahsedilen yıldızımızın La Scala'da sahneye çıkacağı haberi İtalyan gazetelerinde etraflı olarak verilmekte, kendisi hakkında övüneceğimiz sözler yazılmaktadır. Milano'da Verdi'nin Aida operası, primadonnalığını yapacak olan sanatkârımız dünyanın en büyük sopranolarından biri olarak gösterilmektedir.
RADYONUN SESİ WEEKLY MAGAZINE
1957.01.23
INTERVIEW
Translation by © Ayşen Zülfikar
The special soprano of our opera: Leyla Gencer
The necessary elements in opera art, the Turkish people's perception of opera, the reason for her trip to Italy, the concept of degeneration, the necessity of an opera hour on the radio, and potential strategies to promote opera art.
INTERVIEW BY GÜLTEKİN OVACIK
Translation by ©
Ayşen Zülfikar
Photo
1: Leyla Gencer/ I portrayed Aslı with pleasure in the opera Kerem.
In the year 1954, Leyla Gencer was 35 years old and was preparing to debut on the world stage. A few weeks before performing 'Madame Butterfly' at the San Carlo Opera in Italy, she mentioned Adnan Saygun's opera 'Kerem' and said, 'I liked it and I performed it with pleasure.' However, this would mark Gencer's first and last interaction with Turkish composers…
We were informed that Leyla Gencer, one of the most successful singers from the Ankara State Opera, was about to travel to Italy, and before that, she would give a concert to benefit at the Journalists Union. So, we visited her to gather information about the progress of opera in Turkey and her schedule abroad.
Born in 1923 (*) in Istanbul, after graduating from the Italian High School, Leyla Gencer studied at the Istanbul Municipal Conservatory and obtained her diploma in 1949 (**).
In 1950, she succeeded at the auditions and was admitted to Ankara State Opera, where she successfully carried out her duties for three years.
"Mrs. Leyla, could you please tell us what kind of qualities an opera artist must possess?”
“When we think about an opera artist, the first thing that comes to mind is the 'voice'. Alongside that, a talent for acting—meaning powerful acting skills—and a genuine musical culture are necessary.”
“How do you assess the current state of opera in Turkey, and what is the level of interest among Turkish audiences?”
“As is known, there isn't a long-standing opera tradition in our country. Nevertheless, it's evident that our opera has achieved significant success in a relatively short time, comparable even to operas in Europe. I believe that the current level of our opera is quite good. However, we need more artists to grow and continue the tradition after us. And when it comes to our people's perception of opera, it seems that there's an opera tradition in Ankara. The audience is showing significant interest there.”
Leyla Gencer's response indicates that opera enthusiasts, those who love and are interested in Western music, are compelled to be in Ankara and follow the programs of the Ankara State Opera to satisfy their interests. Since not everyone can afford to come to Ankara and attend these programs, individuals who enjoy Western music may have to suppress their desires, and those who wish to learn more and enhance their knowledge may not be able to fulfill their aspirations.
The Ankara Opera must tour.
“What steps should be taken to increase the popularity of opera in our country? Are radio broadcasts sufficient?”
“Completing the construction of the opera building in Istanbul is crucial to establish this. Organizing national and international tours for the Ankara State Opera is necessary. I don't believe that radio broadcasts alone would suffice.
We are confident that "The Hour for Opera Lovers" on the radio doesn’t benefit the people. Nonetheless, we must acknowledge and appreciate this initiative by the radio management. However, as our esteemed mayor and municipality administrators are aware, opera is not only an auditory experience but also a visual one. That's why it's essential to finish the construction of the unfinished opera building frame. That's how people's need for art will be fulfilled, and the city will gain a beautiful building.”
“It's often claimed that opera underwent a significant metamorphosis in the 20th century, leading to its degeneration. What is your opinion on this?”
“Labeling it as degeneration isn't accurate. Classical operas, the ones we've studied, are preserved in their original form. The new operas are dramatic works that have evolved to meet the demands of this century and are composed accordingly. Such operas are more vibrant.”
“When considering the current situation, how do you envision the future of opera art?”
I can't help but share the question posed by my colleague from the Cumhuriyet Newspaper during our conversation and Gencer's intriguing answer. Our colleague asked her how she found Adnan Saygun's opera 'Kerem and Aslı.
“I liked Kerem and Aslı and performed it with pleasure. When we hear an aria or a whole opera work and can immediately identify it as Italian, like Puccini, German like Mozart, or Russian like Tchaikovsky, we can say that 'Kerem ile Aslı' is Turkish Opera.”
Lastly, I asked Leyla Gencer about the details of her tour in Italy. Here were her words:
“I will be leaving for Italy on Friday. Between 1-21 February, I will be performing Puccini's Madam Butterfly and then, between 2-21 March I will be performing Tchaikovsky's Eugene Onegin at Napoli's San Carlo Theatre. Meanwhile, on February 15th, I will be performing in an orchestra-accompanied concert organized by the Italian Radio RAI in Rome. Additionally, I have finalized arrangements for another opera performance.”
(Gültekin Ovacık / 23 January / Radyonun Sesi / The archival work and the language adaptation to modern Turkish were carried out by Serhan Yedig)
(*) According to documents from the Italian High School, as shared in Evin İlyasoğlu's biographical book "Ben, Leyla Gencer," the artist was born in 1919. However, her identity card lists her birthday as 1923, and in the document provided by the Turkish Consulate of Milan, her birthday is marked as 1928. As a result, in most of the biographies found in international sources, her birthday is written as 1928.
(**) In the summer of 1949 in Istanbul, Gencer met the renowned opera star Giannina Arangi Lombardi, who was invited to Turkey to teach at the Ankara State Conservatory. She discontinued her studies at the Istanbul Municipal Conservatory, where she had been studying for three years, and moved to Ankara to receive private lessons from Lombardi. Gencer worked under the title of chorister at the Ankara Opera and did not attend the conservatory. Instead, she was trained by the Italian teachers who were working at the opera.
In the year 1954, Leyla Gencer was 35 years old and was preparing to debut on the world stage. A few weeks before performing 'Madame Butterfly' at the San Carlo Opera in Italy, she mentioned Adnan Saygun's opera 'Kerem' and said, 'I liked it and I performed it with pleasure.' However, this would mark Gencer's first and last interaction with Turkish composers…
We were informed that Leyla Gencer, one of the most successful singers from the Ankara State Opera, was about to travel to Italy, and before that, she would give a concert to benefit at the Journalists Union. So, we visited her to gather information about the progress of opera in Turkey and her schedule abroad.
Born in 1923 (*) in Istanbul, after graduating from the Italian High School, Leyla Gencer studied at the Istanbul Municipal Conservatory and obtained her diploma in 1949 (**).
In 1950, she succeeded at the auditions and was admitted to Ankara State Opera, where she successfully carried out her duties for three years.
"Mrs. Leyla, could you please tell us what kind of qualities an opera artist must possess?”
“When we think about an opera artist, the first thing that comes to mind is the 'voice'. Alongside that, a talent for acting—meaning powerful acting skills—and a genuine musical culture are necessary.”
“How do you assess the current state of opera in Turkey, and what is the level of interest among Turkish audiences?”
“As is known, there isn't a long-standing opera tradition in our country. Nevertheless, it's evident that our opera has achieved significant success in a relatively short time, comparable even to operas in Europe. I believe that the current level of our opera is quite good. However, we need more artists to grow and continue the tradition after us. And when it comes to our people's perception of opera, it seems that there's an opera tradition in Ankara. The audience is showing significant interest there.”
Leyla Gencer's response indicates that opera enthusiasts, those who love and are interested in Western music, are compelled to be in Ankara and follow the programs of the Ankara State Opera to satisfy their interests. Since not everyone can afford to come to Ankara and attend these programs, individuals who enjoy Western music may have to suppress their desires, and those who wish to learn more and enhance their knowledge may not be able to fulfill their aspirations.
The Ankara Opera must tour.
“What steps should be taken to increase the popularity of opera in our country? Are radio broadcasts sufficient?”
“Completing the construction of the opera building in Istanbul is crucial to establish this. Organizing national and international tours for the Ankara State Opera is necessary. I don't believe that radio broadcasts alone would suffice.
We are confident that "The Hour for Opera Lovers" on the radio doesn’t benefit the people. Nonetheless, we must acknowledge and appreciate this initiative by the radio management. However, as our esteemed mayor and municipality administrators are aware, opera is not only an auditory experience but also a visual one. That's why it's essential to finish the construction of the unfinished opera building frame. That's how people's need for art will be fulfilled, and the city will gain a beautiful building.”
“It's often claimed that opera underwent a significant metamorphosis in the 20th century, leading to its degeneration. What is your opinion on this?”
“Labeling it as degeneration isn't accurate. Classical operas, the ones we've studied, are preserved in their original form. The new operas are dramatic works that have evolved to meet the demands of this century and are composed accordingly. Such operas are more vibrant.”
“When considering the current situation, how do you envision the future of opera art?”
I can't help but share the question posed by my colleague from the Cumhuriyet Newspaper during our conversation and Gencer's intriguing answer. Our colleague asked her how she found Adnan Saygun's opera 'Kerem and Aslı.
“I liked Kerem and Aslı and performed it with pleasure. When we hear an aria or a whole opera work and can immediately identify it as Italian, like Puccini, German like Mozart, or Russian like Tchaikovsky, we can say that 'Kerem ile Aslı' is Turkish Opera.”
Lastly, I asked Leyla Gencer about the details of her tour in Italy. Here were her words:
“I will be leaving for Italy on Friday. Between 1-21 February, I will be performing Puccini's Madam Butterfly and then, between 2-21 March I will be performing Tchaikovsky's Eugene Onegin at Napoli's San Carlo Theatre. Meanwhile, on February 15th, I will be performing in an orchestra-accompanied concert organized by the Italian Radio RAI in Rome. Additionally, I have finalized arrangements for another opera performance.”
(Gültekin Ovacık / 23 January / Radyonun Sesi / The archival work and the language adaptation to modern Turkish were carried out by Serhan Yedig)
(*) According to documents from the Italian High School, as shared in Evin İlyasoğlu's biographical book "Ben, Leyla Gencer," the artist was born in 1919. However, her identity card lists her birthday as 1923, and in the document provided by the Turkish Consulate of Milan, her birthday is marked as 1928. As a result, in most of the biographies found in international sources, her birthday is written as 1928.
(**) In the summer of 1949 in Istanbul, Gencer met the renowned opera star Giannina Arangi Lombardi, who was invited to Turkey to teach at the Ankara State Conservatory. She discontinued her studies at the Istanbul Municipal Conservatory, where she had been studying for three years, and moved to Ankara to receive private lessons from Lombardi. Gencer worked under the title of chorister at the Ankara Opera and did not attend the conservatory. Instead, she was trained by the Italian teachers who were working at the opera.
STATE THEATER MAGAZINE No.33
1957 February
INTERVIEW BY LÜTFİ AY
Translation by ©
Ayşen Zülfikar
The
first Turkish artist to perform at La Scala Theatre
“A Conversation with Leyla Gencer”
Leyla Gencer, the esteemed soprano of our theatre, has earned the honour of being the first Turkish artist to perform at La Scala, which is the largest and most prestigious theatre in Europe. She performed and achieved major success at the premiere of 'Dialogues des Carmélites' by the French composer Francis Poulenc, based on the work of Georges Bernanos.
After the performances of 'Dialogues des Carmélites', which garnered significant attention not only in Italy but also in all the music centres of the world as a world premiere, Leyla Gencer returned to Ankara last week. I found it necessary to interview her and hear about her reflections on this artistic experience, which seems to be the most important moment of her career. I visited her at her penthouse apartment located on Atatürk Avenue. As always, she answered my questions remarkably and with extreme gentleness. And I'm sharing her answers with our readers:
“How did you feel when you were stepping onto the stage of La Scala for the first time?”
“As you know, La Scala has been one of the largest, most prestigious, and simultaneously most selective theatres in the world for centuries. Their selectiveness is the reason why that establishment has gained worldwide fame and managed to maintain it. All major opera artists aspire to conquer this castle and perform on its stage; a task known to be exceedingly challenging. Moreover, it's known that numerous renowned artists have waited for many years to be accepted to La Scala, and despite multiple attempts, they weren't able to fulfil this desire So, it's a matter of immense pride for me to have been accepted into this temple of art in the seventh year of my artistic career, merely three years after starting to perform on international stages, and on my very first attempt. Of course, being accepted is just the beginning. It's essential to study the work assigned to me, to strive for excellence in every moment of the rehearsal period, to succeed at the premiere, and to earn the appreciation of the critics. It has happened that La Scala did not approve of the performances of several major opera artists with whom they had contracts during the last rehearsals, leading to the decision not to allow them to perform and having to pay them compensation. So, you can imagine how excited and ambitious I was during the intense month of rehearsal, preparing diligently in an atmosphere filled with anticipation, all in pursuit of success. I suppose you can relate better if I tell you that I lost 10 kilograms during the one-month rehearsal period.”
“Are you satisfied with the result?”
“I'm very satisfied with it, of course. I clearly suffered for a month, a hardship that many artists may not endure easily. However, God has rewarded me. As a Turkish artist in a sublime cast alongside the world's major opera artists, I believe I was able to bring pride and joy to my nation, its people, and our State Opera—a privilege I'm proud to be a part of. I've proven that a country with only a ten-year opera history and no established tradition can produce artists who can succeed on the Scala stage, given dedication and hard work. I can say this proudly, because the result obtained is equally or perhaps even more important and valued for my country than it is for me. So now the whole world knows that there's a Turkish opera in Ankara, and prima donnas of international calibre are raised there.”
“How did the performance go? What were the reactions from the audience and the critics?”
“Being a world premiere, the production was well-prepared. The technical preparations had started months prior, and the stage direction was entrusted to Viennese Margherita Wallmann, who had achieved major successes at La Scala and Salzburg. The scenery and costumes were ordered from the French set designer Georges Wakhevitch. "The orchestra was conducted by Maestro Nino Sanzogno, the permanent conductor of La Scala, who is an expert in modern operas. Additionally, to ensure the most perfect presentation of 'Dialogues' under sublime conditions, all financial resources were generously provided. All the artists from La Scala, including directors, choir members, orchestra musicians, and technicians, dedicated themselves to this production for one month. Approximately 400 people worked on this production, which is why the result was brilliant. Contrary to prior expectations, the audience loved the opera. Italian audiences are known for their intolerance toward new operas, especially foreign ones. The enthusiasm and appreciation shown by the audience, even at the first performance, brought joy to those who invested significant effort and money into staging Poulenc's work. Despite initially planning for four performances, a fifth performance was added to the schedule.
The most renowned figures in the opera and music industry were invited from all over the world for the premiere. Among them were opera directors, esteemed conductors, composers, writers, and critics. For instance, Mr. Adler, the director of the San Francisco Opera, where I had performed four months prior, travelled from the Pacific shores to Milan specifically for this event. Leading newspapers from Paris also sent their music critics. The enthusiastic approval shown by such an exclusive audience at the premiere was so significant that it could very well be termed a 'victory'.
And as for my role: I portrayed one of the Carmelite nuns; the Mother Superior. In the third act, the spotlight was mainly on me as I sang alone on stage. I had an aria that lasted approximately 20 minutes. When I finished singing, a big round of applause erupted and lasted for several minutes, even though the curtains had not yet closed. The applause that occurs before the closing of the curtain holds special significance for both the opera and the artist. It signifies that the applause isn't merely a courtesy or habit, but rather an authentic and sincere expression of appreciation. Following the performance, the Director of the Theatre, Conductor, Composer Poulenc, and the stage director visited my dressing room. They embraced and kissed me, expressing their contentment, especially the individuals who shape La Scala's future. Their satisfaction was so immense that they presented me with significant offers for the next season. As for the newspapers, the Italian critics were appreciative of my performance. I received positive reviews from La Notte, Corriere della Sera, and Il Tempo. While some French newspapers mentioned my name, others did not. However, this is to be expected in France, where national pride often prioritizes the success of the opera composed by a French composer over individual performers. That's why they chose to highlight this aspect of the performance to the public. Just as the Turkish public showed more interest in my success or failure than in the performances of Italian artists or the opera itself.”
“You sang Verdi's Requiem at Toscanini's funeral. How did that come about?”
“It might have been the most important event of my life, which I owe to Maestro de Sabata, one of the esteemed personalities of La Scala and the music world. He entrusted me with this duty due to his appreciation for my voice. When Toscanini's body was brought from America, I was about to return to Turkey. Given a duty of such importance, I postponed my return. We worked for two days with de Sabata. Even those days of rehearsals hold invaluable importance for me. So, as if it wasn't enough to portray the Mother Superior, I also sang Verdi's Requiem at the funeral held at Duomo Cathedral for the spirit of Toscanini. The fact that Italians didn't hesitate to include a Muslim girl's voice in the magnificent funeral held for Toscanini as part of national mourning showcases their grand artistic aspect, which doesn't discriminate based on religion or nationality and clearly it also fills me with great pride. My greatest aspiration was to one day sing under the baton of Toscanini. However, I was destined to sing the requiem at his funeral. This event will remain one of the most unforgettable memories of my artistic life.”
“Will you return to Italy?”
“Yes, I will be returning in about a week. There's the possibility of performing Puccini's 'Manon' at La Scala. I will also have a few performances in Palermo, which were assigned to me some time ago. Later, I'll have concerts at Radio and Television. I assume that regular performances at La Scala might be possible in the upcoming seasons. However, we'll plan our schedule accordingly. I will return from Italy in April. My biggest desire is to perform in Ankara and Istanbul before the season ends. I have missed our audience, who has always encouraged and appreciated me, and given me courage throughout my artistic journey. It would be my great pleasure to perform before them in Turkish.”
“I have fatigued you. Thank you for the interview.”
“Not at all. I thank you for taking the time to come and listen to me.”
Photo 1 (Page 14): Leyla Gencer portrayed Mother Superior 'Lidoine' in F. Poulenc’s opera 'Dialogues des Carmélites' during its world premiere at La Scala
Photo 2 (Page 16) Leyla Gencer was celebrated by Francis Poulenc, the composer of the opera 'Dialogues des Carmélites
Photo 3 (page 17) After the premiere of 'Dialogues des CarméAlites' at La Scala, we see (from left to right) the stage director Margherita Wallmann, set designer Georges Wakhevitch, Leyla Gencer, and other artists.
“A Conversation with Leyla Gencer”
Leyla Gencer, the esteemed soprano of our theatre, has earned the honour of being the first Turkish artist to perform at La Scala, which is the largest and most prestigious theatre in Europe. She performed and achieved major success at the premiere of 'Dialogues des Carmélites' by the French composer Francis Poulenc, based on the work of Georges Bernanos.
After the performances of 'Dialogues des Carmélites', which garnered significant attention not only in Italy but also in all the music centres of the world as a world premiere, Leyla Gencer returned to Ankara last week. I found it necessary to interview her and hear about her reflections on this artistic experience, which seems to be the most important moment of her career. I visited her at her penthouse apartment located on Atatürk Avenue. As always, she answered my questions remarkably and with extreme gentleness. And I'm sharing her answers with our readers:
“How did you feel when you were stepping onto the stage of La Scala for the first time?”
“As you know, La Scala has been one of the largest, most prestigious, and simultaneously most selective theatres in the world for centuries. Their selectiveness is the reason why that establishment has gained worldwide fame and managed to maintain it. All major opera artists aspire to conquer this castle and perform on its stage; a task known to be exceedingly challenging. Moreover, it's known that numerous renowned artists have waited for many years to be accepted to La Scala, and despite multiple attempts, they weren't able to fulfil this desire So, it's a matter of immense pride for me to have been accepted into this temple of art in the seventh year of my artistic career, merely three years after starting to perform on international stages, and on my very first attempt. Of course, being accepted is just the beginning. It's essential to study the work assigned to me, to strive for excellence in every moment of the rehearsal period, to succeed at the premiere, and to earn the appreciation of the critics. It has happened that La Scala did not approve of the performances of several major opera artists with whom they had contracts during the last rehearsals, leading to the decision not to allow them to perform and having to pay them compensation. So, you can imagine how excited and ambitious I was during the intense month of rehearsal, preparing diligently in an atmosphere filled with anticipation, all in pursuit of success. I suppose you can relate better if I tell you that I lost 10 kilograms during the one-month rehearsal period.”
“Are you satisfied with the result?”
“I'm very satisfied with it, of course. I clearly suffered for a month, a hardship that many artists may not endure easily. However, God has rewarded me. As a Turkish artist in a sublime cast alongside the world's major opera artists, I believe I was able to bring pride and joy to my nation, its people, and our State Opera—a privilege I'm proud to be a part of. I've proven that a country with only a ten-year opera history and no established tradition can produce artists who can succeed on the Scala stage, given dedication and hard work. I can say this proudly, because the result obtained is equally or perhaps even more important and valued for my country than it is for me. So now the whole world knows that there's a Turkish opera in Ankara, and prima donnas of international calibre are raised there.”
“How did the performance go? What were the reactions from the audience and the critics?”
“Being a world premiere, the production was well-prepared. The technical preparations had started months prior, and the stage direction was entrusted to Viennese Margherita Wallmann, who had achieved major successes at La Scala and Salzburg. The scenery and costumes were ordered from the French set designer Georges Wakhevitch. "The orchestra was conducted by Maestro Nino Sanzogno, the permanent conductor of La Scala, who is an expert in modern operas. Additionally, to ensure the most perfect presentation of 'Dialogues' under sublime conditions, all financial resources were generously provided. All the artists from La Scala, including directors, choir members, orchestra musicians, and technicians, dedicated themselves to this production for one month. Approximately 400 people worked on this production, which is why the result was brilliant. Contrary to prior expectations, the audience loved the opera. Italian audiences are known for their intolerance toward new operas, especially foreign ones. The enthusiasm and appreciation shown by the audience, even at the first performance, brought joy to those who invested significant effort and money into staging Poulenc's work. Despite initially planning for four performances, a fifth performance was added to the schedule.
The most renowned figures in the opera and music industry were invited from all over the world for the premiere. Among them were opera directors, esteemed conductors, composers, writers, and critics. For instance, Mr. Adler, the director of the San Francisco Opera, where I had performed four months prior, travelled from the Pacific shores to Milan specifically for this event. Leading newspapers from Paris also sent their music critics. The enthusiastic approval shown by such an exclusive audience at the premiere was so significant that it could very well be termed a 'victory'.
And as for my role: I portrayed one of the Carmelite nuns; the Mother Superior. In the third act, the spotlight was mainly on me as I sang alone on stage. I had an aria that lasted approximately 20 minutes. When I finished singing, a big round of applause erupted and lasted for several minutes, even though the curtains had not yet closed. The applause that occurs before the closing of the curtain holds special significance for both the opera and the artist. It signifies that the applause isn't merely a courtesy or habit, but rather an authentic and sincere expression of appreciation. Following the performance, the Director of the Theatre, Conductor, Composer Poulenc, and the stage director visited my dressing room. They embraced and kissed me, expressing their contentment, especially the individuals who shape La Scala's future. Their satisfaction was so immense that they presented me with significant offers for the next season. As for the newspapers, the Italian critics were appreciative of my performance. I received positive reviews from La Notte, Corriere della Sera, and Il Tempo. While some French newspapers mentioned my name, others did not. However, this is to be expected in France, where national pride often prioritizes the success of the opera composed by a French composer over individual performers. That's why they chose to highlight this aspect of the performance to the public. Just as the Turkish public showed more interest in my success or failure than in the performances of Italian artists or the opera itself.”
“You sang Verdi's Requiem at Toscanini's funeral. How did that come about?”
“It might have been the most important event of my life, which I owe to Maestro de Sabata, one of the esteemed personalities of La Scala and the music world. He entrusted me with this duty due to his appreciation for my voice. When Toscanini's body was brought from America, I was about to return to Turkey. Given a duty of such importance, I postponed my return. We worked for two days with de Sabata. Even those days of rehearsals hold invaluable importance for me. So, as if it wasn't enough to portray the Mother Superior, I also sang Verdi's Requiem at the funeral held at Duomo Cathedral for the spirit of Toscanini. The fact that Italians didn't hesitate to include a Muslim girl's voice in the magnificent funeral held for Toscanini as part of national mourning showcases their grand artistic aspect, which doesn't discriminate based on religion or nationality and clearly it also fills me with great pride. My greatest aspiration was to one day sing under the baton of Toscanini. However, I was destined to sing the requiem at his funeral. This event will remain one of the most unforgettable memories of my artistic life.”
“Will you return to Italy?”
“Yes, I will be returning in about a week. There's the possibility of performing Puccini's 'Manon' at La Scala. I will also have a few performances in Palermo, which were assigned to me some time ago. Later, I'll have concerts at Radio and Television. I assume that regular performances at La Scala might be possible in the upcoming seasons. However, we'll plan our schedule accordingly. I will return from Italy in April. My biggest desire is to perform in Ankara and Istanbul before the season ends. I have missed our audience, who has always encouraged and appreciated me, and given me courage throughout my artistic journey. It would be my great pleasure to perform before them in Turkish.”
“I have fatigued you. Thank you for the interview.”
“Not at all. I thank you for taking the time to come and listen to me.”
Photo 1 (Page 14): Leyla Gencer portrayed Mother Superior 'Lidoine' in F. Poulenc’s opera 'Dialogues des Carmélites' during its world premiere at La Scala
Photo 2 (Page 16) Leyla Gencer was celebrated by Francis Poulenc, the composer of the opera 'Dialogues des Carmélites
Photo 3 (page 17) After the premiere of 'Dialogues des CarméAlites' at La Scala, we see (from left to right) the stage director Margherita Wallmann, set designer Georges Wakhevitch, Leyla Gencer, and other artists.
HAYAT WEEKLY MAGAZINE
1957.02.15
B i r b a ş a r ı n ı n h i k â y e s i
Bu, on sene
içinde İstanbul Konservatuvarındaki
müptediden namlı
Scala'nın primadonnalığına
yükselen Leyla
Gencer'in hikâyesidir.
Bu yarış
Leyla'nın 1944 yılında, bankacı İbrahim Gencer ile evlenmesiyle başlar. Leyla
bu tarihten önce İstanbul'daki İtalyan Lisesi'nde okuyan genç bir talebe,
istidadının istikametini henüz tayin edememiş bir kıymet idi. Bu kıymeti 1946
yılında İstanbul Konservatuvarına yönelten kocası oldu. Gencer geç kaldığı bu
koşuya meşhur İtalyan sopranosu Arangi-Lombardi'nin hocalığı ile başladı. Altı
senelik konservatuvarı dört senede bitirdi. 1950 de ilk defa Ankara Devlet
Operası'nda Cavalleria Rusticana'yı oynadı. Reisicumhur Celâl Bayar'ın teşviki
ile de resmi kabullerde resitaller verdi. Şöhreti Türk hudutlarından taşmakta
gecikmedi. Ankara Devlet Operasında Cavalleria Rusticana ile başlayan opera
hayatı 1953’te ilk defa milletlerarası bir alanda, Napoli'nin San Carlo
Operası'nda yine Cavalleria Rusticana ile devam etti. Bunu 1954’te aynı operada
Madama Butterfly ve Eugen Onieghin, 1955’te Tosca; 1955 mayısında Münih Devlet
Operası'nda yine Tosca kovaladı.
Artık yarış
bütün hızı ile devam ediyordu. Belgrat Operasında temsil, Hollanda, Fransa ve
İngiltere'de resitaller. Leyla Gencer hakkında yazılanlar şu noktalarda toplanıyordu:
«Şahsiyeti; yumuşak, renkli, şümullü sesi; güzelliği ve oyun kabiliyeti ile en
müşkülpesent dinleyicileri fetheden soprano.»
Leyla Gencer
1955 ağustosunda İsviçre'nin Vevey şehrinde, her yirmi beş senede bir tertip
edilen müzik festivalinde, karşısında 16.000 seyirci, ardında da 4.000 figüran
olduğu halde Paris Operası Direktörü Monsieur Maurice Lehmann idaresinde temsil
vermeğe davet edildi. Bunu 1956 Mayıs’ında Varşova Devlet Operasında La Traviata
takip etti. 30 Mayıs, 1956 tarihli Zycie Warszawy gazetesi, Leyla'nın her
aryadan sonra çılgınca alkışlandığını yazıyordu. Varşova'yı yarışın son
merhalesi ve zirveye çıkan merdivenin son basamakları olarak 15 Eylül, 1956 da
3.000 kişiye karşı San Francisco Operasında Francisca da Rimini; 6.000 kişi
önünde de Los Angeles'de bir resital takip etti.
1946 yılında
İstanbul Konservatuvarının eşiğinden sanat koşusuna ilk adımın atan Leylâ
Gencer 10 sene süren bir yarıştan sonra nihayet 1957 yılı ocak ayının yirmi
beşinde opera payitahtı Milano’nun Scala Operasında dünyada ilk defa tem- sil
edilen Karmelit Diyalogları Operası ile sanatının zirvesini teşkil eden tahta
oturmuş oldu.
MİLLETLERARASI ŞÖHRET – Leylâ Gencer 7 senelik kariyeri esnasında yalnız dünyanın büyük
operalarında okumakla kalmamış, Ankara'nın mühim resmi kabullerinde ve dış
memleketlerdeki elçiliklerimizde de resitallerde bulunmuştur. Bu suretle birçok
meşhurlarla tanışmıştır. Yukarıda Napoli'de, Ingrid Bergman'la birlikte
görülüyor.
ÜÇ BÜYÜK ROL – Leyla
Gencer yanda, San Francisco'da, Zandonai'nin Francesca da Rimini Operasında,
Francesca rolünde. Yukarıda solda, Napoli'de, Puccini'nin Madama Butterfly
Operasında, Butterfly rolünde. Yukarıda sağda, gene Napoli'de, Tchaikovsky'nin
Eugen Onieghin Operasında, Tatiana rolünde. Bunlar yarışın kademeleridir.
S c a l a d a...
HAZIRLANIŞ – Bir eserin dünya prömiyerini Scala gibi bir tiyatroda hazırlamak haftalar ister. Yukarıda Leylâ, Scala'nın müzik hocası dell'Ugaroyla görülüyor.
YILDIZ – Scalanın bu soyunma odasında opera tarihinin şöhretleri heyecanla hazırlanmışlardır. Şu anda burada, göğsümüzü kabartan bir Türk yıldızı oturuyor.
KARAKTER ARTİSTİ – Avrupa münekkitleri Leyla'nın ses kabiliyeti yanı sıra oyun kabiliyeti üzerinde ısrarla durmaktadırlar. Yukarıda bu kabiliyet son temsilinde.
ZAFER – Paris'te intişar eden Aurore gazetesi Scala'daki Karmelit Diyalogları prömiyeri için şöyle yazmaktadır: «Müşkülpesent Scala, modern müziğe olan antipatisine rağmen, Poulenc'in eseri ve genç Türk primadonnası karşısında heyecana düşmüştür.» Yukarıda Scala temsilin antraktında. Aşağıda Leyla (soldan ikinci) nihaî zaferinde.
HÜRRİYET DAILY NEWSPAPER
1957.02.21
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1957.02.21
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1957.02.27
YENİLİK MONTHLY MAGAZINE
1957 March
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1957.03.09
M U S İ K İ
Sanatkârlar
Şöhretin son merhalesi
Amerika’daki sanatkâr acentalıklarının en büyüğü Columbia Artists Management, Inc. gazete ve dergilere verdiği ilanlarda, temsil ettiği sanatkarların isimlerini bir liste halinde vermekten bilhassa sevk duyar. Bunda da haklıdır. Çünkü günümüzün ileri gelen icracı musikişinaslarından birçoğu bu kumpanyanın kanatları altında çalışır.
Columbia Artists Management in son neşredilen ilanında gene uzun bir liste vardı ve bu listede ilk defa bir Türk ismi yer alıyordu. Heifetz'lerin, Tabaldilerin, Schwarzkopfların arasına yerleşmiş bu isim, Leyla Gencer’di; Soprano Gencer birkaç ay önce Amerika'da -San Francisco’da- verdiği ilk opera temsillerinde kazandığı başarı üzerine adı geçen kumpanyadan aldığı teklifi kabul etmiş ve Amerikan musiki piyasasını elinde tutan bu şirketle bir mukavele imzalamıştı. Hadise Musical America mecmuasının en ehemmiyetli musiki haberlerine tahsis edilen sayfalarında yer alacak kadar dikkati çekti.
Kontrat gereğince Leyla Gencer önümüzdeki mevsim Kasım ve aralık aylarında ilk defa olarak Amerika’da bir konser turnesine çıkacaktır. Fakat bundan önce sanatkâr, San Francisco operasında 11 temsil verecektir.
"Musical America" mecmuası haberinde, Leyla Gencer’den şöyle bahsetmektedir: "Bundan önce Avrupa'nın ileri gelen operalarında şarkı söyleyen Leyla Gencer İstanbul’da doğmuş ve orada konservatuvara devam etmiştir. Daha sonra hususi hocalarla operaya hazırlanmış ve ilk defa olarak 1950 yılında Ankara Devlet Operası'nda, Cavalleria Rusticana'da Santuzza rolüne çıkmıştır. Ertesi mevsim Napoli'deki San Carlo operasına katılmış ve La Traviata'da Violetta rolünde dikkat çekmiştir. Konser repertuarı Gluck, Faure, Duparc ve Rayel'in eserlerini ihtiva eder. Oynadığı opera rolleri arasında Tosca, Francesca da Rimini, Der Freischütz'de Agathe ve La Traviata'da Violetta sayılabilir
Bugün hiçbir sanatkâr, musiki hayatı en ziyade gelişmiş memleket olan Amerika’da başarı kazanmadan ve ismini duyuramadan dünyayı saran bir şöhrete erişmiş sayılamaz. Bu bakımdan Leyla Gencer, cihanşümul şöhretinin son merhalesine varmış bulunmaktadır.
Toscanini'ye veda
Evvelki hafta bir gün, Roma'nın meydanında 1000’den fazla insan New York'tan gelecek bir Pan American uçağını bekliyordu. Aralarında İtalyan Başbakan Yardımcısı Giuseppe Saragat da vardı. Uçak, ebediyen yurduna dönen bir İtalya’nı getiriyordu. Bir müddet sonra, 500 kilo ağırlığında bir tabut uçaktan indirildi ve o gece trenle Milano’ya yollandı. Tabutta, Arturo Toscanini'nin naaşı vardı.
Ertesi gün puslu bir havada cenaze, La Scala operasına götürüldü ve fuayede, büyük kristal avizenin altına yerleştirildi. La Scala'da 20 bin kişi cenazeyi bekliyordu. İki saat müddetle ev kadınları, işçiler, mektep çocukları, yaşlı musikişinaslar tabutun önünden ihtiram geçidi yaptılar. Sonra ziyaretçiler dışarı çıktılar ve hoparlörlerin etrafında sessizce yerlerini aldılar.
Daha sonra tabut Milano'nun muhteşem Gotik katedraline götürüldü ve orada mumların ve televizyonun ark lambalarının ışığıyla aydınlandı. Ayinden sonra, halen La Scala'nin baş orkestra şefi olan Victor de Sabata, Katedral ve La Scala korolarını idare etti; Verdi'nin "Requiem"inden soprano solo ve koro için bir kısım teganni edildi. Verdi bu eseri, İtalyan romancısı, Alessandro Manzoni'nin ölümü üzerine yazmıştı. Eser ilk defa olarak bundan 83 sene kadar önce Verdi'nin idaresinde aynı yerde icra edilmişti. O zamandan beri nadiren kiliselerde teganni edilmişti; çünkü eser fazla teatral sayılırdı. Fakat İtalyanlar, Arturo Toscanini için başka bir "Requiem" tanımıyorlardı. Bu mühim hadisede soprano solo partisi için, gerek La Scala idarecileri gerek Victor de Sabata, o sırada Milano'da bulunan Leyla Gencer'i uygun gördüler.
Nihayet tabut, Milano'nun Monumentale Mezarlığına götürüldü. Hava yağmurluydu. Orada bir, koro, Verdi’nin "Nabucco" operasından, "Düşüncelerimiz altın kanatlar üstünde gidiyor korosunu söyledi. Aynı koroyu Toscanini, 56 yıl önce, gözlerinden yaşlar boşanarak, Verdi'nin cenaze merasiminde idare etmişti. Sonra, nutuk filan söylemeden, Maestro, mezarlığın 7 numaralı kısmında, 184. numaralı mezara, karısı Clara'nın ve oğlunun yanına yerleştirildi.
Ertesi gün "II Giorno" gazetesi, "Milano ve musiki dünyası, onun mezarında diz çöktü" diyordu.
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1957.03.30
VATAN DAILY NEWSPAPER
1957.03.10, 11, 12, 13, 14
LEYLA GENCER ANLATIYOR
"Merdiveni nasıl çıktım?
1957.03.10 / I. BÖLÜM
Lütfi Ay
Photo © Erio Picagliani
← «Les Dialogues des Carmelites» operasından son perde finali: Giyotin sahnesi
Operanın kabesi sayılan «La Scala», «Merdiven» demektir. Bu tehlikeli «Merdiven»i çıkan ilk Türk sanatkârı olmanın heyecanı
Milano'daki, dünyaca meşhur La Scala operasına çıkan ilk Türk Opera sanatkârı Leyla Gencer'in Atatürk Bulvarındaki çatı katına yükselen merdivenleri tırmanırken, Scala'nın da merdiven, manasına geldiğini düşünüyordum. Eski Milano dukalığının tiyatrosu 1776 da yandığı zaman, yeni tiyatro binası, belki de merdivenlerinden ötürü, Santa Maria della Scala denilen çok eski bir kilisenin yıkıntıları üzerine inşa edilmiş. Teatro della Scala adı da oradan geliyor. Kapıyı bizzat açan pek nazik ve sevimli sanatkâr, beni nefes nefese görünce:
Ah, dedi, bu merdivenler! Sizi kim bilir ne kadar yordu!
Zararı yok, dedim. Yıldızlara tırmanmak kolay mı? Hem sizin çıktığınız merdiven in yanın da bunun sözü mü olur?
Zeki bir tebessümle hemen:
İltifat ediyorsunuz, dedi. Ama doğruyu da söylüyorsunuz. Bakın, o kastettiğiniz merdiveni çıkmak için iğne ipliğe döndüm, bir ayda sekiz on kilo verdim.
Gülüşüyoruz. Ama, şöyle bir dikkatle bakınca, Leylânın gerçekten süzülmüş, bir hayli zayıflamış olduğu fark ediliyor. İnce bir zevkle döşenmiş, kutu gibi salona geçip de konuşmamıza başlarken, bu uzunca mülakata «Merdiven» başlığını mutlaka koymayı kararlaştırıyoruz. Aynı zamanda Scala'ya çıkının bütün hikâyesini anlatmayı...
Nasıl çıktınız bu «merdiveni, anlatır mısınız?
Scalaya çıkışım bu son İtalya seyahatinde gerçekleşti. Fakat, ilk basamaklara adım atışım daha eskidir. İtalya’da evvelce, San Carlo ve diğer operalarda oynadığım zaman, Scala idaresi benimle alâkalanmaya başlamış ve faaliyetimi adım adım takip etmiş. İlk muvaffakıyetlerimden iki yıl sonra, ancak geçen haziran ayında, sesimi dinlemek üzere, beni davet ettiler.
Bu davet, İtalya’da oynadığım birçok operaları idare etmiş olan ve beni çok iyi tanıyan Mo. Tullio Serafin'in kızı vasıtasıyla oldu. Bu iyi dost beni Scala'nın artistik direktörü, meşhur orkestra şefi De Sabata'ya götürdü. Üç çeyrek saat süren çetin bir auditiondan sonra, İtalya opera âleminin en büyük otoritesi sayılan Maestro bur seneki programda yer alacağımı müjdeledi. Bu audition, Scala'ya girişim için ilk ve kat'i merhale oldu. Onun kadar müşkülpesent bir üstadın önünde üç çeyrek saat teganni etmenin ne demek olduğunu bu işten anlayanlar bilirler. De Sabata ile yaptığım bu ilk audition'un neticesi büyük bir muvaffakiyet sayılmak gerekirdi. Çünkü akabinde, hemen angaje edilmiştim. Halbuki Callas gibi bugün dünya ölçüsünde şöhret yapmış değerli bir sanatkâr, De Sabata ile yaptığı ilk audition'da beğenilmemiş, bu yüzden Scala'ya girebilmek için dört sene daha sabretmesi icap etmiştir. Şunu da ilâve etmeliyim ki bu mevsim başında Amerika’da, San Francisco'da, verdiğim temsillerin muvaffakiyet, Scala'nın beni angaje etmek kararını perçinlemiştir.
Böylece Fransız bestekârı Francis Paulenc'in Dialogues des Carmelites isimli eserinde vazife almak üzere 20 Aralık’ta Scala'ya gittim. Daha evvel Napoli’deki San Carlo Operasında, kasım sonlarında, birkaç temsil vermiştim. Scala'ya adım attığım ilk gün umumi kâtip Oldani beni kabul etti ve hazırlanmış olan mukaveleyi imzaladık. Bu mukaveleye göre Dialogues'da yeni baş rahibe Lidoine rolünü dört defa temsil etmeyi çalışmalar dahil iki ay orada kalmayı, bu arada Scala hesabına Puccini'nin Manon Lescaut operasına hazırlanmayı taahhüt ediyordum.
İlk intibalarınızı sorabilir miyim?
Mukaveleyi imzalarken ilk intibalarım şu oldu: Scala mensuplarına umum müdüründen kapıcısına kadar, sanat değerini henüz bilmedikleri herkese karşı bir tepeden bakma, bir hor görme, bir mesafeli muamele ile karışık muazzam bir gurur sinmiştir. Onlarda öyle bir kanaat var ki Scala'nın fevkinde bir sanat mabedi tasavvur edilemez ve bu mabede lalettayin sanatkârlar giremez! Ananeye bağlılıklarını, müşkülpesentliklerinin derecesini bildiğim için, ilk temasta bana da bir müptedi gözüyle bakmış olmalarını tabii buluyordum. Fakat daha ilk adımda henüz çalışmalara bile başlamadan bu intibanın insanı ne kadar sarstığını takdir edersiniz. O gün anladım ki maneviyatını bozmadan, bu fethedilmez görünen kaleyi fethetmek gerçekten büyük bir azim ve irade işidir.
İşte bu ruh hali içinde, sinirlerim tamimiyle gerilmiş olarak ilk çalışmalara başladım. Müzikal çalışmalar, korrepetitörlerle yapıldı ve bitti. Bu safhada ancak partimi ve eseri tanımış, öğrenmiş ve ezberlemiş oluyordum. İlk muvaffakiyetim de baş korrepetitör Tonini gibi değerli ve sözü geçen bir maestronun takdirlerini ve sempatisini kazanmak oldu. Bunu takiben sahne provalarında bütün Scala erkânının, rejisörün ve bestekârın, her gün kademe kademe, takdirlerini kazandığımı hissettim. Bu arada 14 Ocak’ta orkestra refakatinde verdiğim mühim bir konserin herkes üzerinde çok müsbet tesirler bıraktığını öğrendim.
Sahne provaları ilerledikçe heyecanım artıyordu. Çünkü rejisör, bestekârın orkestra şefinin hatta bütün koronun ve diğer rol sahiplerinin gözleri benim üzerimde idi. Bütün bu İtalyan, Viyanalı, Romen, Fransız ve Yunanlı çeşit çeşit milletten, fakat hepsi benden evvel Scala'ya girmiş, orada yer tutmuş sanatkârlar arasında, bu ulu sahneye çıkmak için gelmiş bir yabancı, ilk Türk sanatkârı idim. Beni beğenenler olduğu gibi beğenmeyenler de olabilirdi. En küçük bir falsoda beni bertaraf etmek için her şey yapılabilir, her entrika çevrilebilirdi. Kaldı ki Scala'da, kendisiyle mukavele imzalandığı halde son dakika da tazminat verilerek rolü elinden alınanlar görülmemiş değildi. Meselâ bir sene evvelinden Aida operası için angaje edilmiş olan meşhur Amerikalı Zenci sanatkâr Miss Davy, umumi provada beğenilmemiş ve mukavelesi feshedilerek temsillerden vazgeçilmişti. Bu korkunç hadise ben orada, Dialogues provalarında çalışırken, gözlerimin önünde cereyan etti. Onun için, ilk temsile kadar, her gün aynı feci akıbete uğrayabilirim endişesiyle, âdeta bir uçurumun kenarındaymışım gibi, korku ile, heyecanla, aynı zamanda böyle bir akıbete uğramamak için müthiş bir azim ve imanla çalışıyor, her provamın son derece mükemmel olmasına dikkat ediyordum. (Devamı yarın)
Ah, dedi, bu merdivenler! Sizi kim bilir ne kadar yordu!
Zararı yok, dedim. Yıldızlara tırmanmak kolay mı? Hem sizin çıktığınız merdiven in yanın da bunun sözü mü olur?
Zeki bir tebessümle hemen:
İltifat ediyorsunuz, dedi. Ama doğruyu da söylüyorsunuz. Bakın, o kastettiğiniz merdiveni çıkmak için iğne ipliğe döndüm, bir ayda sekiz on kilo verdim.
Gülüşüyoruz. Ama, şöyle bir dikkatle bakınca, Leylânın gerçekten süzülmüş, bir hayli zayıflamış olduğu fark ediliyor. İnce bir zevkle döşenmiş, kutu gibi salona geçip de konuşmamıza başlarken, bu uzunca mülakata «Merdiven» başlığını mutlaka koymayı kararlaştırıyoruz. Aynı zamanda Scala'ya çıkının bütün hikâyesini anlatmayı...
Nasıl çıktınız bu «merdiveni, anlatır mısınız?
Scalaya çıkışım bu son İtalya seyahatinde gerçekleşti. Fakat, ilk basamaklara adım atışım daha eskidir. İtalya’da evvelce, San Carlo ve diğer operalarda oynadığım zaman, Scala idaresi benimle alâkalanmaya başlamış ve faaliyetimi adım adım takip etmiş. İlk muvaffakıyetlerimden iki yıl sonra, ancak geçen haziran ayında, sesimi dinlemek üzere, beni davet ettiler.
Bu davet, İtalya’da oynadığım birçok operaları idare etmiş olan ve beni çok iyi tanıyan Mo. Tullio Serafin'in kızı vasıtasıyla oldu. Bu iyi dost beni Scala'nın artistik direktörü, meşhur orkestra şefi De Sabata'ya götürdü. Üç çeyrek saat süren çetin bir auditiondan sonra, İtalya opera âleminin en büyük otoritesi sayılan Maestro bur seneki programda yer alacağımı müjdeledi. Bu audition, Scala'ya girişim için ilk ve kat'i merhale oldu. Onun kadar müşkülpesent bir üstadın önünde üç çeyrek saat teganni etmenin ne demek olduğunu bu işten anlayanlar bilirler. De Sabata ile yaptığım bu ilk audition'un neticesi büyük bir muvaffakiyet sayılmak gerekirdi. Çünkü akabinde, hemen angaje edilmiştim. Halbuki Callas gibi bugün dünya ölçüsünde şöhret yapmış değerli bir sanatkâr, De Sabata ile yaptığı ilk audition'da beğenilmemiş, bu yüzden Scala'ya girebilmek için dört sene daha sabretmesi icap etmiştir. Şunu da ilâve etmeliyim ki bu mevsim başında Amerika’da, San Francisco'da, verdiğim temsillerin muvaffakiyet, Scala'nın beni angaje etmek kararını perçinlemiştir.
Böylece Fransız bestekârı Francis Paulenc'in Dialogues des Carmelites isimli eserinde vazife almak üzere 20 Aralık’ta Scala'ya gittim. Daha evvel Napoli’deki San Carlo Operasında, kasım sonlarında, birkaç temsil vermiştim. Scala'ya adım attığım ilk gün umumi kâtip Oldani beni kabul etti ve hazırlanmış olan mukaveleyi imzaladık. Bu mukaveleye göre Dialogues'da yeni baş rahibe Lidoine rolünü dört defa temsil etmeyi çalışmalar dahil iki ay orada kalmayı, bu arada Scala hesabına Puccini'nin Manon Lescaut operasına hazırlanmayı taahhüt ediyordum.
İlk intibalarınızı sorabilir miyim?
Mukaveleyi imzalarken ilk intibalarım şu oldu: Scala mensuplarına umum müdüründen kapıcısına kadar, sanat değerini henüz bilmedikleri herkese karşı bir tepeden bakma, bir hor görme, bir mesafeli muamele ile karışık muazzam bir gurur sinmiştir. Onlarda öyle bir kanaat var ki Scala'nın fevkinde bir sanat mabedi tasavvur edilemez ve bu mabede lalettayin sanatkârlar giremez! Ananeye bağlılıklarını, müşkülpesentliklerinin derecesini bildiğim için, ilk temasta bana da bir müptedi gözüyle bakmış olmalarını tabii buluyordum. Fakat daha ilk adımda henüz çalışmalara bile başlamadan bu intibanın insanı ne kadar sarstığını takdir edersiniz. O gün anladım ki maneviyatını bozmadan, bu fethedilmez görünen kaleyi fethetmek gerçekten büyük bir azim ve irade işidir.
İşte bu ruh hali içinde, sinirlerim tamimiyle gerilmiş olarak ilk çalışmalara başladım. Müzikal çalışmalar, korrepetitörlerle yapıldı ve bitti. Bu safhada ancak partimi ve eseri tanımış, öğrenmiş ve ezberlemiş oluyordum. İlk muvaffakiyetim de baş korrepetitör Tonini gibi değerli ve sözü geçen bir maestronun takdirlerini ve sempatisini kazanmak oldu. Bunu takiben sahne provalarında bütün Scala erkânının, rejisörün ve bestekârın, her gün kademe kademe, takdirlerini kazandığımı hissettim. Bu arada 14 Ocak’ta orkestra refakatinde verdiğim mühim bir konserin herkes üzerinde çok müsbet tesirler bıraktığını öğrendim.
Sahne provaları ilerledikçe heyecanım artıyordu. Çünkü rejisör, bestekârın orkestra şefinin hatta bütün koronun ve diğer rol sahiplerinin gözleri benim üzerimde idi. Bütün bu İtalyan, Viyanalı, Romen, Fransız ve Yunanlı çeşit çeşit milletten, fakat hepsi benden evvel Scala'ya girmiş, orada yer tutmuş sanatkârlar arasında, bu ulu sahneye çıkmak için gelmiş bir yabancı, ilk Türk sanatkârı idim. Beni beğenenler olduğu gibi beğenmeyenler de olabilirdi. En küçük bir falsoda beni bertaraf etmek için her şey yapılabilir, her entrika çevrilebilirdi. Kaldı ki Scala'da, kendisiyle mukavele imzalandığı halde son dakika da tazminat verilerek rolü elinden alınanlar görülmemiş değildi. Meselâ bir sene evvelinden Aida operası için angaje edilmiş olan meşhur Amerikalı Zenci sanatkâr Miss Davy, umumi provada beğenilmemiş ve mukavelesi feshedilerek temsillerden vazgeçilmişti. Bu korkunç hadise ben orada, Dialogues provalarında çalışırken, gözlerimin önünde cereyan etti. Onun için, ilk temsile kadar, her gün aynı feci akıbete uğrayabilirim endişesiyle, âdeta bir uçurumun kenarındaymışım gibi, korku ile, heyecanla, aynı zamanda böyle bir akıbete uğramamak için müthiş bir azim ve imanla çalışıyor, her provamın son derece mükemmel olmasına dikkat ediyordum. (Devamı yarın)
LEYLA GENCER ANLATIYOR
"Merdiveni nasıl çıktım?
1957.03.11 / II. BÖLÜM
Lütfi Ay
Ankara'dan gelen kuvvet ve cesaret rüzgârı – Oynayacağım eser: Francis Poulenc'in Dialogues des Carmelites'i – Bir dünya premieri nasıl hazırlanır)
Bu sırada size kuvvet ve cesaret verenler olmadı mı?
Oldu. Önce, sanat çalışmalarımda beni her zaman büyük bir anlayışla teşvik eden kocam, yılbaşında, on gün kadar kalmak üzere beni ziyarete geldi. Bu sayılı günlerini maneviyatımı, azmimi bütün şefkatiyle takviye etmekle geçirdi. O döndükten sonra da Ankara'dan aldığım iki mektupla o sırada çok muhtaç olduğum bir kuvvet ve cesaret rüzgârı oldu. Bunlardan biri sizin mektubunuzdu. Öbürü de hocam Muhsin Ertuğrul'un. Kıymetli bir hâtıra olarak sakladığım bu mektubunda, Muhsin Bey, bakınız neler yazıyor du: «... Biliyorsun, ben yıllarca ön ce sana demiştim ki: «Leyla'cığım, eğer bir gün Scala'da oynamaya muvaffak olursan, ben ne yapar yapar, uçağa atlar, Milano’ya gelirim. Fakat büyük söylemişim veya bunu yapacak kadar sevgili bir kul değilmişim ki, Allah bu aralık benim Ankara'dan ayrılamayacağım bir takım mühim sebepler yarattı. Onun için gelemeyeceğim, fakat ruhen yanı başında olacağım. Hem yalnız ben ve seni sevenler değil, bütün Türk milletinin iyi dilekleri, duaları seninle beraber olacak, senin muvaffak olman bizim için dünya sanat tarihinde bir dönüm noktası olacak, asırlardır bize kapalı olan büyük bir sanat mabedinin ulu kapısı ilk defa olarak bize açılacak, o gece senin yanında olmayı, kulağının dibinde sana bunları fısıldamayı ne kadar isterdim. Ama zararı yok, sen bunları duyacaksın ve hatta beni kulis arasında yaşlı gözlerle seni alkışlarken göreceksin, buna emin ol, o kadar senin yakınındayım ve seninle beraber yaşayacağım O geceyi.
Seni Allaha emanet eder, binlerce defa öperim, sevgili Leylacığım, benim biricik öncüm!»
Hocamdan gelen bu kıymetli sözlerin azmimi, imanımı nasıl kamçıladığını, bana ne kadar kuvvet ve cesaret verdiğini takdir edersiniz.
Oynadığınız eser hakkında biraz bilgi verir misiniz
Dialogues des Carmelites bildiğiniz gibi, Bernanos'un şaheseri sayılan bir sahne eseridir. Scala idaresi bu eserin opera haline getirilmesini Francis Poulenc'e ısmarlamıştı. F. Poulenc, Fransa’da. Honegger'in başında bulunduğu Altılar grubuna dahildir. Ve çağdaş Fransız bestekârları arasında seçkin bir yer tutar. Eserin vakası Fransız ihtilâli sırasında, manastırların yıkılıp dağıtıldığı sıralarda geçiyor. Bir korku dramı olarak vasıflandırabileceğimiz eser, bütün yasaklara, mizaç ve karakter farklarına rağmen, birbirlerinden ayrılamayan beş Carmelite rahibesinin, başlarını giyotine vermek pahasına inançlarına nasıl bağlı kaldıklarını gösteriyor.
İlk temsil nasıl hazırlandı?
Eserin ilk temsili, bir dünya prömiyeri olarak verileceği için, büyük bir itina ile hazırlanmıştı. Hatta ilk hazırlıklara daha geçen Ağustosta, Paris’te, Ricordi'nin Reisi Valcarenghi; Scala'nın Umum Müdürü Gringhelli ve umumi kâtibi Oldani ile bestekâr arasında yapılan bir toplantıdan sonra başlanmış, dekor ve kostümler meşhur Fransız dekoratörü Wakhewitch'e ısmarlanmış, rejinin de yirmi seneden beri Scala’da ve Salzburg’da en güç ve kalabalık eserleri sahneye koymuş olan Viyanalı kadın rejisör Margherite Walman'a tevdi edilmesi kararlaştırılmış. Rejisörle dekoratör, eser hakkında, vakanın geçtiği yerler üzerinde ayrı ayrı uzun tetkikler yapmışlar.
Dialogues'un ilk temsili için bütün Scala seferber edilmişti, diyebilirim. Yani orkestrası, korosu, teknisyenleri, uzmanları ve idarecileriyle beraber 400’den fazla insan bir ay müddetle yalnız bu eserle meşgul olmuştur. Scala gibi her akşam temsil veren bir repertuvar operası için bunun ne demek olduğunu ancak meslekten olanlar takdir edebilirler. Meselâ her repertuvar operası iki üç orkestra provasıyla çıkarılırken bu eser için en az on beş orkestra provası yapıldı. Ayrıca her perde, bazen her sahne ayrı ayrı provaya konuldu." Koro için daha da fazla prova yapılmıştır.
Bundan başka eserin bestekâr bütün provalara iştirak etti. Böylece orkestra ve koro şefleri, rejisör, dekoratör ve bestekâr devamlı bir iş birliği halinde çalıştılar. Elele verip eserin en iyi şekilde gerçekleştirilmesini sağladılar. Sanatkârlar da Scala’nın tecrübe edilmiş sanatkârlarıydı. Bir ay müddetle bütün diğer eserlerin provaları ikinci plâna atıldı ve bütün mekanizma, bütün imkânlar Dialogues için kullanıldı. İlk temsilin kusursuz olmasını teminen maddi, manevi hiçbir fedakârlıktan çekinilmedi. Her şey en ufak teferruatına kadar düşünüldü. Şüphe yok ki bütün bu itinayı, bu kaliteyi ve icap ettirdiği muazzam masrafları (hem de sadece dört temsil için) yalnız Scala temin edebilirdi. Dialogues'un bir Fransız operası olduğu halde, Paris Operasından evvel Scala'da, bir dünya prömiyeri olarak verilmesinin sırrı ve hikmeti buradadır.
Peki ama bunca hazırlık, bunca emek yalnız dört temsil için mi?
Evet. Scala'da gelenek her yeni eseri ilk defa, en çok dört akşam oynamaktır. Pek rağbet görürse birkaç akşam daha oynanır. Dialogues bir defa daha tekrar edildi, yani beş defa oynandı. Daha da tekrarlanacaktı, fakat sanatkârların başka angajmanları var, onun için Milano’dan ayrılmak zorunda idiler.
Bu konuda dikkate değer bir nokta da şudur: Bunca emek, bunca masraf bahasına yeni bir eser yaratılırken, modern eserlerin akıbeti daima meçhul olduğu, hele İtalyan halkı yabancı eserlere karşı daima müsamahasız davrandığı için. Scala kendisini fazla angaje etmiyor. Eserin halktan göreceği alakayı bekliyor. Göze aldığı risk tamimiyle maddidir. Bununla beraber manevi hiçbir şey de esirgenmiyor. Yeni operaların mukadderatı daha çok ilk temsiller bittikten, halkın ve münekkitlerin reaksiyonu belli olduktan sonra taayyün ediyor. O eserin gördüğü alâkaya göre repertuvarda bir yer ayrılıyor.
Dialogues hakkında kanaatim şudur ki önümüzdeki mevsimlerde tekrarlanacak. Scala'da halktan gördüğü iyi kabul üzerine Paris Operasıyla San Francisco Operalarında temsil edilmesi şimdiden kesinleşti. Gelecek mevsimde de Roma'da, Scala kadrosuyla tekrarı düşünülüyor. (Devamı yarın)
Oldu. Önce, sanat çalışmalarımda beni her zaman büyük bir anlayışla teşvik eden kocam, yılbaşında, on gün kadar kalmak üzere beni ziyarete geldi. Bu sayılı günlerini maneviyatımı, azmimi bütün şefkatiyle takviye etmekle geçirdi. O döndükten sonra da Ankara'dan aldığım iki mektupla o sırada çok muhtaç olduğum bir kuvvet ve cesaret rüzgârı oldu. Bunlardan biri sizin mektubunuzdu. Öbürü de hocam Muhsin Ertuğrul'un. Kıymetli bir hâtıra olarak sakladığım bu mektubunda, Muhsin Bey, bakınız neler yazıyor du: «... Biliyorsun, ben yıllarca ön ce sana demiştim ki: «Leyla'cığım, eğer bir gün Scala'da oynamaya muvaffak olursan, ben ne yapar yapar, uçağa atlar, Milano’ya gelirim. Fakat büyük söylemişim veya bunu yapacak kadar sevgili bir kul değilmişim ki, Allah bu aralık benim Ankara'dan ayrılamayacağım bir takım mühim sebepler yarattı. Onun için gelemeyeceğim, fakat ruhen yanı başında olacağım. Hem yalnız ben ve seni sevenler değil, bütün Türk milletinin iyi dilekleri, duaları seninle beraber olacak, senin muvaffak olman bizim için dünya sanat tarihinde bir dönüm noktası olacak, asırlardır bize kapalı olan büyük bir sanat mabedinin ulu kapısı ilk defa olarak bize açılacak, o gece senin yanında olmayı, kulağının dibinde sana bunları fısıldamayı ne kadar isterdim. Ama zararı yok, sen bunları duyacaksın ve hatta beni kulis arasında yaşlı gözlerle seni alkışlarken göreceksin, buna emin ol, o kadar senin yakınındayım ve seninle beraber yaşayacağım O geceyi.
Seni Allaha emanet eder, binlerce defa öperim, sevgili Leylacığım, benim biricik öncüm!»
Hocamdan gelen bu kıymetli sözlerin azmimi, imanımı nasıl kamçıladığını, bana ne kadar kuvvet ve cesaret verdiğini takdir edersiniz.
Oynadığınız eser hakkında biraz bilgi verir misiniz
Dialogues des Carmelites bildiğiniz gibi, Bernanos'un şaheseri sayılan bir sahne eseridir. Scala idaresi bu eserin opera haline getirilmesini Francis Poulenc'e ısmarlamıştı. F. Poulenc, Fransa’da. Honegger'in başında bulunduğu Altılar grubuna dahildir. Ve çağdaş Fransız bestekârları arasında seçkin bir yer tutar. Eserin vakası Fransız ihtilâli sırasında, manastırların yıkılıp dağıtıldığı sıralarda geçiyor. Bir korku dramı olarak vasıflandırabileceğimiz eser, bütün yasaklara, mizaç ve karakter farklarına rağmen, birbirlerinden ayrılamayan beş Carmelite rahibesinin, başlarını giyotine vermek pahasına inançlarına nasıl bağlı kaldıklarını gösteriyor.
İlk temsil nasıl hazırlandı?
Eserin ilk temsili, bir dünya prömiyeri olarak verileceği için, büyük bir itina ile hazırlanmıştı. Hatta ilk hazırlıklara daha geçen Ağustosta, Paris’te, Ricordi'nin Reisi Valcarenghi; Scala'nın Umum Müdürü Gringhelli ve umumi kâtibi Oldani ile bestekâr arasında yapılan bir toplantıdan sonra başlanmış, dekor ve kostümler meşhur Fransız dekoratörü Wakhewitch'e ısmarlanmış, rejinin de yirmi seneden beri Scala’da ve Salzburg’da en güç ve kalabalık eserleri sahneye koymuş olan Viyanalı kadın rejisör Margherite Walman'a tevdi edilmesi kararlaştırılmış. Rejisörle dekoratör, eser hakkında, vakanın geçtiği yerler üzerinde ayrı ayrı uzun tetkikler yapmışlar.
Dialogues'un ilk temsili için bütün Scala seferber edilmişti, diyebilirim. Yani orkestrası, korosu, teknisyenleri, uzmanları ve idarecileriyle beraber 400’den fazla insan bir ay müddetle yalnız bu eserle meşgul olmuştur. Scala gibi her akşam temsil veren bir repertuvar operası için bunun ne demek olduğunu ancak meslekten olanlar takdir edebilirler. Meselâ her repertuvar operası iki üç orkestra provasıyla çıkarılırken bu eser için en az on beş orkestra provası yapıldı. Ayrıca her perde, bazen her sahne ayrı ayrı provaya konuldu." Koro için daha da fazla prova yapılmıştır.
Bundan başka eserin bestekâr bütün provalara iştirak etti. Böylece orkestra ve koro şefleri, rejisör, dekoratör ve bestekâr devamlı bir iş birliği halinde çalıştılar. Elele verip eserin en iyi şekilde gerçekleştirilmesini sağladılar. Sanatkârlar da Scala’nın tecrübe edilmiş sanatkârlarıydı. Bir ay müddetle bütün diğer eserlerin provaları ikinci plâna atıldı ve bütün mekanizma, bütün imkânlar Dialogues için kullanıldı. İlk temsilin kusursuz olmasını teminen maddi, manevi hiçbir fedakârlıktan çekinilmedi. Her şey en ufak teferruatına kadar düşünüldü. Şüphe yok ki bütün bu itinayı, bu kaliteyi ve icap ettirdiği muazzam masrafları (hem de sadece dört temsil için) yalnız Scala temin edebilirdi. Dialogues'un bir Fransız operası olduğu halde, Paris Operasından evvel Scala'da, bir dünya prömiyeri olarak verilmesinin sırrı ve hikmeti buradadır.
Peki ama bunca hazırlık, bunca emek yalnız dört temsil için mi?
Evet. Scala'da gelenek her yeni eseri ilk defa, en çok dört akşam oynamaktır. Pek rağbet görürse birkaç akşam daha oynanır. Dialogues bir defa daha tekrar edildi, yani beş defa oynandı. Daha da tekrarlanacaktı, fakat sanatkârların başka angajmanları var, onun için Milano’dan ayrılmak zorunda idiler.
Bu konuda dikkate değer bir nokta da şudur: Bunca emek, bunca masraf bahasına yeni bir eser yaratılırken, modern eserlerin akıbeti daima meçhul olduğu, hele İtalyan halkı yabancı eserlere karşı daima müsamahasız davrandığı için. Scala kendisini fazla angaje etmiyor. Eserin halktan göreceği alakayı bekliyor. Göze aldığı risk tamimiyle maddidir. Bununla beraber manevi hiçbir şey de esirgenmiyor. Yeni operaların mukadderatı daha çok ilk temsiller bittikten, halkın ve münekkitlerin reaksiyonu belli olduktan sonra taayyün ediyor. O eserin gördüğü alâkaya göre repertuvarda bir yer ayrılıyor.
Dialogues hakkında kanaatim şudur ki önümüzdeki mevsimlerde tekrarlanacak. Scala'da halktan gördüğü iyi kabul üzerine Paris Operasıyla San Francisco Operalarında temsil edilmesi şimdiden kesinleşti. Gelecek mevsimde de Roma'da, Scala kadrosuyla tekrarı düşünülüyor. (Devamı yarın)
LEYLA GENCER ANLATIYOR
"Merdiveni nasıl çıktım?
1957.03.12 / III. BÖLÜM
Lütfi Ay
Photo © Erio Picagliani
← Eserin bestekarı Françis Poulenc, temsilden sonra Leyla Gencer’i tebrik ederken.
Çok tehlikeli bir durumdan kurtuluş – Toscani’nin ölüm haberi – Meslektaşlar arasında kazanılan zafer – Kale içinden fethedilmişti – Umumi prova – İlk rahat uyku
Scala’daki çalışmalarınızda si zi üzen güçlükler, aksilikler oldu mu hiç?
Olmaz olur mu? Bir kere Scala’da sanatkâr olarak tatmin etmeniz gereken üç mühim baş vardır: Orkestra şefi, Rejisör ve Bestekar. Rejisör Dialagues gibi yeni, modern ve Dramatik ifadesi kuvvetli bir eserde sahne icaplarını ön planda tutmak ister. Orkestra Şefinin müzik bakımından istediği şeyler vardır. Bunları telif etmek kolay değildir. Araya bir de Dialagues'da olduğu gibi bestekâr işe karışır ve şahsi tasavvurlarını gerçekleştirmek isterse güçlüklerin ne kadar arttığını tahmin edersiniz. Ben son çalışmalarda en çok Orkestra Şefinden yardım ve alaka gördüm. Bestekâr da oynadığım rolü en iyi canlandıran sanatkâr olduğum kanaatine vardı.
Fakat Dialagues çalışmalarında karşılaştığım en büyük aksilik, hatta en tehlikeli durum ilk orkestra provası günü baş gösterdi. O sabah, kalktığım zaman kendim de umumi bir yorgunluk ve sesimde bir kısıklık fark etmiştim. Ses Tanrı vergisi, çalışma ile gelişen bir kabiliyet belki, ama aynı zamanda çok nazik, çok hassas en küçük bir maddi veya manevi arızadan müteessir olan bir şey. Sinir ve heyecan içinde provanın başlamasını bekledim. Bu benim Scala da orkestra ile ilk provam, yani sahnede ilk imtihanım sayılırdı. Çünkü, ilk orkestra provasında, orkestra şefi, rejisör ve bestekârdan başka Scala’nın Umum Müdürü, Artistik Direktörü ve diğer bütün sanat şefleri ve maestroları mutlaka bulunurlar hem ensemble hakkında hem sanatkârların ferdi imkânları hakkında kati bir kanaat edinmek isterlerdi. İşte bu nazik durumda, sesimin yüzünden partimi istediğim gibi söyleyemez, hakkımda tereddütler uyandırırsam diye korkuyor, korktukça heyecanlanıyor, heyecanlandıkça sesimin büsbütün kısılır gibi olduğunu hissediyordum. Ah, bu orkestra provası bugün değil de yarın olsaydı, biraz dinlenip kendime gelebilseydim! diye düşünüyor ve beni mahcup etmemesini Allahtan yalvarıyordum.
İşte, bu sırada, tam orkestra provası başlamak üzere iken, umulmadık, beklenmedik bir şey oldu: Artistik Direktör Muavini Mo. Bianchi orkestra şefine yaklaşarak kulağına bir şeyler söyledi. Orkestra şefi Mo. Sanzogno'nun yüzü allak bullak oldu. Heyecanla değneğini kaldırarak: «Bayanlar, baylar, dedi. Şimdi aldığımız bir habere göre büyük Toscanini öldü. Prova tatil edilmiştir!»
Allah bana acımış, çok tehlikeli bir durumdan umulmadık bir şekilde kurtulmuştum. Fakat sanat dünyası için elemli bir haber olan bu ölüm benim üzerimde ayrıca derin bir tesir bıraktı. Bana öyle geldi ki, Toscanini'nin ruhu beni korumuştu. O gün orkestra provasını kısık sesle yapmış kim bilir aksiliklerle karşılaşabilirdim. Bir yandan o büyük a- damın öldüğüne üzülüyor, bir yan dan da bu sayede provanın ertesi sabaha kaldığına seviniyordum. Ertesi sabaha kadar nasıl olsa kendi mi tedavi edebilirdim. Fakat ertesi sabaha kadar heyecandan uyumak bile mümkün miydi? Çünkü mukadderatım, her şeye rağmen bu ilk orkestra provasında belli olacaktı.
Ertesi sabah ne oldu?
Ertesi sabah provaya geldik. Prova başlamadan önce Valinin gönderdiği bir mesaj okundu. Sonra büyük bir menekşe buketi Toscanini'nin her zaman orkestrayı idare ettiği şef kürsüsüne konuldu ve bütün orkestra, solistler, koro, sahnede ve salonda bulunan herkes ayağa kalktı, o büyük adamın süren bir hatırasına beş dakika saygı duruşu yaptık. Bütün bu hâdiseler üzerimde öyle derin bir tesir yaratmıştı ki ta içimden gelen bir inanışla Allaha yalvardım. Bana yardım etsin diye... Dün beni tehlikeli bir durumdan kurtarmış olan Toscanini'nin ruhu bugün de bana yardım etsin, partimi kusursuz söyleyeyim, diye...
Çok şükür öyle de oldu. Herkes çok heyecanlı, çok müteessir olduğu için gergin bir hava içinde başlayan orkestra provası yavaş yavaş canlandı. Toscanini'nin ruhu gün bütün orkestraya, bütün solistlere, bütün koroya hâkimdi sanki. Sıram gelince o kadar güzel, o kadar pürüzsüz söyledim ki da- ha dün sabahki o kısık sesten sonra, buna kendim de şaşıyordum. Neticede parlak bir orkestra provası yapmış oldum. Prova bittikten sonra rejisör, bestekâr, orkestra şefi, artistik müdür ve diğer sanatkârlar birer birer gelip beni tebrik ettiler. Sesimin Scala'ya göre, yani büyük bir tiyatroya ve sahneye göre lâzım olan hacmi haiz olduğunu hatta salon büyüdükçe genişleyen bir ses olduğunu söylediler. İşte Scala’da söyleyeceğime ben de yüzde yüz o gün inandım. Bu benim Scalada, meslektaşlar arasında kazandığım ilk zaferdi. Kaleyi içinden fethetmiştim.
Umumi prova ne zaman, nasıl yapıldı?
Umumi prova orkestra ve sahne provaları tamamıyla bittikten sonra yapıldı. İlk orkestra provasından sonra moralim o kadar düzelmişti ki bütün orkestra ve sahne provalarını büyük bir huzur ve rahatlık içinde yaptım. Nihayet umumi prova günü geldi çattı. Scala’da dünya prömiyeri olarak verilen eserlerin umumi provaların da salona kimseyi almıyorlar. Bütün davetliler localarda oturuyolar. Sanatkârlar da seyirci olarak yabancı gazeteciler, münekkitler, İtalya’nın belli başlı bestekârları, orkestra şefleri, radyo ve televiz- (Bir sütun eksik aktarılmıştır)
Fakat Dialagues çalışmalarında karşılaştığım en büyük aksilik, hatta en tehlikeli durum ilk orkestra provası günü baş gösterdi. O sabah, kalktığım zaman kendim de umumi bir yorgunluk ve sesimde bir kısıklık fark etmiştim. Ses Tanrı vergisi, çalışma ile gelişen bir kabiliyet belki, ama aynı zamanda çok nazik, çok hassas en küçük bir maddi veya manevi arızadan müteessir olan bir şey. Sinir ve heyecan içinde provanın başlamasını bekledim. Bu benim Scala da orkestra ile ilk provam, yani sahnede ilk imtihanım sayılırdı. Çünkü, ilk orkestra provasında, orkestra şefi, rejisör ve bestekârdan başka Scala’nın Umum Müdürü, Artistik Direktörü ve diğer bütün sanat şefleri ve maestroları mutlaka bulunurlar hem ensemble hakkında hem sanatkârların ferdi imkânları hakkında kati bir kanaat edinmek isterlerdi. İşte bu nazik durumda, sesimin yüzünden partimi istediğim gibi söyleyemez, hakkımda tereddütler uyandırırsam diye korkuyor, korktukça heyecanlanıyor, heyecanlandıkça sesimin büsbütün kısılır gibi olduğunu hissediyordum. Ah, bu orkestra provası bugün değil de yarın olsaydı, biraz dinlenip kendime gelebilseydim! diye düşünüyor ve beni mahcup etmemesini Allahtan yalvarıyordum.
İşte, bu sırada, tam orkestra provası başlamak üzere iken, umulmadık, beklenmedik bir şey oldu: Artistik Direktör Muavini Mo. Bianchi orkestra şefine yaklaşarak kulağına bir şeyler söyledi. Orkestra şefi Mo. Sanzogno'nun yüzü allak bullak oldu. Heyecanla değneğini kaldırarak: «Bayanlar, baylar, dedi. Şimdi aldığımız bir habere göre büyük Toscanini öldü. Prova tatil edilmiştir!»
Allah bana acımış, çok tehlikeli bir durumdan umulmadık bir şekilde kurtulmuştum. Fakat sanat dünyası için elemli bir haber olan bu ölüm benim üzerimde ayrıca derin bir tesir bıraktı. Bana öyle geldi ki, Toscanini'nin ruhu beni korumuştu. O gün orkestra provasını kısık sesle yapmış kim bilir aksiliklerle karşılaşabilirdim. Bir yandan o büyük a- damın öldüğüne üzülüyor, bir yan dan da bu sayede provanın ertesi sabaha kaldığına seviniyordum. Ertesi sabaha kadar nasıl olsa kendi mi tedavi edebilirdim. Fakat ertesi sabaha kadar heyecandan uyumak bile mümkün miydi? Çünkü mukadderatım, her şeye rağmen bu ilk orkestra provasında belli olacaktı.
Ertesi sabah ne oldu?
Ertesi sabah provaya geldik. Prova başlamadan önce Valinin gönderdiği bir mesaj okundu. Sonra büyük bir menekşe buketi Toscanini'nin her zaman orkestrayı idare ettiği şef kürsüsüne konuldu ve bütün orkestra, solistler, koro, sahnede ve salonda bulunan herkes ayağa kalktı, o büyük adamın süren bir hatırasına beş dakika saygı duruşu yaptık. Bütün bu hâdiseler üzerimde öyle derin bir tesir yaratmıştı ki ta içimden gelen bir inanışla Allaha yalvardım. Bana yardım etsin diye... Dün beni tehlikeli bir durumdan kurtarmış olan Toscanini'nin ruhu bugün de bana yardım etsin, partimi kusursuz söyleyeyim, diye...
Çok şükür öyle de oldu. Herkes çok heyecanlı, çok müteessir olduğu için gergin bir hava içinde başlayan orkestra provası yavaş yavaş canlandı. Toscanini'nin ruhu gün bütün orkestraya, bütün solistlere, bütün koroya hâkimdi sanki. Sıram gelince o kadar güzel, o kadar pürüzsüz söyledim ki da- ha dün sabahki o kısık sesten sonra, buna kendim de şaşıyordum. Neticede parlak bir orkestra provası yapmış oldum. Prova bittikten sonra rejisör, bestekâr, orkestra şefi, artistik müdür ve diğer sanatkârlar birer birer gelip beni tebrik ettiler. Sesimin Scala'ya göre, yani büyük bir tiyatroya ve sahneye göre lâzım olan hacmi haiz olduğunu hatta salon büyüdükçe genişleyen bir ses olduğunu söylediler. İşte Scala’da söyleyeceğime ben de yüzde yüz o gün inandım. Bu benim Scalada, meslektaşlar arasında kazandığım ilk zaferdi. Kaleyi içinden fethetmiştim.
Umumi prova ne zaman, nasıl yapıldı?
Umumi prova orkestra ve sahne provaları tamamıyla bittikten sonra yapıldı. İlk orkestra provasından sonra moralim o kadar düzelmişti ki bütün orkestra ve sahne provalarını büyük bir huzur ve rahatlık içinde yaptım. Nihayet umumi prova günü geldi çattı. Scala’da dünya prömiyeri olarak verilen eserlerin umumi provaların da salona kimseyi almıyorlar. Bütün davetliler localarda oturuyolar. Sanatkârlar da seyirci olarak yabancı gazeteciler, münekkitler, İtalya’nın belli başlı bestekârları, orkestra şefleri, radyo ve televiz- (Bir sütun eksik aktarılmıştır)
LEYLA GENCER ANLATIYOR
"Merdiveni nasıl çıktım?
1957.03.13 / IV. BÖLÜM
Lütfi Ay
← Soldan sağa: Eseri sahneye koyan: Mme Marguerite Walanaun; Dekarauör: G. Wakhevitch; Leyla Gencer, Blanche rolünde Virginia Zeani; Scala'nın baş Korrepetitörü: M. Tonini.
Photo © Erio Picagliani
İlk temsil arifesinde – «Var olmak yahut olmamak» Premiere ve kazanılan başarı – İtalyan gazetelerinin yazdıkları – Fransız Basınının alakası – Francis Poulenc'in takdirleri
- İlk temsil nasıl oldu?
Anlatayım. Çetin şartlar altında geçen, fakat umumi provada çok iyi bir inkişaf gösteren çalışmalardan sonra ilk temsil gününe gelmiş bulunuyordum. O sırada birçok yerlerden muvaffakıyet temennileri getiren ve beni pek mütehassis eden telgraflar alıyordum. Bunların başında mensup olmakla iftihar ettiğim Devlet Tiyatrosu Ailesi adına Muhsin Bey'in çektiği telgraf vardı. Sonra Amerika'dan, San Francisco Operası'ndan, oradaki Haberler Büromuzun değerli müdürü Nejat Sönmez'den, New York’taki emprezaryom Columbia Artists müessesesinden, Napoli’deki Basın Birliği'nden ve Ankara Kadınlar Birliği ile İstanbul'daki, Türk Kimya Cemiyeti'nden ve saire. Bu telgrafların hepsi de çok emin bir ifade ile ilk temsil için başarı diliyorlardı. Galiba umumi provalarda gösterdiğim muvaffakıyet beni sevenlere, bana güvenenlere malum olmuştu.
İşte bu müsait şartlar altında ilk temsile hazırlanmıştım. Fakat Scala'nın, burada ilk defa söyleyecek sanatkârlar için korkunç bir sahne olduğunu söylerlerdi, pek inanmazdım. Gerçekten öyle imiş. Bunu bizzat tecrübe etmiş bir sanatkâr olarak itiraf etmeliyim. Çünkü sahnenin, salonun ve orkestranın azamet ve haşmeti, dünyanın en eski, en meşhur opera sahnesi olduğu bir yana bırakılsa bile seyircisinin en küçük bir ihmale, bir sürçmeye tahammül edemeyip der hal en şiddetli tepkiyi göstermekten çekinmemesi, ayrıca münekkitlerin zalim denecek kadar müsamahasız olmaları bu sahneye ilk defa çıkacak sanatkârın başını döndürmeğe kâfidir. Bu itibarla Scala'ya ilk defa çıkan bir sanatkâr için ancak şu iki ihtimal mevcuttur. Daha çok parlayıp dünya ölçüsünde bir şöhrete ulaşmak yahut eski şöhreti de kaybedip silinmek. Hamlet'in dediği gibi: «Var olmak yahut olmamak».
Bu ruh hali içinde ilk temsilde rolümü oynamağa ve partimi söylemeğe çıktığım zaman, ilk anda, kalbimin göğsümde değil, boğazımda attığını hissettim. Heyecandan sesim bana sanki hiç çıkmayacakmış gibi geldi. Başım döndü. Fakat aynı ânda bu ulu sahneye çıkan ilk Türk sanatkârı olduğumu, bir saniyelik şaşkınlığımın olacağı muvaffakiyetsizliğin yalnız kendime değil, memleketime de zararı dokunacağını hatırladım ve Hocam Muhsin Ertuğrul'dan o sabah aldığım telgraf gözümün önüne geldi: «Sana bütün Türk milletinin başarı dileklerini, Devlet Tiyatrosu ailesinin candan dualarını bildiriyorum. Sahnede seninle beraber olacağız, seni alkışlayanlar arasında ruhlarımız bulunacak. Onların yaşa seslerini sen duyacaksın». Sonra Büyük Elçimiz Scala'nın misafiri olarak, kendisine tahsis edilen locada yer almış, beni dinlemeye ve muvaffakıyetimi alkışlamaya gelmişti. Bu kadarı beni kendime getirmeye kâfi geldi ve ilk cümlelerimi sükunetle, hatta akıcı bir rahatlıkla söylemeye başladım. Eserdeki belli başlı Carmélite rahibelerinden, yeni başrahibe Lidoine'ı oynuyordum. Üçüncü perdede sahneye hemen hemen ben hâkimdim. Eser modern bir opera olduğu için bildiğimiz tarzda klasik aryaları yoktu, fakat 20 dakika müddetle ben konuşuyordum. Bu sahne eserin en dramatik, aynı zamanda en patetik sahnesiydi. Hapishanede bütün Carmélite rahibelerine ölüme mahkûm edildikleri tebliğ ediliyor, ben de hem onlara bu ilahi takdire sükûnetle boyun eğmeleri gerektiğini telkin ediyor, hem de hükmü tebliğ edenleri, bir kadın olarak, metanet ve cesaretimle şaşırtıyor, hayretler içinde bırakıyordum. Onun için ben de bütün kuvvetimi bu sahneye toplamıştım. Ben uzun uzun konuşurken sahne arkadaşlarımdan diğer rahibe rollerini oynayanların gözlerinden yaşlar akmağa başladığını gördüm. Bir ara gözüm suflöre ilişti. Bir de ne göreyim o da ağlamıyor mu? İşte o zaman sahnede bir şeyler yapabildiğimi, beni seyredenleri ve dinleyenleri duygulandırıp heyecana getirebildiğimi anladım. Rolüm de eser de kurtulmuştu. Çünkü Scala seyircisi birçok modern eserleri, meselâ Menotti'nin dünyanın her yerinde çok beğenilen Konsolos Operasını, beğenmeyip ıslıklamıştır. Dialogues için de böyle bir akıbet, haksız olmakla beraber hatıra gelebilirdi. Tahminimde yanılmamışım. Sahnede konuşmam biter bitmez bütün salondan şiddetli, bir alkış koptu. «Bravo!» sesleri arasında dakikalarsa sürdü. Perdenin kapanmasına daha hayli zaman vardı. Scala’da perde kapanmadan kopan alkışların eser ve sanatkâr için ayrı bir ehemmiyeti vardır. Bu demektir ki kopan alkış bir nezaket ve itiyat eseri değil, içten gelen, spontane bir takdir eseridir. Son perde kapandıktan sonraki alkışlar tezahürat şeklini aldı. Diğer sahne arkadaşlarımla beraber belki 20 defa perdenin önüne çıkıp halkı selâmladık. Tabi orkestra şefi, bestekâr ve rejisör de beraber. Bestekâr ve Scala idarecileri eserin halk tarafından da iyi karşılandığına çok seviniyorlardı. Çünkü aksi halde aylarca sürmüş olan çalışmalar, onca emekler ve bu uğurda sarfedilen milyonlarca liret heba olacaktı. Netice Fransız müziği ve Scala tiyatrosu için büyük bir zafer oldu.
Sizin için de öyle olmadı mı?
Benim için de tabii, hem yalnız benim için değil, memleketimiz için de. Bunu iftiharla söyleyebilirim. Çünkü kazanılan netice bilhassa operamız için çok kıymetlidir. Şimdi bütün dünya da bir Türk Operası olduğunu, oradan milletlerarası seviyede sanatkârlar yetiştiğini biliyor. O kadar ki, Dialogues temsilinden birçok yerlerden önümüzdeki mevsim için mühim teklifler yaptılar. İlk temsilden sonra Milano sosyetesinin en maruf ailelerinden Crespi’lerin konağında verilen 500 kişilik muazzam bir supede milletlerarası sanat ve müzik âlemine mensup birçok şahsiyetler etrafımı aldılar. Memleketimiz, Operamız ve faaliyeti hakkında bana sualler sordular. Onlara Ankara Operamızı anlattım. Pek yakında İstanbul'da da Avrupa ölçüsünde bir operaya sahip olacağımızı söyledim. Scala'nın umum müdürü, şimdiden İstanbul Operasıyla alâkalandı. Scala kadrosuyla İstanbul'a gelip temsiller vermekten zevk duyacağını söyledi. Kanaatimce ne yapıp yapıp İstanbul Operasını bir ân evvel bitirmeli ve açmalıyız. İstanbul Operası bizi milletlerarası sanat ve medeniyet âlemine bağlayan yeni bir köprü vazifesi görecektir.
Gazeteler neler yazdılar?
İtalyan münekkitleri beni beğendiler. Corriere della Sera, II Tempo, La Notte gibi mühim gazetelerin opera münekkitleri benim rolüm üzerinde durarak takdirkâr satırlar yazdılar. Bazı Fransız gazetelerinde de adımdan bahsedildi. Bazılarında da bahsedilmedi. Fakat Fransa için bunu tabii görmek lâzımdır. Çünkü onlar eserde vazife alan sanatkârlardan çok, milli bir hâdise olarak, kendi bestekârlarının Scala sahnesinde bir dünya prömiyeri olarak verilen eseriyle, eserin kazandığı muvaffakıyetle meşguldüler. Kendi umumi efkârlarına da hâdisenin daha çok bu tarafını aksettirdiler. Tıpkı Türk umumi efkârının eserden, İtalyan sanatkârlarından çok benim rolümle, benim muvaffakiyetim veya muvaffakiyetsizliğimle meşgul olması gibi.
Fakat beni en çok mütehassis eden Scala idaresinin ve eserin bestekârı Francis Poulencin takdirleri oldu. Birinci temsilden sonra Umum Müdür Scala'nın devamlı sanatkârları arasında artık yer aldığımı ve yakında başka eserlere çıkmağa hazırlanmamı müjdeledi. Poulenc de bana bir mektupla büyük bir şişe parfüm gönderdi. Mektubunda şunlar yazılıydı: «Milano’dan ayrılmadan evvel Baş rahibeme verdiğiniz çok güzel, beşerî ifade için size tekrar teşekkür ederim. Haftalarca beraber çalıştıktan sonra eserime can veren sanatkârlardan ayrılmak ne zor. Paris'ten geçecek olursanız mutlaka haber verin. Roma temsilleri tahakkuk ederse sizi tekrar sahnede görmek benim için bir saadet olacaktır. Siz olmazsanız, ilahi baş rahibem ne olur?» (Devamı yarın)
Anlatayım. Çetin şartlar altında geçen, fakat umumi provada çok iyi bir inkişaf gösteren çalışmalardan sonra ilk temsil gününe gelmiş bulunuyordum. O sırada birçok yerlerden muvaffakıyet temennileri getiren ve beni pek mütehassis eden telgraflar alıyordum. Bunların başında mensup olmakla iftihar ettiğim Devlet Tiyatrosu Ailesi adına Muhsin Bey'in çektiği telgraf vardı. Sonra Amerika'dan, San Francisco Operası'ndan, oradaki Haberler Büromuzun değerli müdürü Nejat Sönmez'den, New York’taki emprezaryom Columbia Artists müessesesinden, Napoli’deki Basın Birliği'nden ve Ankara Kadınlar Birliği ile İstanbul'daki, Türk Kimya Cemiyeti'nden ve saire. Bu telgrafların hepsi de çok emin bir ifade ile ilk temsil için başarı diliyorlardı. Galiba umumi provalarda gösterdiğim muvaffakıyet beni sevenlere, bana güvenenlere malum olmuştu.
İşte bu müsait şartlar altında ilk temsile hazırlanmıştım. Fakat Scala'nın, burada ilk defa söyleyecek sanatkârlar için korkunç bir sahne olduğunu söylerlerdi, pek inanmazdım. Gerçekten öyle imiş. Bunu bizzat tecrübe etmiş bir sanatkâr olarak itiraf etmeliyim. Çünkü sahnenin, salonun ve orkestranın azamet ve haşmeti, dünyanın en eski, en meşhur opera sahnesi olduğu bir yana bırakılsa bile seyircisinin en küçük bir ihmale, bir sürçmeye tahammül edemeyip der hal en şiddetli tepkiyi göstermekten çekinmemesi, ayrıca münekkitlerin zalim denecek kadar müsamahasız olmaları bu sahneye ilk defa çıkacak sanatkârın başını döndürmeğe kâfidir. Bu itibarla Scala'ya ilk defa çıkan bir sanatkâr için ancak şu iki ihtimal mevcuttur. Daha çok parlayıp dünya ölçüsünde bir şöhrete ulaşmak yahut eski şöhreti de kaybedip silinmek. Hamlet'in dediği gibi: «Var olmak yahut olmamak».
Bu ruh hali içinde ilk temsilde rolümü oynamağa ve partimi söylemeğe çıktığım zaman, ilk anda, kalbimin göğsümde değil, boğazımda attığını hissettim. Heyecandan sesim bana sanki hiç çıkmayacakmış gibi geldi. Başım döndü. Fakat aynı ânda bu ulu sahneye çıkan ilk Türk sanatkârı olduğumu, bir saniyelik şaşkınlığımın olacağı muvaffakiyetsizliğin yalnız kendime değil, memleketime de zararı dokunacağını hatırladım ve Hocam Muhsin Ertuğrul'dan o sabah aldığım telgraf gözümün önüne geldi: «Sana bütün Türk milletinin başarı dileklerini, Devlet Tiyatrosu ailesinin candan dualarını bildiriyorum. Sahnede seninle beraber olacağız, seni alkışlayanlar arasında ruhlarımız bulunacak. Onların yaşa seslerini sen duyacaksın». Sonra Büyük Elçimiz Scala'nın misafiri olarak, kendisine tahsis edilen locada yer almış, beni dinlemeye ve muvaffakıyetimi alkışlamaya gelmişti. Bu kadarı beni kendime getirmeye kâfi geldi ve ilk cümlelerimi sükunetle, hatta akıcı bir rahatlıkla söylemeye başladım. Eserdeki belli başlı Carmélite rahibelerinden, yeni başrahibe Lidoine'ı oynuyordum. Üçüncü perdede sahneye hemen hemen ben hâkimdim. Eser modern bir opera olduğu için bildiğimiz tarzda klasik aryaları yoktu, fakat 20 dakika müddetle ben konuşuyordum. Bu sahne eserin en dramatik, aynı zamanda en patetik sahnesiydi. Hapishanede bütün Carmélite rahibelerine ölüme mahkûm edildikleri tebliğ ediliyor, ben de hem onlara bu ilahi takdire sükûnetle boyun eğmeleri gerektiğini telkin ediyor, hem de hükmü tebliğ edenleri, bir kadın olarak, metanet ve cesaretimle şaşırtıyor, hayretler içinde bırakıyordum. Onun için ben de bütün kuvvetimi bu sahneye toplamıştım. Ben uzun uzun konuşurken sahne arkadaşlarımdan diğer rahibe rollerini oynayanların gözlerinden yaşlar akmağa başladığını gördüm. Bir ara gözüm suflöre ilişti. Bir de ne göreyim o da ağlamıyor mu? İşte o zaman sahnede bir şeyler yapabildiğimi, beni seyredenleri ve dinleyenleri duygulandırıp heyecana getirebildiğimi anladım. Rolüm de eser de kurtulmuştu. Çünkü Scala seyircisi birçok modern eserleri, meselâ Menotti'nin dünyanın her yerinde çok beğenilen Konsolos Operasını, beğenmeyip ıslıklamıştır. Dialogues için de böyle bir akıbet, haksız olmakla beraber hatıra gelebilirdi. Tahminimde yanılmamışım. Sahnede konuşmam biter bitmez bütün salondan şiddetli, bir alkış koptu. «Bravo!» sesleri arasında dakikalarsa sürdü. Perdenin kapanmasına daha hayli zaman vardı. Scala’da perde kapanmadan kopan alkışların eser ve sanatkâr için ayrı bir ehemmiyeti vardır. Bu demektir ki kopan alkış bir nezaket ve itiyat eseri değil, içten gelen, spontane bir takdir eseridir. Son perde kapandıktan sonraki alkışlar tezahürat şeklini aldı. Diğer sahne arkadaşlarımla beraber belki 20 defa perdenin önüne çıkıp halkı selâmladık. Tabi orkestra şefi, bestekâr ve rejisör de beraber. Bestekâr ve Scala idarecileri eserin halk tarafından da iyi karşılandığına çok seviniyorlardı. Çünkü aksi halde aylarca sürmüş olan çalışmalar, onca emekler ve bu uğurda sarfedilen milyonlarca liret heba olacaktı. Netice Fransız müziği ve Scala tiyatrosu için büyük bir zafer oldu.
Sizin için de öyle olmadı mı?
Benim için de tabii, hem yalnız benim için değil, memleketimiz için de. Bunu iftiharla söyleyebilirim. Çünkü kazanılan netice bilhassa operamız için çok kıymetlidir. Şimdi bütün dünya da bir Türk Operası olduğunu, oradan milletlerarası seviyede sanatkârlar yetiştiğini biliyor. O kadar ki, Dialogues temsilinden birçok yerlerden önümüzdeki mevsim için mühim teklifler yaptılar. İlk temsilden sonra Milano sosyetesinin en maruf ailelerinden Crespi’lerin konağında verilen 500 kişilik muazzam bir supede milletlerarası sanat ve müzik âlemine mensup birçok şahsiyetler etrafımı aldılar. Memleketimiz, Operamız ve faaliyeti hakkında bana sualler sordular. Onlara Ankara Operamızı anlattım. Pek yakında İstanbul'da da Avrupa ölçüsünde bir operaya sahip olacağımızı söyledim. Scala'nın umum müdürü, şimdiden İstanbul Operasıyla alâkalandı. Scala kadrosuyla İstanbul'a gelip temsiller vermekten zevk duyacağını söyledi. Kanaatimce ne yapıp yapıp İstanbul Operasını bir ân evvel bitirmeli ve açmalıyız. İstanbul Operası bizi milletlerarası sanat ve medeniyet âlemine bağlayan yeni bir köprü vazifesi görecektir.
Gazeteler neler yazdılar?
İtalyan münekkitleri beni beğendiler. Corriere della Sera, II Tempo, La Notte gibi mühim gazetelerin opera münekkitleri benim rolüm üzerinde durarak takdirkâr satırlar yazdılar. Bazı Fransız gazetelerinde de adımdan bahsedildi. Bazılarında da bahsedilmedi. Fakat Fransa için bunu tabii görmek lâzımdır. Çünkü onlar eserde vazife alan sanatkârlardan çok, milli bir hâdise olarak, kendi bestekârlarının Scala sahnesinde bir dünya prömiyeri olarak verilen eseriyle, eserin kazandığı muvaffakıyetle meşguldüler. Kendi umumi efkârlarına da hâdisenin daha çok bu tarafını aksettirdiler. Tıpkı Türk umumi efkârının eserden, İtalyan sanatkârlarından çok benim rolümle, benim muvaffakiyetim veya muvaffakiyetsizliğimle meşgul olması gibi.
Fakat beni en çok mütehassis eden Scala idaresinin ve eserin bestekârı Francis Poulencin takdirleri oldu. Birinci temsilden sonra Umum Müdür Scala'nın devamlı sanatkârları arasında artık yer aldığımı ve yakında başka eserlere çıkmağa hazırlanmamı müjdeledi. Poulenc de bana bir mektupla büyük bir şişe parfüm gönderdi. Mektubunda şunlar yazılıydı: «Milano’dan ayrılmadan evvel Baş rahibeme verdiğiniz çok güzel, beşerî ifade için size tekrar teşekkür ederim. Haftalarca beraber çalıştıktan sonra eserime can veren sanatkârlardan ayrılmak ne zor. Paris'ten geçecek olursanız mutlaka haber verin. Roma temsilleri tahakkuk ederse sizi tekrar sahnede görmek benim için bir saadet olacaktır. Siz olmazsanız, ilahi baş rahibem ne olur?» (Devamı yarın)
LEYLA GENCER ANLATIYOR
"Merdiveni nasıl çıktım?
1957.03.14 / V. BÖLÜM
Lütfi Ay
Photo © Erio Picagliani
Umulmadık bir teklif – De Sabata’nın idaresinde Toscanini’ni için mersiye – Muhteşem bir cenaze merasimi – Duomo katedralinde Verdi’nin Requiem’ini söylerken unutulmaz hatıralar.
Toscanini’nin cenaze merasiminde mersiye söylemişsiniz, bu nasıl oldu?
Anlatayım. Temsiller bittikten sonra, Ankara’ya dönmek üzere iken Scala’nın Umum Müdürü haber göndererek seyahatimi biraz geciktirmemi rica etti. Bana mühim bir vazife verileceğini söylediler. Fakat ne olduğunu bilmiyordum. Sonra, bir gün Umum Müdür beni yanına çağırttı ve derhal Verdi’nin Requiem'ini hazırlamamı, Toscanini'nin cenaze merasiminde, katedralde bu mersiyeyi söylemek vazifesi Mo. De Sabata tarafından bana verildiğini söyledi.
Partiyi iki günde öğrendim, sonra De Sabata ile de iki gün çalıştım. O büyük şefle, Scala'daki odasında, çalışırken duyduğum zevki, ettiğim istifadeyi, aynı zamanda çektiğim heyecanı tasavvur edemezsiniz.
Verdi’nin Requiem’ini De Sabata’dan evvel iki gün başka korrepetitörle çalışmıştım. Onunla çalışırken her şey değişti. Büyük şefler elinde aynı eserin nasıl başka manalar, ifadeler aldığını hayretle görüyor ve mesut oluyordum. De Sabata bu kısa mersiye için bana öyle şeyler söyledi, öyle fikirler verdi, öyle tefsirler yaptı ki dâhi bir şefin ne olduğunu ve esere neler katabileceğini anladım.
İtalyanlar için milli bir matem sayılan Toscanini'nin cenaze merasiminde, İtalyan sopranoları dururken, bir Müslüman sanatkârın seçilmesi benim için olduğu kadar Milano müzik çevreleri için de büyük bir hadise teşkil etti. De Sabata gibi büyük bir müzik otoritesinin beni seçmesi kariyerim için mühimdi, hatta Dialogues'deki muvaffakiyetimin bir neticesi sayılmak gerekirdi. Böylece, aynı zamanda henüz konservatuvar talebesi iken kurduğum bir hayal de gerçekleşmiş oluyordu. O sırada, bir gün Tullio Serafin'in idare, ettiği Rigoletto filmini görmüş ve böyle dahi şeflerle hiçbir zaman sahnede söyleyemeyeceğimi düşünerek ağlamıştım. Halbuki, üç dört sene sonra San Carlo’da söylerken ilk şefim aynı Tullio Serafin olmuş, beni İtalya’da o lanse etmişti. Şimdi de De Sabata gibi bir otoritenin, kalp rahatsızlığı yüzünden orkestra idare etmeği bırakmış, bundan sonra bir daha belki de hiçbir şey idare etmeyecek bir şefin, idaresinde Toscanini için mersiye söyleyecektim.
Toscanini'nin cenaze merasimi nasıl oldu?
Bildiğiniz gibi Toscanini senelerden beri yaşadığı Amerika’da ölmüştü. Naaşı Amerika’dan uçakla Roma’ya, oradan da trenle Milano ya getirildi. Merasim günü Scala' nın fuayesine muazzam bir katafalk yapıldı ve naaş üzerine konuldu. Tabut İtalyan bayrağına sarıldı, etrafında da Scala orkestrasının dört mensubu nöbet tuttular. Fonda muhtelif sanat müesseselerinden gönderilmiş yirmi beş büyük çelenk vardı.
Scala'nın bütün kapıları sabahın 7,5’uğundan itibaren halka açıldı, 7,5’ten 9,5’a kadar yüz binden fazla insan bir sel halinde tabutun önünden aktı. Bu sel içinde en meşhur simalardan tutun da en mütevazi halk adamlarına kadar her çeşitten, her meslekten insan vardı: Ameleler, ihtiyarlar, kadınlar, kızlar, çocuklar ve harp malûlleri. İki tekerlekli arabasıyla gelmiş olan bir harp malûlü bahçesinde yetiştirdiği çiçeklerden bir demeti kendi eliyle tabutun üzerine koydu. 9,5 da kapılar kapandı. Fuayeye de Scala’nın ve müzik âleminin tanınmış simaları ve resmi şahsiyetler yer aldılar. Scala’nın perdesi açıktı ve orkestra sahnede yer almıştı.
Bu sırada senelerden beri kalp rahatsızlığından mustarip olduğu için orkestrayı idare etmeyen De Sabata'nın, loş sahne ışığının altında, siyah bir gölge gibi kalan profili orkestranın başında belirdi De Sabata büyük meslektaşı Toscanini'nin ruhu için Beethoven'in 3’üncü senfonisini, yani ölüm marşını çaldırdı. Bu bir daha görülmesi mümkün olmayan muhteşem ve hazin bir manzara Scala'nın bütün kapıları ve pencereleri açılmış, bomboş salondan kayıp giden Beethoven'in nağmeleri kapılardan, pencerelerden sokağa, hoparlörler ve mikrofonlarla bütün Milano’ya, bütün İtalya’ya yayılıyor, dışarıda cenazenin geçme sini görmek için kaldırım boylarınca dizilmiş yüzbinlerce insan bu hazin havayı dinliyordu.
Mersiyeyi katedralde nasıl söylediniz?
3’üncü Senfoni Scala'da çalınıp bittikten sonra cenaze alayı başladı. Toscanini'nin naaşı katafalktan indirilerek Duom katedrali ne götürüldü. Soğuk, yağmurlu bir gündü. Cenaze yollardan geçerken hayatımda hiç görmediğim in san, üstü bir sessizlik bütün şehri kaplamıştı. Cenaze önce Toscanini'nin evinin önünden geçirildi, pencerelerinden tabutun üzerine menekşeler atıldı. Sonra katedrale gidildi. Scala'nın korosu tam kadro halinde mihrabın solunda yer almıştı. Dini merasimden sonra koro ile ve De Sabata'nın idaresinde Verdi'nin mersiyesini söyledim. Sanat hayatımda belki iyi ve fena söylediğim olmuştur. Fakat Duomo katedralinde De Sabatanın karşısında o gün ipnotize edilmiş gibiydim. Sesimin rengi bile değişmiş, bambaşka bir şey olmuştu. Öyle sanıyorum ki bir daha hayatımda hiç o günkü gibi söyleyemem. Sanat hayatımın en büyük mükâfatı o gün katedralde Requiem'i bitirince, bu dev adamın yanına gidip kendisine teşekkür ettiğim zaman yanağımı okşayarak: «Bravo» demesi olmuştur. Bütün bunlar hayatımın en unutulmaz hatıraları olarak kalacaktır.
Tekrar İtalya’ya gidiyor musunuz?
Evet birkaç güne kadar tekrar İtalya’ya dönüyorum. Palermo’daki Massimo tiyatrosunda, evvelce tesbit edilmiş bir program gereğince bazı temsiller vereceğim. Bu temsiller 17 Mart’tan 4 Nisan’a kadar sürecek. Nisan içinde Scala'da Puccini'nin hazırlamış olduğum Manon'u 2 defa oynamak ihtimali var. Sonra radyo ve televizyonda birkaç opera temsili vereceğim. Scala'da devamlı temsiller vermem, öyle sanıyorum ki, ancak gelecek mevsim için mümkün olacaktır. Fakat gelecek mevsim başında da Amerika’nın muhtelif 12 şehrinde konserler vermek ve San Francisco opera sezonuna da iştirak etmek mecburiyetindeyim. Şimdi bütün arzum, Nisan sonlarına doğru tekrar Ankara’ya dönüp burada ve İstanbul’da hiç olmazsa ikişer Traviata temsiline iştirak etmektir. Beni her zaman teşvik ve taltif etmiş olan seyircimizi, halkımızı özledim. Onun önünde tekrar ve Türkçe teganni etmek benim için büyük bir zevk olacaktır.
Sizi, günlerden beri, bir hayli yordum. Teşekkür ederim.
Estağfurullah, zahmet edip gel diniz, beni sabırla dinlediniz, zahmetler edip söylediklerimi yazdınız, bütün bunlar için ben size teşekkür ederim. (Son)
Partiyi iki günde öğrendim, sonra De Sabata ile de iki gün çalıştım. O büyük şefle, Scala'daki odasında, çalışırken duyduğum zevki, ettiğim istifadeyi, aynı zamanda çektiğim heyecanı tasavvur edemezsiniz.
Verdi’nin Requiem’ini De Sabata’dan evvel iki gün başka korrepetitörle çalışmıştım. Onunla çalışırken her şey değişti. Büyük şefler elinde aynı eserin nasıl başka manalar, ifadeler aldığını hayretle görüyor ve mesut oluyordum. De Sabata bu kısa mersiye için bana öyle şeyler söyledi, öyle fikirler verdi, öyle tefsirler yaptı ki dâhi bir şefin ne olduğunu ve esere neler katabileceğini anladım.
İtalyanlar için milli bir matem sayılan Toscanini'nin cenaze merasiminde, İtalyan sopranoları dururken, bir Müslüman sanatkârın seçilmesi benim için olduğu kadar Milano müzik çevreleri için de büyük bir hadise teşkil etti. De Sabata gibi büyük bir müzik otoritesinin beni seçmesi kariyerim için mühimdi, hatta Dialogues'deki muvaffakiyetimin bir neticesi sayılmak gerekirdi. Böylece, aynı zamanda henüz konservatuvar talebesi iken kurduğum bir hayal de gerçekleşmiş oluyordu. O sırada, bir gün Tullio Serafin'in idare, ettiği Rigoletto filmini görmüş ve böyle dahi şeflerle hiçbir zaman sahnede söyleyemeyeceğimi düşünerek ağlamıştım. Halbuki, üç dört sene sonra San Carlo’da söylerken ilk şefim aynı Tullio Serafin olmuş, beni İtalya’da o lanse etmişti. Şimdi de De Sabata gibi bir otoritenin, kalp rahatsızlığı yüzünden orkestra idare etmeği bırakmış, bundan sonra bir daha belki de hiçbir şey idare etmeyecek bir şefin, idaresinde Toscanini için mersiye söyleyecektim.
Toscanini'nin cenaze merasimi nasıl oldu?
Bildiğiniz gibi Toscanini senelerden beri yaşadığı Amerika’da ölmüştü. Naaşı Amerika’dan uçakla Roma’ya, oradan da trenle Milano ya getirildi. Merasim günü Scala' nın fuayesine muazzam bir katafalk yapıldı ve naaş üzerine konuldu. Tabut İtalyan bayrağına sarıldı, etrafında da Scala orkestrasının dört mensubu nöbet tuttular. Fonda muhtelif sanat müesseselerinden gönderilmiş yirmi beş büyük çelenk vardı.
Scala'nın bütün kapıları sabahın 7,5’uğundan itibaren halka açıldı, 7,5’ten 9,5’a kadar yüz binden fazla insan bir sel halinde tabutun önünden aktı. Bu sel içinde en meşhur simalardan tutun da en mütevazi halk adamlarına kadar her çeşitten, her meslekten insan vardı: Ameleler, ihtiyarlar, kadınlar, kızlar, çocuklar ve harp malûlleri. İki tekerlekli arabasıyla gelmiş olan bir harp malûlü bahçesinde yetiştirdiği çiçeklerden bir demeti kendi eliyle tabutun üzerine koydu. 9,5 da kapılar kapandı. Fuayeye de Scala’nın ve müzik âleminin tanınmış simaları ve resmi şahsiyetler yer aldılar. Scala’nın perdesi açıktı ve orkestra sahnede yer almıştı.
Bu sırada senelerden beri kalp rahatsızlığından mustarip olduğu için orkestrayı idare etmeyen De Sabata'nın, loş sahne ışığının altında, siyah bir gölge gibi kalan profili orkestranın başında belirdi De Sabata büyük meslektaşı Toscanini'nin ruhu için Beethoven'in 3’üncü senfonisini, yani ölüm marşını çaldırdı. Bu bir daha görülmesi mümkün olmayan muhteşem ve hazin bir manzara Scala'nın bütün kapıları ve pencereleri açılmış, bomboş salondan kayıp giden Beethoven'in nağmeleri kapılardan, pencerelerden sokağa, hoparlörler ve mikrofonlarla bütün Milano’ya, bütün İtalya’ya yayılıyor, dışarıda cenazenin geçme sini görmek için kaldırım boylarınca dizilmiş yüzbinlerce insan bu hazin havayı dinliyordu.
Mersiyeyi katedralde nasıl söylediniz?
3’üncü Senfoni Scala'da çalınıp bittikten sonra cenaze alayı başladı. Toscanini'nin naaşı katafalktan indirilerek Duom katedrali ne götürüldü. Soğuk, yağmurlu bir gündü. Cenaze yollardan geçerken hayatımda hiç görmediğim in san, üstü bir sessizlik bütün şehri kaplamıştı. Cenaze önce Toscanini'nin evinin önünden geçirildi, pencerelerinden tabutun üzerine menekşeler atıldı. Sonra katedrale gidildi. Scala'nın korosu tam kadro halinde mihrabın solunda yer almıştı. Dini merasimden sonra koro ile ve De Sabata'nın idaresinde Verdi'nin mersiyesini söyledim. Sanat hayatımda belki iyi ve fena söylediğim olmuştur. Fakat Duomo katedralinde De Sabatanın karşısında o gün ipnotize edilmiş gibiydim. Sesimin rengi bile değişmiş, bambaşka bir şey olmuştu. Öyle sanıyorum ki bir daha hayatımda hiç o günkü gibi söyleyemem. Sanat hayatımın en büyük mükâfatı o gün katedralde Requiem'i bitirince, bu dev adamın yanına gidip kendisine teşekkür ettiğim zaman yanağımı okşayarak: «Bravo» demesi olmuştur. Bütün bunlar hayatımın en unutulmaz hatıraları olarak kalacaktır.
Tekrar İtalya’ya gidiyor musunuz?
Evet birkaç güne kadar tekrar İtalya’ya dönüyorum. Palermo’daki Massimo tiyatrosunda, evvelce tesbit edilmiş bir program gereğince bazı temsiller vereceğim. Bu temsiller 17 Mart’tan 4 Nisan’a kadar sürecek. Nisan içinde Scala'da Puccini'nin hazırlamış olduğum Manon'u 2 defa oynamak ihtimali var. Sonra radyo ve televizyonda birkaç opera temsili vereceğim. Scala'da devamlı temsiller vermem, öyle sanıyorum ki, ancak gelecek mevsim için mümkün olacaktır. Fakat gelecek mevsim başında da Amerika’nın muhtelif 12 şehrinde konserler vermek ve San Francisco opera sezonuna da iştirak etmek mecburiyetindeyim. Şimdi bütün arzum, Nisan sonlarına doğru tekrar Ankara’ya dönüp burada ve İstanbul’da hiç olmazsa ikişer Traviata temsiline iştirak etmektir. Beni her zaman teşvik ve taltif etmiş olan seyircimizi, halkımızı özledim. Onun önünde tekrar ve Türkçe teganni etmek benim için büyük bir zevk olacaktır.
Sizi, günlerden beri, bir hayli yordum. Teşekkür ederim.
Estağfurullah, zahmet edip gel diniz, beni sabırla dinlediniz, zahmetler edip söylediklerimi yazdınız, bütün bunlar için ben size teşekkür ederim. (Son)
OYUN MONTHLY MAGAZINE
1957 April / May
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1957.04.13
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1957.04.20
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1957.04.29
GAZETE 13
1957 May
GÖKHAN DENİZAŞAN
ZAFER DAILY NEWSPAPER
1957.09.09
GENÇER: Neler Yaptı Ne Yapacak
Bu defa Amerika Yolcusu
Yedi hafta içinde 8 temsil verecek
Dönüşte Vendik Operasını açacak
Yıldız Atik
Sabahleyin siz bu satırları oturduğunuz yerde rahat rahat okurken, duru tenli, kısa siyah saçlı, tatlı ve asil tavırlı genç bir kadın çıkacağı uzun ve yorucu seyahatin son hazırlıklarını tamamlamak ve dolu valizlerini, son bir defa gözden geçirerek kapatmakla meşgul olacaktır. Bu, tayyareyle Amerika yolunu tutarak yeni opera mevsiminde şöhret merdiveninin sarp basamaklarından birkaçını daha tırmanacak olan Leylâ Gencer'dir.
Sanat dünyasına ismimizi tam mânisiyle yerleştirebildiği için «Milli sopranomuz» diyebileceğimiz bu güzel sesli genç kadının önümüzdeki mevsim yapacaklarını yazmadan evvel geçen mevsimdeki başarılarını anlatmadan geçemeyeceğim. Hemen ilave edeyim ki, bu satırlar arasına sıkışacak zaferler dünya çapındadır.
Leyla Gencer'in Scala'da Karmelitlerin Dialog'u operasındaki muvaffakiyetinden sonra Toscanini'nin cenaze merasiminde mersiye okuma şerefine mazhar oluşu hepimizi heyecanlandırmış, sevindirmişti. Bu iki büyük hâdiseden sonra onu birdenbire kaybettik. Her ne kadar bazen gazetelerde iki üç satırla geçiştiriveren bazen de Avrupa'ya giden eş dosttan kâh İtalya’dan, kâh Almanya'dan, beğenildiğine dair haberler duyuyorduk. Amma bunların hiçbiri tatmin edici olmuyordu. Halbuki Leylâ Gencer'in Avrupa'da geçirdiği bu günler çok hareketliydi.
Şubat ayı içerisinde memleketimize gelip on beş gün kaldıktan sonra Mart’ta Milano'ya giden Leyla'nın oradaki ilk işi radyoda modern bir opera oynamak oldu. Oradan Palermo'ya geçin Tiyatro Massimo'da «Hoffman'ın Masalları» operasında Antonia rolünü muvaffakiyetle temsil etti. O kadar ki, orkestrayı idare etmekte olan Amerikalı orkestra şefi Thomas Schippers, kendisini dinledikten sonra Eylül’de Amerika'ya gideceğinden büyük bir memnuniyet duyduğunu söylemekten kendini alamadı. Nisan ayında Ankara'ya, dönen Leylâ, seyredenlerin gözlerini yaşartan «La Traviata temsili ve bir konser verdi. İstanbul'da da Traviata'yı bir kere oynadı, Bayan Gencer'i mayıs başında tekrar Milano'da görüyoruz. Radyoda Wanbergerr'in «Shwanda» operasını oynadıktan sonra, sanat hayatının en mühim hâdiselerinden birine hazırlanmaya başlıyor. Üç hafta süren devamlı bir çalışmadan sonra Leyla Gencer, Milano televizyonunda «Il Travatore» operasının baş rolünü oynuyor. İtalya’dan başka Fransa, Almanya, İsviçre ve Belçika'nın birkaç şehrinde gösterilen bu televizyon zaferinde kendisini on milyon kişi dinliyor. Bu gösteri esnasında filme alınan opera 1 Ağustos gecesi tekrar seyrettirilmiş ve hatta Ankara ve İstanbul'da İtalyan istasyonlarını açan bazı talihliler de Leyla'nın o geceki sesini dinlemek imkânımı bulmuşlardır. Bu güzel sopranomuz sanat hayatındaki en mühim hadiselerden biriydi amma bunu takip eden olay ise sanat hayatının dönüm noktası olmuştur, diyebiliriz.
Opera sevip de Maria Mehengini Callas ismini işitmeyen yoktur zannederim. Günümüzün en kıymetli sopranolarından olan Callas aynı zamanda biraz çekememezliği ile de tanınmıştır. Çıkarttığı hâdiseleri gazete sütunlarında sık sık okumak mümkündür. İşte Leylâ Gençer bu soprano ile birlikte bir turneye çıkmış- tır. Hem de hangi turneye biliyor musunuz? Scala operasının Almanya'ya yaptığı turneye, Dünyanın en meşhur opera topluluğunun şöhreti mevzuubahis olduğu için Scala idarecileri bu turneye büyük bir ehemmiyet veriyorlardı ve ellerindeki en tanınmış elemanları iştirak ettirmişlerdi, Leyla'mız işte böyle bir turneye davet edildi, ve Callas La Sonnambula oynarken Leylâ'da meşhur tenor di Stefano ile «La forza del destino» (Kaderin kudreti) operasını oynadı ve İtalya’da çıkan tenkitlerden bu operanın diğerinden daha fazla beğenilmiş olduğu anlaşıldı. Sopranomuzu daha sonra artık dünyanın en iyi tenoru diye tanınan Mario Del Monaco ile Viyana'da «La Traviata» da görüyoruz. Bu oyunu kendisinin Türk Violetta’sı diye tanınmasına yol açmıştır.
Bu kadar yüklü bir mevsimden sonra Leyla Gencer artık dinlenmeye çekilmiştir zannediyorsanız yanılıyorsunuz, Opera yıldızımız yakın zamana kadar İtalya'da kalarak tanınmış hocalarla durmadan çalışmış ve yeni mevsime hazırlanmıştır. Zira bu mevsim onun için geçen aylardan daha da yüklü olacaktır.
Amerika’da kalacağı yedi hafta içerisinde La Traviata ve Turandot operalarını Los Angeles, San Francisci, Sacramento ve San Diego'da sekiz kere temsil edecek olan Leylâ 10 Kasım’da Avrupa'ya dönmüş olacaktır. Çünkü bu tarihte Trieste Operasının yeni mevsim açılışını Il Trovatore operası ile yapacaktır. Avrupa'da operaların yeni mevsime girişlerinin ne kadar mühimsendiğini göz önünde tutarsak bunun milli soprano- muz için nasıl sevinilecek bir hâdise olduğunu anlayabiliriz. Bunu müteakip Venedik operasının da açılışını yapacak olan Leylâ, Verdi'nin nadir oynanan eserlerinden I due Foscari, operasını temsil edecektir. Daha sonra Scala'ya geçerek «Butterfly», «Francesca di Rimini», ve «Idemeneo» operalarını oynayacaktır. Bayan Gencer'in programı bununla da bitmiyor. Kendisi henüz tarihi tespit edilmeyen konserlerini Fransa, Portekiz, İngiltere, Almanya ve Viyana'da vermeye hazırlanmaktadır.
Bu kadar çeşitli memlekette bu kadar çeşitli eser oynayacak olan Leyla Gencer'e yeni mevsimde şans açıklığı ve muvaffakiyetler dilerken Allah’tan daha fazla çalışma kudretini kendisine ihsan etmesini temenni ederiz.
STATE THEATER MAGAZINE No.35
1957 October
INTERVIEW BY LÜTFİ AY
Translation by ©
Ayşen Zülfikar
“Leyla Gencer” Narrates
From La Scala to the Theatres of Vienna and Cologne
I once again visited Leyla Gencer at her charming penthouse apartment on Atatürk Avenue. She had recently returned to Ankara after a short vacation. It was an early evening when the hot Ankara sun had given way to a beautiful array of colours. This time we talked on a wide balcony. Her husband, İbrahim Gencer, who accompanied her during her last visits to Vienna and Germany, served us Coca-Colas with his own hands. It'd been months since we last saw each other.
“I've become accustomed to meeting you after your tour trips and listening to you talk about what happened and your reflections on your activities at the foreign theatres, and sharing them with our readers too... I think that closely following your successes and learning about the results interests your audiences, as well as the readers who haven't had the opportunity to see you onstage yet. So, if it's not too much trouble for you, could you please tell us briefly about what you've done after performances at La Scala? Where did you go, what operas did you perform, and how were you received?”
With her usual gentleness, Leyla begins speaking with a seriousness, knowing that what she has accomplished is both a success in art and is also an honourable national mission.
“As you know, I had been to Milan last May. I had a contract previously made with The Italian Radio and Television where I performed Verdi's Il Trovatore. The work for television is different from the opera performances. It takes weeks of preparation. It's demanding effort in every aspect... Considering that I performed with the most esteemed Italian artists, you would have an idea of how seriously and carefully one needs to work. Our tenor was renowned Del Monaco, our baritone was Bastianini and our mezzo soprano was Fedora Barbieri. The Italian Television had devoted all its financial and moral resources and the entire establishment to ensure that the performance was flawless. So, its advertisement was equally widespread. Once the work was completed, the performance was broadcasted live on television, not only in Italy but also in Germany, France, Switzerland, and Belgium, as they usually do.”
“What were the reactions to this performance of 'Il Trovatore' that you did for television?”
“Happily, the reactions were positive. The Italian newspapers give importance to performances for television equally as they do for the ones at the opera. Good reviews were written about me. A few days after the broadcasting of this performance in France, I received an offer from the Paris Opera to perform Il Trovatore a few times in the next season. However, I informed them that I wouldn't be able to give them a concrete answer unless my arrangements with La Scala for the next season were finalized.
The positive consequences of the TV performance also quickly manifested in Milan. At the time, some artistic events were being prepared for the celebration of Puccini's 100th birthday. And simultaneously, a new concert hall dedicated to the composer was about to be opened. Puccini's daughter, Madam Fosca Crespi, requested me to be present at this opening and sing a few arias, which I gladly accepted. I saw it as an honour to do my small part in commemorating this great composer, whose operas and music I have interpreted.
This new and very elegant concert hall was opened with a stunning ceremony, attended by people from Milan's high society and renowned names in the music industry. At that ceremony, I sang alongside Di Stefano, one of the most renowned tenors of Italy. After the concert, I was given a gold medal prepared for the occasion of Puccini's 100th birthday. I will preserve this medal, which was presented to only a few artists, as one of the most precious memories of my artistic career. Look, I'll show it to you…”
The gold medal Leyla took out of a tiny box was indeed a delicate work of art. Printed with elegant simplicity, the medal contained the name, year of birth, and the 100th year: Giacomo Puccini 1858-1958.
In the meantime, I noticed a tiny La Scala gold pendant hanging from Leyla's neck.
“Leyla, are you carrying La Scala around your neck now?”
“Ah, you're right. I almost forgot to tell you about it. It was gifted to me by my colleague Giuseppe di Stefano as a memory after our shooting of Il Trovatore for television. And this tiny La Scala holds a nice memory as well: Some evening after the broadcasting of the opera on television, we were having dinner at the renowned Baffi Restaurant, where opera artists meet almost every day, with Guiringelli-the general director, and Oldani-the artistic director of La Scala. And they wanted to see Di Stefano's gift. After seeing it, Guiringelli said, 'Alright, now Leyla will go back to Ankara and put this golden fetish around her ankle as so many women do and say: Here I've put La Scala on my feet! (J’ai La Scala à mes pieds!). And I promptly answered that we have a better saying in Turkish which we use for beloved ones or objects: It has a place over my head. I won't put this tiny La Scala around my ankle, but I'll wear it around my neck and carry it as a fortunate charm. They certainly liked my answer, which filled them with a sense of earned pride.”
“And how did the arrangement with the Vienna Opera come about?
“Right after the performances on television, La Scala, which had arranged a formal tour with the Vienna Opera, engaged me for two performances of La Traviata. The performances in Vienna were to be held by the soloists of La Scala; the choir, conductor. And even the artists for minor roles would be arranged by the Vienna Opera. La Scala had given performances of Aida, Manon, and Carmen in Vienna, and it would be my debut of La Traviata with the La Scala ensemble. Moreover, at the Vienna Opera, which is known to be one of the biggest and most renowned theatres in Europe after La Scala. And as if that wasn't enough, the conductor was Herbert von Karajan, one of the most renowned conductors in the world. For me, the most challenging aspect of those performances was that on international opera stages like those, operas were almost always performed without rehearsal. With the ensemble, I went on stage to sing La Traviata without having rehearsed. You can imagine the level of my fear and excitement when I stepped onto the stage. Von Karajan seemed rather irritable to me. Before the opening of the curtain, he came to the stage, only saw my costume and make-up, said, 'Fine!' and left. Neither did I know his tempos nor attacks, nor was he aware of my interpretational skills.
In the first act, as I stepped onto the stage, there was a very short moment of hesitation. But after the very first measures, it seemed like a sudden agreement, and connection was established. Von Karajan is a master accompanist. It was as if he was following me in each word and phrase. Even more, after the second act, I was able to sing without needing to look at his baton.”
“I guess the Austrian President attended your performances at the Vienna Opera and highly appreciated you.”
Yes, he honoured our second performance. It was kind of him to send his words of congratulations through our ambassador. Also, our ambassador, who honoured me by following my every step at the Viennese performances, was greatly pleased by the interest and enthusiasm shown by the audience. After the performances, there were too many Viennese people racing with each other in order to have programs and photographs signed by me, and as this process prolonged, I felt bad for keeping him waiting. At that moment, he shared these sincere words which made me very happy: ‘Mrs. Leyla, I would gladly wait for you, even if it took two hours. We conquered Vienna today!’
When
I was in Vienna, our esteemed ambassador thoughtfully organized a major formal
reception between two performances. During this event, he introduced me to the
Viennese high society, the press, and the music industry. I'm extremely
grateful to him and all his colleagues for the sincere interest they've shown.”
“Where did you go after the performances in Vienna?”
“After Vienna, we went back to Milan towards the end of June. My intention was to go to Naples with İbrahim, where I would perform Tosca a few times upon the proposal of San Carlo, and also to have a period of rest, which I was seriously in need of. But things didn't go according to plan.
The administration of La Scala, very content with the success I achieved in Vienna, asked me to join their official tour to Cologne, Germany. There, they would bring the whole company to perform at the recently opened opera building. The role they offered me was the protagonist of Verdi's La Forza del Destino. That's why I wasn't able to accept the proposal of the San Carlo Theatre of Naples. In the meantime, an unpleasant event also occurred. The intendant of the San Carlo Theatre had already announced my participation in Tosca without receiving a definite answer from me. However, I couldn't refuse La Scala's proposal, which was vastly important for my career. I couldn't go to Naples. Their taking me to Cologne right after the performances in Vienna was proof that I had found a place in the steady cast of La Scala, which I didn't have the right to ruin.”
“When and how did the performances in Cologne take place?”
“La Scala Theatre travelled to Germany as a complete company, including its choir, orchestra, directors, conductors, scenery, and costumes. This entire group of people and their equipment, which occupied a large space, travelled in special vehicles. La Scala made us a very gratifying gesture by including İbrahim in the group. Having him beside me during these travels and performances gave me great power and courage.
La Scala performed La Sonnambula and La Forza del Destino in the first weeks of July at the new theatre. Maria Callas portrayed La Sonnambula, while I performed in the latter. Therefore, La Scala had taken me on the Cologne tour as one of its major sopranos, alongside Maria Callas.”
“How did the performances in Cologne go?”
“La Scala achieved a greater success than expected. Because Germans generally are accustomed to a different kind of opera style and perception. However, they were enchanted by the magnificence realized by the voices, choir, orchestra, scenery, and direction of La Scala's performances. And about me, it was my first time singing and acting in Verdi's La Forza del Destino. I prepared the entire opera in just 10 days. You can imagine how challenging that was. Just a minor mistake or setback could have tarnished my artistic prestige at La Scala. However, by working night and day, happily, I succeeded. There were reviews praising my success not only in the newspapers of Cologne but also in the major newspapers of Germany. After those performances, La Scala officially informed me not to engage with any other company without their confirmation.”
“Yes, but aren't you going to America again soon?”
“Yes, but it's only to fulfil an arrangement made last year. Within 5-10 days, I'll be leaving from San Francisco for the second time. The San Francisco Opera season has gained the same importance as the Metropolitan Opera in America. I'll be performing La Traviata and Turandot (Liu) there, which I'll then repeat in Los Angeles.”
“It was rumoured that you were about to embark on a long concert tour in America.”
“Yes, but there are some roles that I'm expected to be assigned by La Scala in the upcoming season, which abstains me from accepting that weeks-long tour for now. However, it would always be possible for me to realize it in the future.”
“When will you be returning from America, and do you have another engagement planned for later?”
“My contract with the San Francisco Opera terminates on November 15th. On that date, I'll board a plane in Los Angeles and return to Italy on November 15th. According to an agreement we recently made, I will give four performances of Il Trovatore at the Verdi Theatre in Trieste, which will be conducted by La Scala's Maestro Antonino Votto. With this opera, the Verdi Theatre will inaugurate its opera season of 1957-1958. Following right after, I'll go to Venice and perform another opera by Verdi, I due Foscari, under the baton of Maestro Tullio Serafin at the new season opening of the renowned and historical Fenice Theatre in the first days of December.”
“When will we be able to see you perform again at Ankara Opera?”
“Always, I'm connected to my stage, which has nurtured me and provided the best conditions for my international endeavours with great understanding. Whenever Mr. Muhsin wishes and calls me, it would be a major pleasure to come and perform and sing alongside my friends, no matter where I am in the world.”
As I was leaving her house after thanking her for all the answers she gave and all the lovely anecdotes she was kind enough to share, she was getting ready to start her rehearsal with her personal correpetitor. Together, they would begin preparing for the performances of Turandot that she'd be performing at the shores of the Pacific.
Photo 1: (Page 31) Leyla Gencer in La Traviata opera
Photo 2: (Page 34) Leyla Gencer, receives her passport alongside her husband, before leaving for America
“Where did you go after the performances in Vienna?”
“After Vienna, we went back to Milan towards the end of June. My intention was to go to Naples with İbrahim, where I would perform Tosca a few times upon the proposal of San Carlo, and also to have a period of rest, which I was seriously in need of. But things didn't go according to plan.
The administration of La Scala, very content with the success I achieved in Vienna, asked me to join their official tour to Cologne, Germany. There, they would bring the whole company to perform at the recently opened opera building. The role they offered me was the protagonist of Verdi's La Forza del Destino. That's why I wasn't able to accept the proposal of the San Carlo Theatre of Naples. In the meantime, an unpleasant event also occurred. The intendant of the San Carlo Theatre had already announced my participation in Tosca without receiving a definite answer from me. However, I couldn't refuse La Scala's proposal, which was vastly important for my career. I couldn't go to Naples. Their taking me to Cologne right after the performances in Vienna was proof that I had found a place in the steady cast of La Scala, which I didn't have the right to ruin.”
“When and how did the performances in Cologne take place?”
“La Scala Theatre travelled to Germany as a complete company, including its choir, orchestra, directors, conductors, scenery, and costumes. This entire group of people and their equipment, which occupied a large space, travelled in special vehicles. La Scala made us a very gratifying gesture by including İbrahim in the group. Having him beside me during these travels and performances gave me great power and courage.
La Scala performed La Sonnambula and La Forza del Destino in the first weeks of July at the new theatre. Maria Callas portrayed La Sonnambula, while I performed in the latter. Therefore, La Scala had taken me on the Cologne tour as one of its major sopranos, alongside Maria Callas.”
“How did the performances in Cologne go?”
“La Scala achieved a greater success than expected. Because Germans generally are accustomed to a different kind of opera style and perception. However, they were enchanted by the magnificence realized by the voices, choir, orchestra, scenery, and direction of La Scala's performances. And about me, it was my first time singing and acting in Verdi's La Forza del Destino. I prepared the entire opera in just 10 days. You can imagine how challenging that was. Just a minor mistake or setback could have tarnished my artistic prestige at La Scala. However, by working night and day, happily, I succeeded. There were reviews praising my success not only in the newspapers of Cologne but also in the major newspapers of Germany. After those performances, La Scala officially informed me not to engage with any other company without their confirmation.”
“Yes, but aren't you going to America again soon?”
“Yes, but it's only to fulfil an arrangement made last year. Within 5-10 days, I'll be leaving from San Francisco for the second time. The San Francisco Opera season has gained the same importance as the Metropolitan Opera in America. I'll be performing La Traviata and Turandot (Liu) there, which I'll then repeat in Los Angeles.”
“It was rumoured that you were about to embark on a long concert tour in America.”
“Yes, but there are some roles that I'm expected to be assigned by La Scala in the upcoming season, which abstains me from accepting that weeks-long tour for now. However, it would always be possible for me to realize it in the future.”
“When will you be returning from America, and do you have another engagement planned for later?”
“My contract with the San Francisco Opera terminates on November 15th. On that date, I'll board a plane in Los Angeles and return to Italy on November 15th. According to an agreement we recently made, I will give four performances of Il Trovatore at the Verdi Theatre in Trieste, which will be conducted by La Scala's Maestro Antonino Votto. With this opera, the Verdi Theatre will inaugurate its opera season of 1957-1958. Following right after, I'll go to Venice and perform another opera by Verdi, I due Foscari, under the baton of Maestro Tullio Serafin at the new season opening of the renowned and historical Fenice Theatre in the first days of December.”
“When will we be able to see you perform again at Ankara Opera?”
“Always, I'm connected to my stage, which has nurtured me and provided the best conditions for my international endeavours with great understanding. Whenever Mr. Muhsin wishes and calls me, it would be a major pleasure to come and perform and sing alongside my friends, no matter where I am in the world.”
As I was leaving her house after thanking her for all the answers she gave and all the lovely anecdotes she was kind enough to share, she was getting ready to start her rehearsal with her personal correpetitor. Together, they would begin preparing for the performances of Turandot that she'd be performing at the shores of the Pacific.
Photo 1: (Page 31) Leyla Gencer in La Traviata opera
Photo 2: (Page 34) Leyla Gencer, receives her passport alongside her husband, before leaving for America
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1957.10.14
M U S İ K İ
Plâklar
Gencer'in
iki plağı
Verdi: Addio
del passato "La Traviata"; Puccini: Un bel di vedremo "Madama
Butterfly" Cetra SPO 1001 (45 devir)
Verdi: O
Patria mia "Aida"; Catalani: Ebben ne andro lontana "La
Wally" Cetra SPO 1002 (45 devir) Leylâ Gencer, soprano. Arturo Basile
idaresinde İtalyan Radyo ve Televizyonu, Torino Senfoni Orkestrası refakatiyle.
Son aylar
zarfında Scala Tiyatrosunun Avusturya ve Almanya turnesine iştirak edip
Viyana'da Herbert von Karajan idaresinde La Traviata'yı, Köln'ün yeni opera
binasında tenor Giuseppe di Stefano ve basso Cesare Siepi gibi büyük şarkıcılarla
Verdi'nin "La Forza del Destino"sunda baş kadın rolünü söyleyen Leylâ
Gencer'in basınımıza gerektiği gibi intikal etmeyen dış diyar başarıları
arasında İtalyan Cetra plak firması adına doldurduğu dört opera aryası da
vardır. Gencer’in ilk plâğı da aynı firma tarafından neşredilmişti. Bu 78
devirli plâk üstünde biri Trovatore'den ve öteki Forza'dan olmak üzere iki
Verdi aryası vardı. Bu defa, 45 devir üzerine neşredilen iki plâkta Leylâ
Gencer gene iki Verdi aryası biri Aida, diğeri Traviata'dan, ve Puccini ile
Catalani'den de birer arya söylüyor; opera sahnesinin şartları dâhilinde onun,
cağımızın en büyük şarkıcılarından biri olduğu kanaatim edinemeyenler varsa bu
plâklar, daha uygun şartlar dahilinde üst üste dinleme fırsatını sağlamak
suretiyle, bu kudretli şarkıcının en ünlü meslektaşları arasında bile sivrilen
taraflarım aydınlatıyor.
Meselâ,
Traviata'dan "Addio del passato"da, Gencer versiyonuyla Maria Callas
versiyonu "Cetra EPO 0303" kıyaslandığında Türk sopranosunun her
bakımdan üstünlüğü görülmektedir. Callas'ın kesici madenliği yanında Gencer'in
sesindeki hacim ve kadife gibi yumuşaklık iki plâk arka arkaya dinlendiğinde
derhal tesir ediyor. Ses kontrolü bakımından da Gencer, çok daha meşhur meslektaşına
nispetle üstün olan ustalığım kabul ettiriyor. Callas, nota bağlantılarında çok
kere kaydırmalara başvurduğu halde Gencer, her notanın yükseklik hakkını
gerektiği gibi vererek daha kesin ton münasebetleri ve daha manalı bir melodi
çizgisi kuruyor. Oysa Callas'ta şüpheli tonlar eksik değil meselâ, sostegno,
ah! kelimelerindeki si ve si diyez bundan başka bu şarkıcı bazı rahatsız edici
tonlarıda önleyememiş -iki Fa diyez ve bütün tizla'lar-. Oya Gencer'in hele son
La'yı tutuşu kıyas unsuru olarak alınsa gerek ses kalitesi gerek nefes kontrolü
bakımından bir iki gömlek daha üstün bir şarkıcıyla karşı karşıya olunduğunu
dinleyiciye gösteriyor. Cümleleme, telâffuz, kelime ve musiki münasebetleri,
karakter verme bakımlarından da Gencer'in tefsiri çok daha manalı ve ifadeli.
Meselâ son dört ölçüde, "or tutto, tutto fini" kelimelerinde
tekrarlanan motif, Callas'ta her defasında aynı ritmik tefsirle karşılaşıp bir
yeknesaklık halinde ortaya çıktığı halde Gencer'de çok İyi hesaplanmış mana
nüansları kazanıyor. Bütün kusurlarına rağmen Callas versiyonu, bu şarkıcının
şöhretine lâyık sayabileceğimiz bir icradır. Bunun yanında Gencer plâğı üstün
taraftarıyla, hakketmiş olduğu itibarı yavaş yavaş kazanmaya başlayan
sopranomuzun gerçek değerini ispat eden bir doküman sayılabilir. "Callas
dahil, hiçbir soprano Leylâ Gencer kadar La Traviata'da bana tesir etmedi"
diyen bir Avrupalı tenkitçiye, bu iki plâğı dinledikten sonra hak vermemek elde
değildir.
Plâkların
ses kaydı vasıfları, bu "high fidelity" devrinde, ortanın üstünde
sayılamaz. Hepsi, fazla eşya dolu bir odada söylenmiş intibaını veriyor. Bundan
başka baskıların da itinasız yapılmış olduğu belli; satıhlarda, 45 devirli bir Vinil
plâstik plâktan beklenmeyecek kadar hışırtı var. İki plâk da ancak, üstün
kalite bir pikap başlığına takılmış iyi bir elmas iğneyle çalındığında ve filtre
cihazı olan bir âlette dinlendiği takdirde hışırtı ve distortion siliniyor;
Gencer'in kalitesi gerektiği gibi aksediyor.
Bu plâkları
dinledikten sonra Leylâ Gencer'in, biraz da hançere çevikliğini göstereceği
aryaları plağa vermesini, hatta komple operalarda söylemesini temenni etmemek
elde değildir. Sanatkâr şimdi, rakip "London-Decca" firmasına nispetle
komple operalar kataloğu oldukça fakir olan ve bu kataloğunu zenginleştirmek
isteyen "His Master's Voice"un bu husustaki bir teklifini incelemektedir.
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1957.10.14
UNKNOWN DAILY NEWSPAPER
1957.10.30
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1957.11.23
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1957.11.30
MUSİKİ
Орега
Gencer için ne diyorlar?
Musical America dergisinin buraya son gelen sayısında, Leyla Gencerin San
Francisco operasındaki temsilleri hakkında çıkan iki tenkit yazısında, Türk
sopranosunun Lucia'daki başarısına işaret edilmekte, fakat Traviata'da pek
parlak olmadığı belirtilmektedir.
"Vasatın Altında Traviata" başlığını taşıyan yazıda şöyle
deniyor:
"19 Ekim gecesi, Glauco Curiel idaresinde, uygun olmayan bir Traviata
temsili verildi. Leyla Gencer her ne kadar zarifye inandırıcı bir Violetta
idiyse de tegannisi en iyi derecesinde değildi. Entonasyona sadakati,
Alfredo'ya sadakatinden daha düşüktü. Tenkitçi bundan sonra Alfredo rolündeki
tenor Gianni Raimondi'nin ve Germont rolündeki bariton Robert Merrill'in de
tatmin edici olmadıklarına işaret ediyor.
"Gencer Lucia Rolünde başlıklı yazıdaysa, son dakikada Maria Callas'ın
yerini alan Leyla Gencer’in başarısı şöyle anlatılmaktadır.
27 Eylül gecesi Lucia di Lammermoor, sevindirici sürprizler getirdi. Maria
Callas'ın, kendisine kısa bir zaman önce haber verildiği halde onun yerine
başrolü oynayan Leyla Gencer’den daha fazla alkış toplamış olacağı çok
şüphelidir. Muhakkak ki, Türk sopranosu, Çıldırma sahnesinin bugüne kadar
rastladığım en iyi dramatik tasvirini bize verdi. O sahneye kadar Leyla Gencer
iki çeşit ses arz etmişti. Biri, büyük dramatik ve detone olmaya mütemayil.
Diğeri de küçük bir ses. Sahnenin sonu geldiği zaman Bn. Gencerin koloratura
musikisinde ihtisas yapısının uygun olacağı anlaşılıyordu. Çünkü bu çeşit
musikide sesi bilhassa güzelleşiyordu."
Tenkitçi Marjorie M.Fisher in bahsettiği diğer güzel sürprizler, başta
tenor Raimondi olmak üzere diğer sanatkârların başarılarıdır.
Derginin aynı sayısında, San Francisco operasıyla olan kontratının
gereklerini yerine getirmeyen soprano Maria Meneghini Callas'in gelecek mevsim
için angajmanlarının iptal edildiği ve aleyhine dava açılacağı
bildirilmektedir.
STATE THEATER
MAGAZINE
1957 – 1958
1 9 5 8
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1958.01.11
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1958.01.12
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1958.01.18
STATE THEATER MAGAZINE
1958 February
INTERVIEW BY LÜTFİ AY
Translation by ©
Ayşen Zülfikar
Leyla Gencer Narrates
The
latest performances in America and Italy
Following her recent successful achievements in America and Italy, Leyla Gencer, the esteemed artist of our opera, has begun to shine as a star. She is now recognized as one of the major celebrities in the opera world and is being compared to Maria Callas.
After
this victory, which is the fruit of a hard artistic struggle, I visited Leyla,
who, as always, had returned to spend a short resting period among us, meaning
to spend time in her home country and to find new strength to continue the same
struggle.
It
had become a pleasant habit for us to meet in person and chat after each of her
journeys abroad. Staying loyal to this habit, I asked her my questions, which
she, as always, answered with her charming gentleness and sincere attentiveness
toward her friends who are closely interested in her profession and art.
From the North Pole to San Francisco
“How
did your last tour in America go?”
“As
you know, it went splendidly. But at what cost... exhaustion and working night
and day.
On the 10th of last September, we left for San Francisco along with Ibrahim on
a plane from Ankara, traveling over the North Pole. The first problem occurred
during that journey. Our plane experienced a minor failure at Greenland, and we
were compelled to wait for quite a long time. Because of that, once we arrived
at San Francisco, I had to go directly to rehearsals without finding any time
to rest. According to the schedule, I was supposed to give the first
performance of La Traviata at the San Francisco Opera on September 17th. The
Americans would have seen and listened to me for the first time in this opera, which
they love and have seen performed by the most renowned artists in the world.
Because of that, I had to work with all my being in order to make my La
Traviata perfect. And I had only a short time as one week to accomplish that. Certainly,
I worked night and day, and consequently, succeeded in achieving a great result.”
Anger
Towards Maria Callas
“There
weren't supposed to be performances of Lucia in America. How and why did that
surprise performance happen?”
“I
will tell you about it. At first, I received a call from the opera two days
prior to the first performance of La Traviata, when I was resting at my hotel
room and feeling exhausted. Opera's director, Mr. Adler, asked me to come to
the theatre immediately as he had something important to discuss. Five minutes
later, I arrived at the theatre. There must have been a very significant issue
for him to summon me so urgently at such a late hour. As I made my way towards
Adler's office, I tried to conceal my curiosity and excitement. I noticed the theatre’s
major executives, who assist him in administrative and artistic activities,
pacing anxiously. It was unusual to see all the members of the executive board
present at such a late hour.
I
entered Adler's office to find him pacing back and forth in a state of major
agitation, he had a restless look on his face. Once he spotted me, Adler rushed
over and gestured for me to sit across from him at his desk. He uttered,
'Leyla, I've just received devastating news. Callas has played us. It seems
she's fallen ill and won't be able to make it.' Despite his usual composure,
Adler was visibly shaken by anger as he openly expressed his frustration about
the situation. It was hard not to empathize with his fury. Maria Callas
wouldn't be coming to San Francisco, breaching the contract signed several
months ago for the upcoming season. What could be done about Lucia performances
scheduled in just 10 days, for which tickets had been sold out months in
advance?
Adler
faced an incredibly challenging situation. One of the most anticipated and
meticulously planned performances of the opera season was now in jeopardy.
Finding a replacement soprano, especially a coloratura soprano capable of
matching Callas's perfection, within just 10 days seemed nearly impossible.
The
Unexpected Opportunities of The Artistic World
But
why had he asked me to come? I wasn't at a level to advise such an important
man experienced in both art and administration on how to navigate such a tough
situation. However, he eventually revealed his thoughts:
‘Nobody
knows about this situation except for you and my closest colleagues. After
thorough consideration, we have reached a decision: on such short notice, only
one artist can replace Callas and save us from this challenge...and that's you!’
You
can imagine my level of surprise. While I was fully immersed in perfecting my
role in La Traviata, suddenly I was asked to take on the role of Lucia as well.
Even more daunting was the fact that I was being asked to step in for a
world-renowned artist like Callas, all within the incredibly short timeframe of
10 days. Furthermore, Lucia's role was specifically written for a coloratura
soprano. Despite my proficiency in high notes, I had never tackled a role quite
like this before. Inadvertently, I turned to Adler and asked...
‘Are
you joking with me?’
‘No,
I’m not joking, on the contrary, I'm making you a very serious offer.
Succeeding in this endeavour would not only elevate your fame but also rescue
us from this dire situation. Otherwise, we might find ourselves packing our
things and leaving. So, do you accept my offer?’
Looking
directly into my eyes, he awaited my response with a mixture of curiosity and
excitement. Fully aware of the seriousness and possible consequences of my
decision, I replied:
‘I
would like to take some time to think it over until tomorrow. Above all, I need
to review the part of Lucia once more.’
Adler
said:
‘Alright!’.
After a few phone calls, he arranged for one of the best recordings of Lucia
and its score to be brought to me. It was then time for me to retreat to my
room, immerse myself in listening to the recordings, review them with a
critical eye, and make my decision. Alongside my husband, we deliberated
extensively. It was an opportunity of a lifetime, but a failed performance
could potentially tarnish the reputation I had been building in America.
Nevertheless, we opted for the most challenging and risky path. The following
day, I informed Adler that I had decided to undertake the role of Lucia.”
Risky
Days
“How did you accomplish that mission within 10 days?”
“Ah,
don't even ask! I can't begin to describe what I went through, the horrible
days and nights I endured. After I gave my positive response, Adler held a
press conference and informed the journalists that I would be performing Lucia
instead of Callas, who had failed to fulfil her promise. The news spread like
wildfire across America that day. Callas's absence and my preparation to
replace her had a shocking impact in artistic circles. By informing the press,
Adler had committed both himself and me to a course of action that was now
impossible to reverse.”
“And
were the preparations at least easy?”
“One
would wish! Unfortunately, during those days, my voice was hoarse... I was
striving to recover while simultaneously continuing to work. However, Adler and
his assistants, who monitored my progress at every step and second, instead of
empathizing with me, were constantly preoccupied with possible negative
outcomes. They appeared sullen, and even worse; they didn't bother to conceal
their worries. While continuing to work in this state of mind, after a
rehearsal when I was exhausted and stressed, I was having lunch with my husband
when my painter friend, Miss Marion Pike, came to visit me. Desperately, I said
to her:
‘My
friend, I don't think I'm going to be able to accomplish this. I feel like just
packing up and leaving.’
Suddenly,
Marion Pike became upset and said to me:
‘I
don't understand you, Leyla! You've been given such a magnificent
opportunity—you've been handed Callas's role, all eyes in America are on you
now. Instead of believing in your God-given talent and continuing to work with
the determination and effort you've always shown, you're contemplating leaving
everything behind! Don't get me wrong, but this is called treachery. I would
slap you if you did something like that!’
As
she spoke those words, she gripped my shoulders and shook me. What saved me
from that sense of despair were the bitter yet truthful words of my sincere
friend. I now realize how much I owe to her. I see how much I needed to hear
those encouraging words. Thanks to her, I once again found the strength within
myself to persevere in my studies and I succeeded.”
Lucia’s victory
“How did the first performance go?”
“It
went splendidly... But you should know that the anxiety, fear, and agony
continued until the very last minute. When it was time for my first entrance,
at the backstage, I was filled with desperation. Then, I was told it was my
turn to enter the stage. Stepping onto the stage felt like entering the flames
of hell. However, as I took my first steps, the miracle I had been hoping for
happened. The anxiety, doubts, and fear were replaced by a sense of peace and tranquillity
that could only be described as spiritual. I no longer felt the eyes anxiously
following me from backstage or the orchestra. I started singing the first
measures, and after that, I felt more comfortable with each passing second,
acting and singing accordingly. By the end of my first scene, the unending
applause informed me that I had won over the audience. However, I refused to
see anyone who wanted to visit me between acts. I wouldn't believe I had
completely succeeded until the curtains closed at the end of the final act.
Finally, it was the last act and the scene of madness. I acted and sang that
scene with all my abilities. The hall was suddenly electrified; everyone was
standing up and applauding. When the curtains closed at the end of the last
act, I felt like I had been dead for 10 days and was reanimated at that moment.
We saluted the audience maybe 15 or 20 times on stage. When I returned to my dressing room, Adler and
the conductor were in a state of joyous celebration, perhaps because they
hadn't expected such a tremendous success. Feeling somewhat ashamed of their
prior doubts, they embraced me. Amid all the friends and colleagues who had
filled my room, I only embraced Marion Pike, wetting her eyes and face with my
tears and kissing her…”
“How
did the American press react to your success?”
“By
praising me endlessly, more than I deserved. It was perhaps due to the anger
they felt for Callas. However, I believe that the success I achieved with Lucia
has now opened the doors of America entirely for me. I say this based on the
words of my impresario.”
“How
many times did you perform Lucia?”
“I
performed it four times in San Francisco, and I also performed La Traviata
seven times. Then we left for Los Angeles. I gave two performances of Lucia,
one of La Traviata, and one of Turandot there, at the Shrine Auditorium, which
has a capacity of 5,000 people. The performances in Los Angeles ended on the
10th of November.”
From the Pacific Shores to the Adriatic Shores
“After returning from America, which operas did you perform in Italy?”
“In
Italy opera seasons of two cities opened with my performances. I started these
performances on November 16th at Teatro Verdi of Trieste with Il Trovatore.
After performing this opera 4 times, the intendant who had heard about the
success of my Lucia in America asked me insistently to perform it in Trieste as
well. Upon that request I performed Lucia four times. The performances of Lucia
attracted major interest in Trieste. So much so that I was offered other
coloratura roles, which I preferred to reject for now. On the day the
performances in Trieste ended and I was about to leave the city, something
truly wonderful happened. One of the orchestra members had a voice recording
device placed among the orchestra and recorded the entire performance of Lucia.
As we were saying goodbye, I was gifted that recording. You can't imagine how
happy I was with that gift. Thanks to that recording, I can have my friends
listen to my Lucia.”
“Would
I also have the honour of experiencing that?”
“Certainly,
you will once our conversation ends…”
“Thank
you. Where did you go after Trieste?”
“After
Trieste, I went to Venice. On the 24th of December, Christmas Eve, we opened
the Venetian opera season with Verdi's opera I Due Foscari, which hadn't been
performed for over 100 years. The opera was received with great interest. By
the way, I sang under the baton of Maestro Tullio Serafin, who had made major
contributions to my early achievements in Italy. I spent New Year's Eve at the theatre.
İbrahim had gone back to Istanbul. After the performance, my old teacher, T.
Serafin, invited me to dinner to ensure I wasn't alone. The restaurant we went
to was filled with people who had been at the performance. They cheered for us
sincerely. The interest and affection shown by those people for my art,
wherever I went and whom I didn't know, was the reward for the never-ending
months of work and exhaustion since America. That night, I felt happy, even
though I was alone and far from my country, home, and beloved ones.”
Once
Again Italy and New Projects
“Will you stay in Ankara for long?”
“Unfortunately,
no. After a two-week rest, İbrahim and I will return to Italy in a few days.
Meanwhile, with my colleagues we're going to perform a concert at the Vefik
Paşa Theatre, which I happily found out was recently opened and is receiving
major interest in Bursa.”
“What
will your performances be this time in Italy?”
“At
the beginning of February, we're going to be in Milan, where I'll immediately
start working on new projects. The first opera that I will be performing at La
Scala is "Murder in the Cathedral," recently composed by Pizzetti,
based on the novel by T.S. Eliot. I will be playing the only female role in the
opera. The opera will be performed four times. Following that, again at La
Scala, I will perform the role of Marguerite in Boito's
"Mefistofele," an opera that is frequently performed in Italy. This
opera will also be performed five times. Meanwhile, on February 10th, I will
perform in a radio concert with the orchestra at the renowned Martini Rossi concerts.
By
the end of March, as an artist of La Scala, I will go to Vienna and perform
"Madam Butterfly" three times at the Staatsoper.
In
April, I will participate in special events held for the 100th year
celebrations of Puccini at the San Carlo Theatre in Naples. As part of this,
three one-act operas by Puccini will be performed: "Il Tabarro,"
"Suor Angelica," and "Gianni Schicchi," in that order. I
will play the protagonist in two of these operas.”
“When
will you come back to us?”
“Hopefully
in May... I will come back to Ankara. Performing a few times alongside my
colleagues at my home stage will be a joyful duty for me to accomplish. You
can't imagine how much I've missed it... Unfortunately, I didn't have the
opportunity to do that during my last stay here because of my limited time.”
Our
conversation was over by then, Then Leyla smiled and said:
“Now
I can play my Lucia for you.”
I
listened with joy and admiration to that Lucia performance, which was recorded
thanks to the thoughtful gesture of an orchestra member. Lucia introduced us to
a brand-new Leyla whom we hadn't known. How did our Leyla, whose low notes and
pianissimos we adored, find and perform all those high notes? I wished it would
be possible to broadcast it on the radio so that all music enthusiasts could
listen to it. But Leyla seemed not to approve of this:
“The
ideal thing to do would be to study Lucia in Turkish and perform it in Ankara
at our own stage.” she said.
And
maybe she was right. A musical piece that isn't sung in Turkish, even if it's
an opera, might lose some of its essence and effect on the Turkish audience in
terms of interpretation. As I thanked Leyla and prepared to leave her presence,
she was getting ready to work with her accompanist on the new operas.
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1958.03.01
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1958.05.03
KİM WEEKLY MAGAZINE
1958.08.29
S A H N E
Devlet
Tiyatrosu
Bitemiyen senfoni
Sıcak bir
Akdeniz rüzgârının Mersin şehrinde dört döndüğü bir akşam üzeri kısa boylu
yuvarlak, kırmızıca yüzlü adam dudaklarında yorgunluğuna rağmen küçük bir
gülümseyişle kaldığı otele dönüyordu. Adamın gayet olumlu çalışmalarla
geçirdiği bir işgününden sonra mutlu bir hâli vardı. Otele gelip dinlenmek
üzere odasına çıkalı beş dakika olmamıştı ki otel müstahdemlerinden birisi
kapısını çaldı. Otelci:
«Telefon efendim» diyordu. «Ankara’dan sizi arıyorlar.»
Kısa boylu adam aşağıya indi. Fakat telefonla konuşması pek kısa sürdü. Ama bu konuşma sonunda yüzündeki mutluluk izinin de dudaklarındaki küçük gülümseyişin de kaybolduğunun farkına otelin salonunda oturanlardan kimse, ama hiçimse varamadı. Yalnız kısa boylu adam odasına çıktı bir iki parça eşyasını toplayıp otelin hesabını gördü ve geldiği gibi sessizce çıkıp gitti, o kadar.
Ertesi gün akşam üzeri Ankara’da Büyük Tiyatronun altındaki Devlet Tiyatrosu Umum Müdürüne ait küçük lojmanın ışıkları kısa bir müddet için yandı, panjurlar aydınlandı. Ama bu pek kısa sürdü. Işıklar yeniden söndü. Lojmanın kapısında aynı kısa boylu adam elinde küçük bir bavulla göründü. Mahzunca bir hâli vardı. Belki de bir daha girmemek üzere küçük kapıdan çıktı ve o akşam İstanbul’un yolunu tuttu.
Bütün bu olup bitenler ilk bakışta alelade bir hikâye gibi görünüyordu. Fakat hikâyenin kahramanı kısa boylu adamın adı Muhsin Ertuğrul olunca ve ele hikâyenin iç yüzüne eğilince bu aleladelik yerini memleketin kültür davasıyla ilgili çok önemli bir olaya bırakıyordu...
Hikâyenin başı
Muhsin Ertuğrul bu ülkenin tiyatrosuna dolayısıyla kültürüne unutulamayacak hizmetler yapmış bir kişiydi. Ömrünü de bu yolda eskitmişti. Bir Darülbedayi bir Devlet Konservatuvarı bir Devlet Tiyatrosu onun bu memleketin kültür alanına diktiği yıkılmaz anıtlardı. Fakat en son çalışmalarıyla bestelemeğe başladığı bir Bölge Tiyatroları senfonisi vardı ki bütün bu çalışmalarının üzerinde önem taşıyordu. Muhsin Ertuğrul geçen yıl altmış beş yaşını doldurmuş ve mevcut kanunlara göre emeklilik hakkını kazanmıştı. Fakat İşbaşındaki büyükler Muhsin Ertuğrul’a daha yıllarca ihtiyaçları olduğu biliyorlardı. O, başladığı Bölge Tiyatroları işini bitirmeliydi. Bunun için özel bir tertip düşünüldü ve Muhsin Ertuğrul’un süreli olarak Umum Müdür vekili kalmasına karar verildi..
Muhsin Ertuğrul kendisine karşı gösterilen bu iyi niyeti cevapsız bırakmadı. Hemen o sezonun başında üç vilâyeti, Adana, İzmir ve Bursa’yı tiyatrolarına kavuşturdu. Bir yandan da altmış üç vilâyeti tiyatroya kavuşturacak bir tasarı hazırlayarak Maarif Vekiline sundu. Bu tasarıda Bölge tiyatrolarının oyuncu ihtiyacını karşılayabilmek için İzmir, Ankara ve İstanbul’da üç ayrı oyuncu yetiştirme stüdyosunun açılması isteği de vardı. Bu işler için de bir bütçe yapılması isteniyordu. Sunulan bu tasarı plânı cevapsız kaldı. Ama Muhsin Ertuğrul yine de çalışmalarına devam ediyordu. İşte Mersin’e de bu iş için gitmişti. Aldığı sonuçlar son derece müsbetti. Mersin’in de bu sezon başında bir tiyatronun sahibi olmasına ramak kalmıştı. Ama yukarıda sözü edilen telefon konuşması olmasaydı. Telefon Devlet Tiyatrosu memurlarından biri tarafından ediliyor ve son derece üzgün bir ses eski Kurt’a vazifesinin bittiğini bildiriyordu. Muhsin Ertuğrul hemen Ankara’ya döndü ve adına gelen yazıyı okudu. Yazı aşağı yukarı şu mealdeydi:
«Yerinize asıl Umum Müdür tayini takarrür etmiştir. Vazifeniz son bulmaktadır. Hizmetleriniz için teşekkür ederim.» Bu, kısa yazının altındaki imza Maarif Vekili Celâl Yardımcıya aitti...
Böylelikle Muhsin Ertuğrul en büyük idealini, Bölge Tiyatrolarının kuruluşunu tahakkuk ettirmeden vazifesinden uzaklaştırılıyordu. Bölge Tiyatroları öyle bir senfoniydi ki yarının çocukları müzik yerine meyhane şarkılarını değil o bestenin getirdiği aydın bir eğitimin sevdirdiği şarkıları dinleyecek, tiyatro yerine göbek ve bacak teşhirciliğini değil batı insanının bilip tanıdığı tiyatroyu göreceklerdi. Yazık ki bu senfoni daha ilk notaları yazılırken bitemiyor, doğmadan ölüyordu. Çünkü herkes de biliyordu ki böyle bir hikâyeyi gerçekleştirebilmek ancak Muhsin Ertuğrul gibi tükenmez bir tiyatro enerjisinin sahibine vergiydi.
Muhsin Ertuğrul’un en son ideali Bölge Tiyatrolarıydı. Etrafındakilere her zaman söyler dururdu: Bölge Tiyatrolarının gerçekleştiğini görecek ve sonra ellinci yıl jübilesini yapıp çekilecekti. Ama hizmetlerine karşılık bir teşekkür kendisine yetmeliydi.
Bu Muhsin Ertuğrul’un vazifesinden ayrılması hikâyesinin başıydı.
Ve sonu
Tabii bu hikâyenin bir de sonu olmalıydı.
Muhsin Ertuğrul bir tiyatronun psikolojisini bilen ender kimselerden biriydi. Sanılıyor muydu ki bugün İstanbul Şehir Tiyatrosunda oyuncular arasında görülen birbirini çekememezlikler Devlet Tiyatrosunda yoktu. Böyle düşünenler yanılırdı. Devlet tiyatrosunda da her yerde olduğu gibi küçük bir rolü oynayan oyuncu kendisini memleketin en büyük oyuncusu görür, başrolü oynayanlar için demediğini bırakmazdı. Orası da Olivierlerle, Gielgudlarla, Baroldlarla, Gerard Philiplerle doluydu. Ne var ki Devlet Tiyatrosu bütün bu kaprisleri idare edebilen bir baş taşıyordu. Tek üstün tarafı belki de buydu.
İstanbul’un Küçük Sahnesi Muhsin Ertuğrul ayrıldıktan sonra nasıl birbirine girmiş ve sonra da dağılmıştı. Bu Devlet Tiyatrosunun geleceğini gösteren prototip bir örnek olabilirdi.
Devlet Tiyatrosunun içindekiler Muhsin Ertuğrul’un şahsiyetini yakından bilirlerdi. Oyundan önce sinir buhranı geçiren oyuncular onun yüzünü görünce kendilerine gelir sahneye çıkarlardı. Bir gün sonraki oyunda kullanılacak dekorun fon perdesini gece yarılarından sonra boyamaya devam eden realizatör başını kaldırdığı zaman onunla karşılaşır ve şu sözleri duyardı:
«Evladım yorulduysan ver biraz da ben boyayayım.»
Yeni açılan bir bölge tiyatrosunun müdürü makam odasında doğru dürüst mobilya olmadığını ileri sürerek şikâyette bulunduğu zaman Muhsin Ertuğrul kendi odasının mobilyasını derleyip toparlayıp ona göndermişti.
Küçük gibi görünen bütün bu espriler aslında bir tiyatro idareciliğinin asıllarıydı. Unutmamalıydı ki sanatçı huysuz bir çocuktan farksızdır. Onu okşamak gerekir.
Bu arada ortalıkta Muhsin Ertuğrul’un yerine tayini bahis konusu olan birkaç isim vardı. Kulağa gelen fısıltılardan ilk isim Necil Kâzımdı. İkinci adayın Ahmet Muhip Dranas olduğu söyleniyordu. Eski Devlet Tiyatrosu Umum Müdür yardımcısı, hâlihazırda Bağdat kültür ateşesi bulunan Mükerrem Keymen’in adı da söylentilere karışıyordu.
Bu arada tiyatronun içinde durum neydi. Bir kere tiyatro İzmir’de turnedeydi. Daha başka turneler de düşünülüyordu. Bu işler ne olacaktı? Ya yeni mevsimde perdeler hangi piyeslerle açılacaktı? Ne oynanacak oyunlar belliydi ne bu oyunlarda hangi sanatçıların vazife alacağı. Mevsimin başlamasına birey kalmamıştı. Provaların başlama zamanı çok a gelip geçmişti, bile. Tam bu anda Devlet Tiyatrosu teknesinin kaptanını da kaybetmesi uzun uzun düşünülmeye değer bir konuydu.
Acaba hâdiseden sonra Devlet Tiyatrosu sanatçılarının tutumu ne olacaktı? İşte burada fısıltı makinası çalışmaya başlıyordu. Söylentilere göre ilk istifa, dünya çapındaki bir şöhretimizden soprano Leyla Gençer’den geliyordu. Muhsin Ertuğrul’un vazifeden ayrılışının ertesi günü Gençer bakanlığa istifasını yazmıştı.
Bir de bütün tiyatro mensuplarının yakından tanıdıkları bir hanım vardı. Bu da en aşağı Muhsin Ertuğrul kadar kendisini tiyatroya vermiş bir insandı. Muhsin Ertuğrul Ankara dışında çalışmalarda bulunurken tiyatroyu çekip çeviren oydu. Herkes de biliyordu ki Muhsin Ertuğrul’un ve dolayısıyla Devlet Tiyatrosu idarî mekanizmasının sağ kolu bu hanımdı. Kendisi daima perdenin gerisinde kaldığı ve reklâmı hiç ama hiç sevmediği için adı çevrede pek bilinmezdi. Mefkûre Kuntol adındaki bu fedai şimdilik on beş günlük iznini kullanıyordu. Fakat herkes de biliyordu ki Kuntol bu izninden bir daha dönmeyecekti. Muhsin Ertuğrul’suz bir tiyatroda çalışmak onun için manasızdı, boştu. Belki Dormen tiyatrosunun başına ya da Şehir Tiyatrosuna gidebilirdi. Ama Devlet Tiyatrosuna dönmesi asla söz konusu olamazdı.
Bu ilk tepkiler de gösteriyordu ki Devlet tiyatrosunun içindekiler belki «Kral Öldü» diyeceklerdi ama asla «Yaşasın Kral...» demeyeceklerdi. Asla...
«Telefon efendim» diyordu. «Ankara’dan sizi arıyorlar.»
Kısa boylu adam aşağıya indi. Fakat telefonla konuşması pek kısa sürdü. Ama bu konuşma sonunda yüzündeki mutluluk izinin de dudaklarındaki küçük gülümseyişin de kaybolduğunun farkına otelin salonunda oturanlardan kimse, ama hiçimse varamadı. Yalnız kısa boylu adam odasına çıktı bir iki parça eşyasını toplayıp otelin hesabını gördü ve geldiği gibi sessizce çıkıp gitti, o kadar.
Ertesi gün akşam üzeri Ankara’da Büyük Tiyatronun altındaki Devlet Tiyatrosu Umum Müdürüne ait küçük lojmanın ışıkları kısa bir müddet için yandı, panjurlar aydınlandı. Ama bu pek kısa sürdü. Işıklar yeniden söndü. Lojmanın kapısında aynı kısa boylu adam elinde küçük bir bavulla göründü. Mahzunca bir hâli vardı. Belki de bir daha girmemek üzere küçük kapıdan çıktı ve o akşam İstanbul’un yolunu tuttu.
Bütün bu olup bitenler ilk bakışta alelade bir hikâye gibi görünüyordu. Fakat hikâyenin kahramanı kısa boylu adamın adı Muhsin Ertuğrul olunca ve ele hikâyenin iç yüzüne eğilince bu aleladelik yerini memleketin kültür davasıyla ilgili çok önemli bir olaya bırakıyordu...
Hikâyenin başı
Muhsin Ertuğrul bu ülkenin tiyatrosuna dolayısıyla kültürüne unutulamayacak hizmetler yapmış bir kişiydi. Ömrünü de bu yolda eskitmişti. Bir Darülbedayi bir Devlet Konservatuvarı bir Devlet Tiyatrosu onun bu memleketin kültür alanına diktiği yıkılmaz anıtlardı. Fakat en son çalışmalarıyla bestelemeğe başladığı bir Bölge Tiyatroları senfonisi vardı ki bütün bu çalışmalarının üzerinde önem taşıyordu. Muhsin Ertuğrul geçen yıl altmış beş yaşını doldurmuş ve mevcut kanunlara göre emeklilik hakkını kazanmıştı. Fakat İşbaşındaki büyükler Muhsin Ertuğrul’a daha yıllarca ihtiyaçları olduğu biliyorlardı. O, başladığı Bölge Tiyatroları işini bitirmeliydi. Bunun için özel bir tertip düşünüldü ve Muhsin Ertuğrul’un süreli olarak Umum Müdür vekili kalmasına karar verildi..
Muhsin Ertuğrul kendisine karşı gösterilen bu iyi niyeti cevapsız bırakmadı. Hemen o sezonun başında üç vilâyeti, Adana, İzmir ve Bursa’yı tiyatrolarına kavuşturdu. Bir yandan da altmış üç vilâyeti tiyatroya kavuşturacak bir tasarı hazırlayarak Maarif Vekiline sundu. Bu tasarıda Bölge tiyatrolarının oyuncu ihtiyacını karşılayabilmek için İzmir, Ankara ve İstanbul’da üç ayrı oyuncu yetiştirme stüdyosunun açılması isteği de vardı. Bu işler için de bir bütçe yapılması isteniyordu. Sunulan bu tasarı plânı cevapsız kaldı. Ama Muhsin Ertuğrul yine de çalışmalarına devam ediyordu. İşte Mersin’e de bu iş için gitmişti. Aldığı sonuçlar son derece müsbetti. Mersin’in de bu sezon başında bir tiyatronun sahibi olmasına ramak kalmıştı. Ama yukarıda sözü edilen telefon konuşması olmasaydı. Telefon Devlet Tiyatrosu memurlarından biri tarafından ediliyor ve son derece üzgün bir ses eski Kurt’a vazifesinin bittiğini bildiriyordu. Muhsin Ertuğrul hemen Ankara’ya döndü ve adına gelen yazıyı okudu. Yazı aşağı yukarı şu mealdeydi:
«Yerinize asıl Umum Müdür tayini takarrür etmiştir. Vazifeniz son bulmaktadır. Hizmetleriniz için teşekkür ederim.» Bu, kısa yazının altındaki imza Maarif Vekili Celâl Yardımcıya aitti...
Böylelikle Muhsin Ertuğrul en büyük idealini, Bölge Tiyatrolarının kuruluşunu tahakkuk ettirmeden vazifesinden uzaklaştırılıyordu. Bölge Tiyatroları öyle bir senfoniydi ki yarının çocukları müzik yerine meyhane şarkılarını değil o bestenin getirdiği aydın bir eğitimin sevdirdiği şarkıları dinleyecek, tiyatro yerine göbek ve bacak teşhirciliğini değil batı insanının bilip tanıdığı tiyatroyu göreceklerdi. Yazık ki bu senfoni daha ilk notaları yazılırken bitemiyor, doğmadan ölüyordu. Çünkü herkes de biliyordu ki böyle bir hikâyeyi gerçekleştirebilmek ancak Muhsin Ertuğrul gibi tükenmez bir tiyatro enerjisinin sahibine vergiydi.
Muhsin Ertuğrul’un en son ideali Bölge Tiyatrolarıydı. Etrafındakilere her zaman söyler dururdu: Bölge Tiyatrolarının gerçekleştiğini görecek ve sonra ellinci yıl jübilesini yapıp çekilecekti. Ama hizmetlerine karşılık bir teşekkür kendisine yetmeliydi.
Bu Muhsin Ertuğrul’un vazifesinden ayrılması hikâyesinin başıydı.
Ve sonu
Tabii bu hikâyenin bir de sonu olmalıydı.
Muhsin Ertuğrul bir tiyatronun psikolojisini bilen ender kimselerden biriydi. Sanılıyor muydu ki bugün İstanbul Şehir Tiyatrosunda oyuncular arasında görülen birbirini çekememezlikler Devlet Tiyatrosunda yoktu. Böyle düşünenler yanılırdı. Devlet tiyatrosunda da her yerde olduğu gibi küçük bir rolü oynayan oyuncu kendisini memleketin en büyük oyuncusu görür, başrolü oynayanlar için demediğini bırakmazdı. Orası da Olivierlerle, Gielgudlarla, Baroldlarla, Gerard Philiplerle doluydu. Ne var ki Devlet Tiyatrosu bütün bu kaprisleri idare edebilen bir baş taşıyordu. Tek üstün tarafı belki de buydu.
İstanbul’un Küçük Sahnesi Muhsin Ertuğrul ayrıldıktan sonra nasıl birbirine girmiş ve sonra da dağılmıştı. Bu Devlet Tiyatrosunun geleceğini gösteren prototip bir örnek olabilirdi.
Devlet Tiyatrosunun içindekiler Muhsin Ertuğrul’un şahsiyetini yakından bilirlerdi. Oyundan önce sinir buhranı geçiren oyuncular onun yüzünü görünce kendilerine gelir sahneye çıkarlardı. Bir gün sonraki oyunda kullanılacak dekorun fon perdesini gece yarılarından sonra boyamaya devam eden realizatör başını kaldırdığı zaman onunla karşılaşır ve şu sözleri duyardı:
«Evladım yorulduysan ver biraz da ben boyayayım.»
Yeni açılan bir bölge tiyatrosunun müdürü makam odasında doğru dürüst mobilya olmadığını ileri sürerek şikâyette bulunduğu zaman Muhsin Ertuğrul kendi odasının mobilyasını derleyip toparlayıp ona göndermişti.
Küçük gibi görünen bütün bu espriler aslında bir tiyatro idareciliğinin asıllarıydı. Unutmamalıydı ki sanatçı huysuz bir çocuktan farksızdır. Onu okşamak gerekir.
Bu arada ortalıkta Muhsin Ertuğrul’un yerine tayini bahis konusu olan birkaç isim vardı. Kulağa gelen fısıltılardan ilk isim Necil Kâzımdı. İkinci adayın Ahmet Muhip Dranas olduğu söyleniyordu. Eski Devlet Tiyatrosu Umum Müdür yardımcısı, hâlihazırda Bağdat kültür ateşesi bulunan Mükerrem Keymen’in adı da söylentilere karışıyordu.
Bu arada tiyatronun içinde durum neydi. Bir kere tiyatro İzmir’de turnedeydi. Daha başka turneler de düşünülüyordu. Bu işler ne olacaktı? Ya yeni mevsimde perdeler hangi piyeslerle açılacaktı? Ne oynanacak oyunlar belliydi ne bu oyunlarda hangi sanatçıların vazife alacağı. Mevsimin başlamasına birey kalmamıştı. Provaların başlama zamanı çok a gelip geçmişti, bile. Tam bu anda Devlet Tiyatrosu teknesinin kaptanını da kaybetmesi uzun uzun düşünülmeye değer bir konuydu.
Acaba hâdiseden sonra Devlet Tiyatrosu sanatçılarının tutumu ne olacaktı? İşte burada fısıltı makinası çalışmaya başlıyordu. Söylentilere göre ilk istifa, dünya çapındaki bir şöhretimizden soprano Leyla Gençer’den geliyordu. Muhsin Ertuğrul’un vazifeden ayrılışının ertesi günü Gençer bakanlığa istifasını yazmıştı.
Bir de bütün tiyatro mensuplarının yakından tanıdıkları bir hanım vardı. Bu da en aşağı Muhsin Ertuğrul kadar kendisini tiyatroya vermiş bir insandı. Muhsin Ertuğrul Ankara dışında çalışmalarda bulunurken tiyatroyu çekip çeviren oydu. Herkes de biliyordu ki Muhsin Ertuğrul’un ve dolayısıyla Devlet Tiyatrosu idarî mekanizmasının sağ kolu bu hanımdı. Kendisi daima perdenin gerisinde kaldığı ve reklâmı hiç ama hiç sevmediği için adı çevrede pek bilinmezdi. Mefkûre Kuntol adındaki bu fedai şimdilik on beş günlük iznini kullanıyordu. Fakat herkes de biliyordu ki Kuntol bu izninden bir daha dönmeyecekti. Muhsin Ertuğrul’suz bir tiyatroda çalışmak onun için manasızdı, boştu. Belki Dormen tiyatrosunun başına ya da Şehir Tiyatrosuna gidebilirdi. Ama Devlet Tiyatrosuna dönmesi asla söz konusu olamazdı.
Bu ilk tepkiler de gösteriyordu ki Devlet tiyatrosunun içindekiler belki «Kral Öldü» diyeceklerdi ama asla «Yaşasın Kral...» demeyeceklerdi. Asla...
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1958.09.06
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1958.09.10
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1958.09.20
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1958.11.17
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1958.11.19
HAVADİS DAILY NEWSPAPER
1958.11.24
Amerikan basını Leylâ Gencer'e
hayran
Türk Devlet Operasının tanınmış sopranosu, yaptığı basın toplantısında: «En büyük zevkim evime sahip olmaktır» dedi.
WASHINGTON, 23 (AP) Cazip, kara gözlü Türk Sopranosu Günün birinde, evet günün birinde bende çoluk çocuk sahibi olmak evime yerleşmek isterim.» diyordu. Fakat şimdilik bunu yapmama imkân yok. Sanatım vaktimin o kadar büyük bir kısmını işgal ediyor ki, bir yıllık vaktim hemen hemen tamamen dolu bulunmakta.
Kendine has kuvvetli şahsiyeti ve yarı şarklı siyah gözleri ışıl ışıl yanarak Kasım’ın 28’inde Philedelfia'da söyleyeceğim. dedi. Oradan İtalya'ya gideceğim, Milaona La Scala ve Roma Operalarında söyleyeceğim. Sonra bon, Viyana ve Almanya'ya geçeceğim. Memleketime ancak yaza dönebileceğim.
Boğaziçi’ndeki sevimli evime kavuşmak için ne kadar sabırsızlanıyorum bilemezsiniz. Temmuz ve Ağustos aylarını muhakkak ora da geçirmeyi istiyorum. Ama yap tığım plânlar hep değişmek zorunda kalıyor sonra.
Para mı? Paranın benim için hiçbir kıymeti yok. Bakın şu küçük portföyü bir arkadaşım verdi. Çantamın içinde karmakarışık duran dolarların bir arada kalmasını temin için. Mesela geçenlerde üç çek kaybettim bu yüzden. Verdiğim üç temsilin ücretiydi bunlar. Bir hayli tutuyordu miktarı. Paramı alabilmem için yeni baştan çek tanzim edip birtakım yaptılar... San Francisco’dayken de vizon kürkümü çalmışlardı. Çoktan unuttum bile.
Harikulade iyi bir kocam var. Ankara'da bir bankanı müdürüdür. Bazen birlikte seyahat ederiz. Beş yıl evvel başlayan meslek hayatımın gelişmesinde kocamın büyük yardımı oldu.
Bir ara söz son zamanlarda Metropolitan’dan kovulan Maria Callas'a intikal etti.
Leyla Gencer Maria ile çok iyi arkadaşız ve kendisine karşı son derece hayranlık duyarım demiş tir. Çok büyük artisttir, dünyanın en büyük sanatkârlarından biri bence. Metropolitan ile olan ihtilafı hakkında hiçbir şey bilmiyorum. Belki çok güç rolleri arka arkasına söylenmesinde ısrar ettikleri için çekilmiş olabilir. Biliyorsunuz ki şarkı söylemek çok zor bir meslektir. Sonra biz sanatkârlar biraz kaprisli oluruz. Ben kendimin kaprisli olduğunu söylemek istemiyorum, fakat çoğu zaman itidalimi kaybetmemek için kendimi çok zorlarım.»
Opera artisti olma arzusunun başlangıçta ailesi tarafından hoş karşılanmadığım, ısrarıyla razı olduklarını evlenişinden sonra çalışmalarının çok daha kolaylaştığını anlatan Türk sopranosunun «en büyük zevkim kendi evime sahip olmaktır.» demiştir.
Arkadaşlarımı davet edip kendilerine ellerimle yemek pişirmek son derece hoşuma gider. Bazı akşamlar 25- 30 dostumu yemeğe davet ederim. Hem çok iyi bir aşçı olduğumu da ilave edeyim. Bilhassa Türk yemeklerini güzel yaparım.
Türk Devlet Operasının tanınmış sopranosu, yaptığı basın toplantısında: «En büyük zevkim evime sahip olmaktır» dedi.
WASHINGTON, 23 (AP) Cazip, kara gözlü Türk Sopranosu Günün birinde, evet günün birinde bende çoluk çocuk sahibi olmak evime yerleşmek isterim.» diyordu. Fakat şimdilik bunu yapmama imkân yok. Sanatım vaktimin o kadar büyük bir kısmını işgal ediyor ki, bir yıllık vaktim hemen hemen tamamen dolu bulunmakta.
Kendine has kuvvetli şahsiyeti ve yarı şarklı siyah gözleri ışıl ışıl yanarak Kasım’ın 28’inde Philedelfia'da söyleyeceğim. dedi. Oradan İtalya'ya gideceğim, Milaona La Scala ve Roma Operalarında söyleyeceğim. Sonra bon, Viyana ve Almanya'ya geçeceğim. Memleketime ancak yaza dönebileceğim.
Boğaziçi’ndeki sevimli evime kavuşmak için ne kadar sabırsızlanıyorum bilemezsiniz. Temmuz ve Ağustos aylarını muhakkak ora da geçirmeyi istiyorum. Ama yap tığım plânlar hep değişmek zorunda kalıyor sonra.
Para mı? Paranın benim için hiçbir kıymeti yok. Bakın şu küçük portföyü bir arkadaşım verdi. Çantamın içinde karmakarışık duran dolarların bir arada kalmasını temin için. Mesela geçenlerde üç çek kaybettim bu yüzden. Verdiğim üç temsilin ücretiydi bunlar. Bir hayli tutuyordu miktarı. Paramı alabilmem için yeni baştan çek tanzim edip birtakım yaptılar... San Francisco’dayken de vizon kürkümü çalmışlardı. Çoktan unuttum bile.
Harikulade iyi bir kocam var. Ankara'da bir bankanı müdürüdür. Bazen birlikte seyahat ederiz. Beş yıl evvel başlayan meslek hayatımın gelişmesinde kocamın büyük yardımı oldu.
Bir ara söz son zamanlarda Metropolitan’dan kovulan Maria Callas'a intikal etti.
Leyla Gencer Maria ile çok iyi arkadaşız ve kendisine karşı son derece hayranlık duyarım demiş tir. Çok büyük artisttir, dünyanın en büyük sanatkârlarından biri bence. Metropolitan ile olan ihtilafı hakkında hiçbir şey bilmiyorum. Belki çok güç rolleri arka arkasına söylenmesinde ısrar ettikleri için çekilmiş olabilir. Biliyorsunuz ki şarkı söylemek çok zor bir meslektir. Sonra biz sanatkârlar biraz kaprisli oluruz. Ben kendimin kaprisli olduğunu söylemek istemiyorum, fakat çoğu zaman itidalimi kaybetmemek için kendimi çok zorlarım.»
Opera artisti olma arzusunun başlangıçta ailesi tarafından hoş karşılanmadığım, ısrarıyla razı olduklarını evlenişinden sonra çalışmalarının çok daha kolaylaştığını anlatan Türk sopranosunun «en büyük zevkim kendi evime sahip olmaktır.» demiştir.
Arkadaşlarımı davet edip kendilerine ellerimle yemek pişirmek son derece hoşuma gider. Bazı akşamlar 25- 30 dostumu yemeğe davet ederim. Hem çok iyi bir aşçı olduğumu da ilave edeyim. Bilhassa Türk yemeklerini güzel yaparım.
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1958.12.09
1 9 5 9
AKŞAM DAILY NEWSPAPER
1959
INTERVIEW
Translation by © Ayşen
Zülfikar
A Conversation with Gencer
Our prima donna has 38 operas in her repertoire- The Verdi soprano with the best coloratura- From San Francisco to Rome
I don't know how true the saying “A person is different on stage than in everyday life.”
Talking with our art representative Leyla Gencer, who has been performing on world stages after Turkish theaters, has been truly very pleasant. I visited our esteemed artist at her home, where she had just arrived from the rehearsal for the concert she's going to perform in Ankara. Along with İbrahim Gencer, who greeted me at the apartment's entrance, we walked to the room to meet his wife, the artist. It was a small but wonderfully decorated, pleasant home. Before asking her any questions, I preferred to listen to Mrs. Leyla first.
“I wonder what I can share with you about this past working year, which was filled with performances of various roles. Although they were quite demanding, all these works have been very precious to me. If, through these performances, I have also had the opportunity to contribute to the promotion of our country, I would consider myself fortunate. I've added 15 new operas, bringing my total repertoire to 38. These operas are I Due Foscari, Rigoletto, Don Carlo, Simone Boccanegra, La Battaglia di Legnano, Mefistofele, Turandot, Il Tabarro, Suor Angelica, Manon Lescaut, Anna Bolena, Lucia di Lammermoor, La Sonnambula, Assasinio nella Cattedrale and Fiery Angel.”
I kindly ask my readers for their understanding as I share these details to give them an idea about the busy and dedicated schedule of our esteemed artist. Leyla Gencer seems remarkably modest and reserved when discussing matters related to herself; hence, I often find myself turning to the critiques to understand her true impact which I will mention shortly in this article. Mrs. Leyla continued:
“It was a genuine pleasure to take part in the American-Italian international festival organized by Carlo Menotti. This festival, attended by 90 art critics and writers, featured prominent artists from both countries. I had the opportunity to perform the protagonist role in Prokofiev's opera 'The Fiery Angel.' However, as a Turkish artist, I regretted the absence of Turkish art critics at the event.”
As our artist continued our conversation, she provided further insights into the busy schedule of her career."
“Starting from the end of November until February 16th, I'll be performing at the theaters of Trieste, Venice, and Palermo. I'll be taking on roles in Prokofiev's 'The Fiery Angel,' Verdi's 'La Battaglia di Legnano' and 'Macbeth,' as well as Mozart's 'Don Giovanni.' Additionally, I'll make another television appearance with 'Don Giovanni.' Afterward, I'll have three concerts in India before returning to Europe for performances in Italy, Vienna, and Spain. During these travels, I hope to participate in festivals, particularly the Glyndebourne Festival. Following that, I'll embark on another tour to America for the 1960/61 season.”
Our esteemed soprano has also shared her thoughts about our country's art life, particularly Turkish opera, stating: I'd like to share a memory of mine to express my thoughts on this matter. I hadn't been able to visit an exhibition in Italy since it was closed. And instead, I attended a performance by a church choir in that area…
BİYOGRAFİLER ANSİKLOPEDİSİ
1959
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1959.02.14
Орега
Gencer
operadan ayrılıyor mu?
Geçen
haftanın en önemli sanat haberlerinden biri Leyla Gencer’in durumu ile
ilgiliydi, ilgili makamlar bu konuda etrafa hiçbir şey sızdırmamak için,
ellerinden geleni yapmışlardı, ama haber gene de sizdi...
Avrupa’da
olsun, Amerika’da olsun adımızı, sanımızı, pehlivanlarımızdan sonra, en çok
duyurmuş, olduğundan şüphe etmediğimiz altın sesli primadonnamızın durumu da
neymiş, diyecekler bulunabilir. Bu durumu kavrayabilmek için bir az gerilere
gitmek gerekir.
Dünya
ölçüsünde ün kazanmış sopranomuz, mevsim başında, Amerika temsilleri için yola
çıkarken, kendisine lâzım olan dört aylık izni, istifayı göze almak pahasına
zor koparabilmişti. O sıralarda Devlet Operasının idaresini Muhsin Ertuğrul’dan
devralan makamlar, yabancı memleketlerdeki bütün sanatçıları geri
çağırıyorlardı. Yeni mevsimde opera temsillerinin aksamaması için herkesin iş
başında bulunmasını istiyorlardı. Bunda belki haklıydılar da çünkü eski
idarenin en çok şikâyet edilen tarafı. Opera bölümündeki tutumuydu. İşte bu
tutumu düzeltmek için herkes Ankara’da bulunacak, verilen vazifeyi yapacaktı.
Ama Leyla Gencer, eski Genel Müdürden aldığı izne dayanarak, aylarca önce, San
Francisco Operası ile kontrat imzalamıştı. Elbette verdiği sözü tutması
gerekti. İşin bu tarafını herkese kolay kolay anlatamayacağını hissedince,
istifa edip gitmek istedi. Bu sefer de idaredeki değişiklikler üzerine böyle
sıcağı sıcağına, Leyla Gencer’in Operadan ayrılması türlü türlü yorumlanır, iyi
karşılanmaz düşüncesiyle istediği iznin verilmesi uygun görüldü.
Bu arada
Leyla Gencer’in dört aylık izni bitmiş, ama hâlâ Ankara’ya dönmemişti. Tiyatro
bölümlünden ayrılıp nihayet hürriyetine kavuşan, Londra’dan Peter Potter'i rejisör
olarak angaje eden, Şerlinden Prof. Cari Ebert'i müşavir olarak getirtip ondan
fikir ve öğüt alan arma yeni mevsimin yarısı geçtiği halde henüz birer perdelik
iki küçük operadan başka, yeni bir şey çıkaramamış olan Devlet Operası, bu duraklamayı
eski eserleri arka arkaya tekrarlamakla unutturmaya çalışırken, herhâlde Leyla Gencer’den
de faydalanmayı düşündü. Meselâ! yeniden sahneye konulan Lucia'da Leyla Gencer
geçen mevsim San Francisco'da, bir sanat Hadisesi yaratmış, ilk defa olarak söylediği
bu koloratur partisiyle ününe ün katmıştı. Şu sırada onun Ankara’ya gelip Lucia’yı
birkaç defa söylemesi neleri unutturmazdı ki...
Ve ültimatom!
İşte Devlet
Operasının yeni Genel Müdürü, bu güzel buluşla, Leylayı hatırlamış olmalıydı ki
ona izninin bittiğini Ankara’ya dönmesi gerektiğini bildirdi.
"Leyla
Gencer de bu arada. Amerika’dan İtalya’ya dönmüş, orada Scala gibi. San Carlo
gibi, büyük operalardan yeni birtakım teklifler almıştı. Belki bu teklifleri
yerine getirmeği, kendi sanat faaliyeti bakımından olduğu kadar, mensubu olduğu
Operamızın şeref ve itibarı bakımından da faydalı görüyordu Sonra, Amerika
temsilleri için verilen izni ne güçlüklerle alabildiğini da unutmamıştı... Bu düşünceyle
yeni Genel Müdürünün yazısına pek müsbet cevap vermemiş olacak ki, kendisine,
kesin bir ifadeyle kesin bir mühlet verildiği, bu mühletin sonunda Ankara’ya
dönmezse Devlet Operasıyla ilgisinin kesileceğinin tebliğ edildiği
söylenmektedir.
Leyla Gencer’in
bu ültimatom üzerine, palas pandıras İtalya’daki angajmanlarını bırakıp Ankara’ya
döneceğini ummak, milletlerarası musiki dünyasının belli başlı şöhretlileri
arasında yer almış bir sanatçıyı, hele Leyla Gencer gibi bir sanatçıyı
anlamamak olur. Leyla Gencer’in yabancı memleketlerdeki sanat faaliyeti
memleketimiz, hatta operamız hesabına faydalı mıdır, değil midir? Bu faaliyetin
bize kazandırdığı manevi üstünlüğü, sanat üstünlüğünü milyonlar sarfetsek elde
edebilir maliyiz, edemez miyiz? Bu konuda müsbet bir hükme varmak gerekiyorsa, Gencer’in
istisnai durumunu kabul etmek, kendisine de ona göre davranmak yerinde olur.
Gencer’in
durumu, idari bakımdan Devlet Operasında bir solist olarak yüklendiği vazife ve
mesuliyetle bağdaşamıyorsa, bunu karşılıklı bir anlaşma zihniyeti içinde,
normal şekle sokmak zor olmasa gerektir. Leyla Gencer’in aylık uzun zaman Ankara’da
sahneye çıkmadan alması aynı çatı altında örekleri varsa da mümkün görülmeyebilir.
O zaman kendisine aylıksız ve süresiz izin, verilmek yoluna gidilebilir.
Böylece Operamızla ilgisi kesilmez, ara sıra bizlere de sesini duyurabilir,
kendisine oynayacağı her temsil için dünyanın her tarafında olduğu gibi muayyen
bir "cachet" ödenir.
Böyle bir
uzlaştırıcı formülün aranıp bulunmamış olması yüzünden, Leyla Gencer’in Devlet Operası
ile ilgisi kesilirse, bu Ankaralı müzikseverler kadar. Operamız için de büyük
bir kayıp olacaktır.
Leyla Gencer’in
Genel Müdürlüğe gelmiş olduğu söylenen cevabi ne olursa olsun. Opera idaresinin
bu konuda günlük tesirleri, şahsi, hissi davranışları kaale almadan, ileriyi ve
gerçekleri düşünerek, sağduyuyu incitmeyecek bir karara varacağını ümit etmek
yerinde olur.
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1959.02.21
Leyla Gencer Kovuldu
İlhan K. Mimaroğlu
Geçen hafta, Leyla Gencer’in Devlet Operasındaki işine son verilmiş olduğu
açıklandı. Birkaç ay önce Gencer’in, işine son verilmesi veya istifaya
zorlanması bahis mevzuu olduğu sıralarda, Cumhurbaşkanının müdahalesiyle bunun
önlendiği rivayetleri duyulmuştu*. Bu sefer, ünlü soprano yurt dışında
bulunduğu için ve Cumhurbaşkanının da bütün işi gücü bazı kıymetlerin ayağının
altına konan karpuz kabuklarını çekip almaktan ibaret bulunmadığı için olacak
kıymet düşmanları öyle görünüyor ki, büyük bir engelle karşılaşmadan amaçlarına
varabilmişlerdir.
Olan olmuş, Devlet Operası Leyla Gencersiz kalmış, daha da onemlisi büyük
bir değer harcanıvermiştir. Devlet Operası zaten, Leyla Gencersizdi. Ünlü
soprano, dış ülkelerdeki angajmanları arasında gerçi bir vakit bulup her mevsim
hiç olmazsa iki üç temsilde Ankara Operası sahnesinde görünebilirdi Ama Leyla
Genceri, kadrosunda bu- lunduğu teşekküle karşı ilgisizliğe sevk eden asıl
sebep, La Scala'da, San Carlo'da, San Francisco operasında gördüğü saygıyı, Ankara’nın
Devlet Operasında görememiş olmasıdır. Opera göklerinin en parlak iki
yıldızıyla kıyaslarsak, Leyla Gencer, Maria Callas'tan daha kaliteli sesi, daha
müzikal söyleyişi olan dramatik gücü Renata Tebaldininkinden çok daha üstün bir
şarkıcıdır. Ama, kaçak entrikalardan baş kaldırıp bu gerçekleri görebilen
idareci nerede?
"Acaba Leyla Gencere her ay ödenen 1500 lira mı çok görüldü? * suali
de akla gelebilir. Öyleyse bu parayla batı ülkelerinde değil ünlü bir opera
şarkıcısının, bir hizmetçisinin bile çalışmadığı üstelik Leyla Gençer’in Türkiye’ye
kazandırdığı şerefin bu paranın on misliyle bile sağlanamayacağı
unutulmamalıdır.
Şüphesiz ki yeni Opera Müdürü Necil Kazım Akses Leyla Gencer in kontratını
feshetmekle, bu ödevdeki ilk büyük gafını yapmıştır. Akla gelmişken şunu da
soralım Acaba Devlet Operasında Leyla Gencer’e yakın maaş alan, buna rağmen
yıllardır sahneye çıkmayan, hatta Gencer in' aksine- yurt dışında geçirdiği
yıllarında üstelik de Devletin dövizini kullanan şarkıcılar yok mudur?
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1959.05.01
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1959.05.07
KİM WEEKLY MAGAZINE
1959.06.05
M Ü Z İ K
Leylâ Gencer
Festivâldeki sanatçı
Floransa’daki XXII’inci Mayıs müzik Festivali, (Maggio Musicale Fioretina),
bu yıl İtalya kurtuluş savaşını kutlamak üzere. Verdinin 1848 senesinde bu
münasebetle bestelediği «Battaglia di Legano» isimli operasıyla perdesini
açmakla özel bir mana taşımaktaydı. Ölümüyle bütün İtalya’da büyük üzüntü
yaratan Toscanini’nin cenaze töreninde olduğu gibi, bu milli operada da baş rol
için değerli sanatkârımız Leylâ Gencer bütün diğer sanatkârlara tercih
edilmişti.
Açılış temsilinde İtalya Reisicumhuru Gronehi de bulundu ve büyük muvaffakiyetinden dolayı sanatkârımızı hararetle tebrik ederek kendisiyle yakinen ilgilendi.
Opera; radyo ve televizyonla yayınlanmıştı. Radyoda yapılan röportajda, eserde rol alan diğer kıymetli sanatkârlar, Leylâ Gencer gibi dünyasında bir şöhretle teşriki mesai etmekten iftihar duyduklarını belirtmişlerdi. Opera bittiğinde seçkin bir seyirci kütlesi tarafından uzun uzun alkışlanan sanatkârımız müteakiben bu mühim temsil için dünyanın her tarafından gelen bütün meşhur müzik münekkitlerinin hayranlıklarını belirten makaleleriyle övülmüştü. Ertesi gün bütün İtalyan gazeteleri Türk sanatkârını övücü yazılar neşrettiler ve şunları söylediler:
Tempo 10.5.1959 – Grido Pannain – Sanatının en yüksek zirvesine erişmiş olan Leylâ Gencer Lida rolünde eşsizdi. Şan tekniği bakımından pek çetin olan bu rolde fevkalâde muvaffak olmakla kalmamış, sahne şahsiyeti bakımından silik olan karaktere belirli bir canlılık kazandırmıştır.
Leyla Gençer bu muvaffakiyetinden sonra İtalya’da Amerika’yla müştereken tertip edilen ve dünyanın en büyük sanatkârlarını bir araya toplayan Spoleto festivaline iştirak etmeğe biraz daha hak kazanıyor ve kendisinden yeni muvaffakiyetler bekleniyordu.
Açılış temsilinde İtalya Reisicumhuru Gronehi de bulundu ve büyük muvaffakiyetinden dolayı sanatkârımızı hararetle tebrik ederek kendisiyle yakinen ilgilendi.
Opera; radyo ve televizyonla yayınlanmıştı. Radyoda yapılan röportajda, eserde rol alan diğer kıymetli sanatkârlar, Leylâ Gencer gibi dünyasında bir şöhretle teşriki mesai etmekten iftihar duyduklarını belirtmişlerdi. Opera bittiğinde seçkin bir seyirci kütlesi tarafından uzun uzun alkışlanan sanatkârımız müteakiben bu mühim temsil için dünyanın her tarafından gelen bütün meşhur müzik münekkitlerinin hayranlıklarını belirten makaleleriyle övülmüştü. Ertesi gün bütün İtalyan gazeteleri Türk sanatkârını övücü yazılar neşrettiler ve şunları söylediler:
Tempo 10.5.1959 – Grido Pannain – Sanatının en yüksek zirvesine erişmiş olan Leylâ Gencer Lida rolünde eşsizdi. Şan tekniği bakımından pek çetin olan bu rolde fevkalâde muvaffak olmakla kalmamış, sahne şahsiyeti bakımından silik olan karaktere belirli bir canlılık kazandırmıştır.
Leyla Gençer bu muvaffakiyetinden sonra İtalya’da Amerika’yla müştereken tertip edilen ve dünyanın en büyük sanatkârlarını bir araya toplayan Spoleto festivaline iştirak etmeğe biraz daha hak kazanıyor ve kendisinden yeni muvaffakiyetler bekleniyordu.
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1959.07.05
Leyla Gençer senenin sekiz ayını memleket dışında muvaffakiyetten muvaffakıyete
koşarak geçirdikten sonra bu hafta İstanbul’da sabırsızlıkla bekleyen ve her
gece plaklarından sesini dinleyerek hasretini hafifletmeğe çalışan eşinden
başka bir şey da ha var: Amerika'dan gönderdiği otomobili! Duyduğumuza göre on
bin dolarlık kontratını Ankara Maliye Vekaletine gönderen Leyla Gencer'e ithal müsaadesi
derhal verilmiş ve soprano buraya gelmeden otomobil yola çıkmıştır. Helal
olsun: Her yerde yüzümüzü ağartan Gencer otomobil değil ya iki katlı otobüs
getirse hakkıdır.
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1959.08.24
Leyla Gencer’le mülakat
Dünyaca tanınan kıymetli opera
sanatkârımız, Devlet Operasından niçin ve nasıl çıkarıldığını anlatıyor.
Uzunca bir
fasıladan sonra gene karşı karşıya idik. Şu farkla ki Ankara’daki o şirin çatı
katının balkonunu, Çınar otelinin Marmara’yı kucaklayan geniş taraçası almıştı.
Ankara’da daima biraz telaşlı, iki yolculuk arasında, yeni temsillere hazırlanırken
daima biraz heyecanlı ve hareket halinde görmeğe alıştığım Leylâyı şimdi, yıllardan
beri ilk defa uzunca ve tam bir dinlenme devresinin tatlı huzuru içinde buluyorum.
Hasretini çektiği İstanbul’un denizi ve güneşi onu öylesine sarmış ki, egzotik
desenli plâj elbisesinin içinde arkaya taradığı ve genişçe bir bantla
tutturduğu siyah saçları ile o beyaz primadonna, gerçek bir Aida olup çıkmış.
Önce
dereden, tepeden konuştuk.
Sonra
Leylâya en çok kaçındığı, kendisini sevenlerin de en çok ilgilendikleri suali
sordum:
-Devlet
Operasından niçin ve nasıl ayrıldınız?
Aida'nın
kaşları çatıldı, sitemli, sitemli:
-Bunu siz
benden daha iyi biliyorsunuz, dedi.
-Hayır,
dedim. Bizim bildiklerimizin önemi yok. Sizden öğrenmek istiyoruz.
Leyla bir
anlık bir tereddütten sonra cevap verdi:
-Peki, her
şeyi olduğu gibi anlatacağım. Ama önce şunu belirtmek isterim. Ben sevdiğim,
üzerinde yetiştiğim sahneden kendim, isteyerek ayrılmadım, beni ayırdılar. Bütün
sanat hayatım boyunca benden ilgisini esirgemeyen, çok saydığım ve sevdiğim bir
büyük insana vermiş olduğum sözü ben sonuna kadar tuttum. Devlet Operası ile
olan bağımı koparmak istemedim.
- Siz
istemedikten sonra bu iş nasıl oldu?
-Gayet
basit. Operanın idaresiyle beraber sanat görüş ve anlayışı da değişmişti. Benim
için öteden beri bir takım iddialar ileri sürülmüştür: Ankara’da
bulunmuyormuşum, sahneye çıkmıyormuşum, bütün mevsimi yabancı memleketlerde
geçiriyormuşum... Eski Umum Müdür, hocam Muhsin Ertuğrul, milletlerarası sanat
hayatına girmiş, orada kendisine değer verilmiş bir Türk sanatkârının ne
muazzam bir rekabet ve mücadeleye atılmış olduğunu, bu mücadeleyi kazanmak için
yurt dışında kalıp çalışması icap ettiğini bilen, üstelik bundan hem operamız,
hem de memleketimiz için elde edilecek milli faydaları takdir eden gerçek bir
sanat adamıydı. Onun için bana daima izin vermiş, hariçteki çalışmalarımda beni
serbest bırakmıştır. O biliyordu ki Maria Callas şöhrete, Avrupa’da 19 yıllık
bir mücadeleden sonra ve milyoner bir kocanın sağladığı geniş imkânlar, muazzam
bir «publicité» sayesinde ulaşabilmişti. Ben aynı neticeyi beş yıl gibi kısa
bir zamanda, yalnız şahsi gayretimle ve Allah’ın verdiği kabiliyetle elde
etmeğe çalıştım. Çok şükür muvaffak da oldum. Bir İtalyan gazetesi son Spoleto
Festivali temsilleri münasebetiyle bu noktaya işaret etmişti.
-Avrupa’daki
çalışmalarınızda Devlet Operasından maddi bir yardım görmediniz mi?
-Hayır.
Sadece aylığımı alıyordum. O da Ankara’da muhafaza etmeğe mecbur olduğum evimin
masraflarını karşılıyordu. Halbuki bugüne kadar harice çıkan bütün meslektaşlarım,
bazen bir yıldan fazla süren tetkik seyahatlerinde yol masraflarından başka
aylıklarını da döviz olarak almışlardır. Ben hiçbir zaman devletten ne yol parası
ne de döviz veya tahsisat aldım. Daima profesyonel bir sanatkâr olarak hariçde
verdiğim temsillerden aldığım ücretle Avrupa ve Amerika’da kaldım ve çalıştım.
Bu vesile ile zaman zaman gazetelerde çıkan yazılarda benim, şuradan, buradan
davet edildiğim yazılır. Bunun manası yanlış anlaşılmıştır, aydınlatmak isterim.
Profesyonel bir opera artisti için davet, iş mukavelesidir. Bu mukaveleye göre
hizmet görülür ve karşılığında tespit edilen ücret alınır. Sanatkâr bütün
masraflarını aldığı ücretten kendisi öder.
-Avrupa’da
sanat çalışmaları pahalı mıdır?
-Bir hayli.
Ben her mevsim, her gün en az dört saat çalışırım. Bu çalışmalarımı daima en
meşhur hocalarla, korepetitörlerle yaparım. İtalya’da bu çalışmaların saati
bizim paramızla 45-50 liraya mal olur. Buna göre Devlet Tiyatrosundan evvelce
almış olduğum aylık Avrupa’daki çalışma masraflarımın ancak dörtte birini
karşılamakta idi.
-Bu
çalışmalar sanatınız için zaruri midir?
-Elbette!
Ben 1954’te Avrupa sah nelerine ilk çıktığım zaman repertuvarımda ancak 4 opera
vardı. Bugün yabancı dillerde oynayıp söyleyebildiğim, yani ezbere bildiğim
operaların sayısı 38 olmuştur. Milletlerarası sanat âleminde tanınmış bir
soprano, her zaman, her yerden gelebilecek teklifleri karşılayabilmek için daha
da zengin bir repertuvara sahip olmak zorundadır.
- Müsaade
ederseniz, gene ilk sualime döneceğim. Devlet Operasından alâkanızın kesilmesi
ne şekilde Anlattığım gibi oldu. Daha doğrusu buna operamıza yeni bir düzen
vermek isteyen Vekâletin tutumu sebep oldu. Daha geçen mevsim başında, Amerika’ya
giderken, bana müşkülâtla, istifa mecburiyetinde bırakılmak bahasına, izin
verilmişti. Amerika dönüşü, İtalya’da mart başlarına kadar meşguldüm. Daha geçen
yıldan imzalanmış angajmanlarım vardı. Eski Umum Müdür Muhsin Ertuğrul’la mutabık
kaldığımız gibi mart ayı içinde Ankara’ya gelerek temsillere iştirak edecektim.
Ne çare ki yeni idare eski programa bağlı kalmadı. Ben İtalya’da temsiller
vermekte iken Vekil imzasıyla bir telgraf aldım. Bu telgrafta on gün içinde Ankara’ya
dönmem, aksi takdirde mukavelemin feshedileceği bildiriliyordu. Bu telgrafa
uzun bir mektupla, durumumu bir kere daha izaha çalışarak cevap verdim ve ancak
mart ayında dönebileceğimi bildirdim. Bir müddet sonra da yeni Opera Umum
Müdürünün imzasıyla alakamın kesildiği resmen bana tebliğ edildi.
-Bu tebligat
sizde nasıl bir reaksiyon yaptı?
-Yeni tutumu
bildiğimden benim için bir sürpriz olmadı. Esasen o zihniyetle çalışabilmem,
bağdaşabilmem imkânsızdı. Bununla beraber yabancı memleketler, sahnelerinin en
mühim rollerini bana verdikleri bir zamanda kendi operamızın artık hizmetime
lüzum ve ihtiyaç hisset- memesi beni üzmedi, dersem yalan olur. Bu üzüntümü
herkesten önce hocam Muhsin Ertuğrul’a yazdım. Aldığım sıcak teselli mektubu
beni daha da üzdü. Çünkü Muhsin Ertuğrul, aşağı yukarı, şunları yazıyordu: «Kızım,
bunlara sakın üzülme. Bilâkis bunlar mücadelende versin. Sana basit bir misal
vermek istiyorum. Geçenlerde bir mecmuada okudum. Tanos Burlos adında bir Yunan
Baritonu on dört yıldır Alman sahnelerinde oynuyormuş. Yunanistan’a hiç
dönmemiş. Son zamanlarda Yunan Kralı kendisini Yunanistan’ın en büyük nişanıyla
taltif etmiş. On dört yıldır Yunan sesini, sanatını Alman sahnelerinde şerefle
temsil ettiği için...».
-Devlet
Operası ile ilginizin kesilmesi Ankara’da sahneye çıkamamanızdan doğan idarî
bir zaruret olmasın?
-Sanmıyorum.
Çünkü son beş yılın ilk üç yılında Ankarada her mevsim, az veya çok, sahneye
çıktım. Son iki seneye gelince: Her zaman Opera idaresine altı ay öncesinden
program tespit edilmek şartıyla bir veya iki ay Ankara’da kalıp vazife almağa
hazır olduğumu söyledim. Ama hiçbir zaman idare, benim durumumu göz önünde
tutarak program tespit edemedi.
-Geçen
mevsim içindeki faaliyetinizi kısaca hulâsa edebilir misiniz?
-Mevsim
başında, bildiğiniz gibi, San Francisco, Los Angeles, San Diego ve Filâdelfiya’da
Don Carlos, Rigoletto, La Traviata ve Manon operalarını oynadım. Aralık ayında İtalya’ya
döndüm ve Napoli, Trieste, Venedik, Genova. Operalarında sırasıyla Simon
Boccanegro, Somnambula, Werter ve Lucia operalarını dörder defa söyledim.
Nisanda Portekiz’e giderek Lizbon operasında iki Butterfly temsili verdim.
Mayıs ayında Floransa’nın meşhur festivalini, Ver- di'nin yüz senedir oynanmayan
Legnano Muharebesi isimli operasıyla açtım. Haziran ayında da Menotti'nin idare
ettiği Spoleto'daki İki Dünya Festivali»’nde Prokoviev'in «Ateş Meleği»
operasının başrolünü oynadım.
-Önümüzdeki
mevsim neler yapıyorsunuz, sorabilir miyim?
-Elbette.
Eylül ayı içinde Moskova Bolsoy Tiyatrosunda dört temsil vermek ihtimalim var.
Tabii bu teklifi incelemekte olan Hariciyemiz uygun gördüğü takdirde. Sonra
ekim ayından itibaren Amerika’da temsiller vereceğim ve kasımda Milano’ya
dönmüş olacağım. İtalya’da şimdilik Roma, Trieste, Palermo ve Napoli operalarıyla
angajmanlarım var.
-Çok
teşekkür ederim, sizi yordum, dinlenme saatlerinizi aldım.
-
Estağfurullah. Bu sıcakta zahmet edip benimle konuşmağa geld ğiniz için ben
size teşekkür ederim. Bütün bunları okuyucularınızın ve müziksever
dinleyicilerimin bilmesini istediğim için memnuniyetle konuştum. Bir gün tekrar
karşılarına çıkmaktan büyük zevk duyacağım dinleyicilerime selâm ve sevgilerimi
iletin... [Lütfü Ay]
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1959.08.29
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1959.11.11
M U S İ K İ
Ankara
Leyla Gencer sahnede.
Ankaralılar, gecen salı akşamı büyük Tiyatroda verilen bir konser için yer
bulmakta bir hayli güçlük çektiler. Birçoğu, bütün gayret ve ısrarlarına
rağmen, yer bulamadılar. O gün gişenin ve orkestranın telefonları bir hayli
işledi, ama ne kordiplomatiğe mensup yabancı diplomatlara ne de müzikperverandan
siyasi şahsiyetlere müsbet bir cevap vermek kabil oldu. Çünkü biletler tamimiyle
satılmış, hiç yer kalmamıştı.
Bir orkestra konserine verilen bu fevkalade ehemmiyet sebepsiz değildi. İki seneden beri Amerika ve Avrupa’daki muvaffakiyetleri gazetelerde sık sık okunan ve geçen sene eski Maarif Vekili Celal Yardımcının emriyle yeni Opera Umum Müdürü bestekâr Necil Kazım Akses tarafından görevine son verilen Leyla Gencer o akşam sahneye çıkacak, Riyaseti cumhur Filarmoni Orkestrası ile en meşhur opera aryalarını söyleyecekti.
Konsere gösterilen Alakada iki unsur rol oynuyordu: Biri, hakiki musiki severlerin dünya ölçüsünde şöhret yapmış bir Türk sopranosunu dinlemek zevkini tatmak arzuları, öbürü Operadan çıkarılmış olan Leyla Gencer’in Operada konser vermeğe nasıl geleceğini, nasıl karşılanacağını ve ses durumunum "ne merkezde" olduğunu görüp anlamak isteyen meraklıların merakı.
Halbuki işin merak edilecek bir tarafı pek yoktu, Leyla Gencer, daha birkaç ay evvel İtalya’da, İtalyan Reisicumhurunun takdir ve tebriklerini kazanan muvaffakiyetli bir temsil vermişti, bu bir. Sonra, Ankara’ya gelince, Orkestra idarecileri hem konserlerine bir canlılık vermek hem kurdukları derneğe iyi bir hasılat temin etmek, hem de Leyla Gencer’i çoktan beri dinlememiş olan hakiki musiki severlere onu tekrar dinlemek fırsatını yaratmak için kendisine müracaat etmişler. Leyla Gencer de ne Orkestra ne de dinleyeceğiyle bir ihtilafı olmadığı için bu teklifi kabul etmişti. Bu iki.
Gel gelelim "meraklı" her şeyde merak edilecek bir şey bulur. Onun için et Maarif Vekilimin "görevine son ve4rdiği" bir sopranomun iştirakiyle verilen bir konseri,- bu konser Riyaseti cumhur Filarmoni Orkestrası üyelerinin kurdukları bir musiki derneği yararına da olsa – Sayın Reisicumhurun himayelerine alması merak edilecek bir şeydir. Demek ki Leyla Gencer eski Maarif Vekilinin ve yeni Opera Umum Müdürünün istemedikleri, Operada hizmetine lüzum görmedikleri bir sanatkâr olduğu halde Reisicumhurum himayesine aldığı bir konserde, aynı Opera sahnesinde, bir gala konserinin solisti olarak, sesini duyuracak ve alkış toplayacaktır.?
Evet, öyle. Ve öyle de oldu... Vakıa Leyla Gencer Opera sahnesinde teganni etti, ama sahneye, sahne kapısından değil, Orkestra kapısından dolanarak çıktı. Bunun elbette bir mana vardı. Demek istiyordu ki ben Operanın değil, Orkestranın misafiriyim.
Opera idarecileri de o akşam Ley1a Gencer’in kendi misafirleri olmadığını biliyorlardı, o kadar biliyorlardı ki diş kapını her akşamki sanat faaliyetlerine ait kartelasına ismini koymadılar, o akşam kendisine gönderilen çiçeklerde bazı karışıklıklar oldu, konseri televizyona almak için Basın -Yayın Umum Müdürünün gönderdiği İngiliz Televizyon mütehassıslarına çalışma müsaadesi verilmedi. Verilmedi ama, İngilizler inatçı adamlardır. Konserden sonra, orkestraya alt odalardan birinde Leyla Gencer’le gene de bir mülakat yapmak imkanını buldular. Ne var ki 60 milyona hitap eden İngiliz televizyonu seyircilerine ve dinleyicilerine Ankara’da da güzel bir Opera binası ve sahnesi, kuvvetli bir Orkestra ve seviyeli bir musiki hareketi olduğunu gösterecek yerde yalnız Leyla Gencer’i gösterebilecek.
Konsere gelince; Adolfo Camozzonum İtalyan eserlerinin münakaşa edilemeyecek zevkli ve duygulu idaresi altında mükemmel verildi. Orkestra büyük bir sanatkârın refakatiyle çalmanın verdiği inşirahla severek, duyarak çaldı. Leyla Gencer de o aksam, Amerika’nın ve İtalya’nın kendisine en mühim sahnelerinde, en büyük rolleri kara gözlerine vermediklerini bir kere daha göstermek fırsatımı buldu. "Anna Bolena", "Maskell Balo", "Macbeth" ve "II Trovatore" operalarının en güç ve en güzel aryalarını ancak büyük primadonnalara has bir teknik, bir sanat ve bilhassa çok kuvvetli bir ifadeyle, İtalyanca, söyledi. Bu söyleyişe haklın olan başlıca unsurları: bilginin ve devamlı çalışmanın verdiği müzikalite, duygunun yarattığı sıcak ifade, ancak zekânın ram edebileceği üstün bir virtüözeydi.
Temsilden sonra, gene aynı "merakların güzleri hayretle açılırken sayın Reisicumhur Leyla Gencer’i locasında kabul etti, kendisini tebrik etti. Bir az sonra da Devlet reisinin Leyla Gencer’e, "görevine son verenlerin önünde, dinleyicilerine verdiği sanat heyecanından, halkın kendisini her zaman dinlemek istediğinden takdirle bahsettikleri duyuluyordu.
İki İstifa
Opera idarecileri Leyla Gencer’in konserinden sonra, Devlet reisinin kendilerine pek kibarca verdiği dersin sarsıntısını henüz giderememişlerdi ki yeni bir sarsıntı ile karşılagtılar. Operanın kuruluşundan bu yana en mühim tenor partilerini söylemiş ve yerli yabancı bir hayli operayı sahneye koymuş olan Aydın Günle ve Azra Gün istifa etmişler ve Opera Umum Müdürlüğünün sanat ve disiplin anlayışıyla bağdaşamayacaklarını anladıkları için müesseseden ayrıldıklarını bildirmişlerdi.
"Sanat ve disiplin anlayış" pek umumi bir ifadeydi. Fakat Operanın son zamanlardaki gidişini uzaktan takipnedenler bunun ne demek olduğunu fark ediyorlardı. Aydın Gün gibi tecrübeli, bilgili bir Opera sanatkârına bir yıldan beri ne rol ne de reji verilmişti. Azra Gün gibi, kendi fanda kuvvetli bir sese de ne zamandır hiçbir rol verilmiyordu. Halbuki mesela yeni çıkarılan "Saraydan Kız Kaçırma" da ona pek uygun düşecek bir parti ve rol de vardı.
Dikkati çeken bir nokta da yeni Opera idaresinin, bilhassa reji bakımından faydalanabileceği emektar sanatkârları birer birer ekarte etmesiydi. Mesela Vedat Gün, uzun bir Avrupa seyahatine gönderilmiş. Gelince derhal İstanbul’daki şan stüdyosunda pasif bir vazifeyle "görevlendirilmişti." Operanın bu işe emek vermiş rejisörleri yokmuş gibi, tiyatro bölümünden Ertuğrul İlgin, sahneye konulan her yeni eserin derişmez rejisör olarak seçilmişti.
Bu durum karsızında Aydın ve Azra Güzün istifalar tabii karşılanmalıydı. Bunca yıllık emekten ve tecrübeden sonra bu sanatkârların elbette yapacak işleri söyleyecek sörleri vardı. Vardı ama Devlet Operası zayıflıyormuş, Güvenebileceği elemanlardan mahrum oluyormuş. Leyla Gencer, Vedat Gürten, Orhan Günek, derken şimdi de Aydın ver Azra Gün gitmişlerdi.
Hakikatin böyle olmadığını anlamak ve anlatmak için galiba o pek terbiyeli ve iyi niyetli seyircinin, bazı temsillerde içinden çalmaya başladığı ıslığı açığa vurması icap edecektir.
Bir orkestra konserine verilen bu fevkalade ehemmiyet sebepsiz değildi. İki seneden beri Amerika ve Avrupa’daki muvaffakiyetleri gazetelerde sık sık okunan ve geçen sene eski Maarif Vekili Celal Yardımcının emriyle yeni Opera Umum Müdürü bestekâr Necil Kazım Akses tarafından görevine son verilen Leyla Gencer o akşam sahneye çıkacak, Riyaseti cumhur Filarmoni Orkestrası ile en meşhur opera aryalarını söyleyecekti.
Konsere gösterilen Alakada iki unsur rol oynuyordu: Biri, hakiki musiki severlerin dünya ölçüsünde şöhret yapmış bir Türk sopranosunu dinlemek zevkini tatmak arzuları, öbürü Operadan çıkarılmış olan Leyla Gencer’in Operada konser vermeğe nasıl geleceğini, nasıl karşılanacağını ve ses durumunum "ne merkezde" olduğunu görüp anlamak isteyen meraklıların merakı.
Halbuki işin merak edilecek bir tarafı pek yoktu, Leyla Gencer, daha birkaç ay evvel İtalya’da, İtalyan Reisicumhurunun takdir ve tebriklerini kazanan muvaffakiyetli bir temsil vermişti, bu bir. Sonra, Ankara’ya gelince, Orkestra idarecileri hem konserlerine bir canlılık vermek hem kurdukları derneğe iyi bir hasılat temin etmek, hem de Leyla Gencer’i çoktan beri dinlememiş olan hakiki musiki severlere onu tekrar dinlemek fırsatını yaratmak için kendisine müracaat etmişler. Leyla Gencer de ne Orkestra ne de dinleyeceğiyle bir ihtilafı olmadığı için bu teklifi kabul etmişti. Bu iki.
Gel gelelim "meraklı" her şeyde merak edilecek bir şey bulur. Onun için et Maarif Vekilimin "görevine son ve4rdiği" bir sopranomun iştirakiyle verilen bir konseri,- bu konser Riyaseti cumhur Filarmoni Orkestrası üyelerinin kurdukları bir musiki derneği yararına da olsa – Sayın Reisicumhurun himayelerine alması merak edilecek bir şeydir. Demek ki Leyla Gencer eski Maarif Vekilinin ve yeni Opera Umum Müdürünün istemedikleri, Operada hizmetine lüzum görmedikleri bir sanatkâr olduğu halde Reisicumhurum himayesine aldığı bir konserde, aynı Opera sahnesinde, bir gala konserinin solisti olarak, sesini duyuracak ve alkış toplayacaktır.?
Evet, öyle. Ve öyle de oldu... Vakıa Leyla Gencer Opera sahnesinde teganni etti, ama sahneye, sahne kapısından değil, Orkestra kapısından dolanarak çıktı. Bunun elbette bir mana vardı. Demek istiyordu ki ben Operanın değil, Orkestranın misafiriyim.
Opera idarecileri de o akşam Ley1a Gencer’in kendi misafirleri olmadığını biliyorlardı, o kadar biliyorlardı ki diş kapını her akşamki sanat faaliyetlerine ait kartelasına ismini koymadılar, o akşam kendisine gönderilen çiçeklerde bazı karışıklıklar oldu, konseri televizyona almak için Basın -Yayın Umum Müdürünün gönderdiği İngiliz Televizyon mütehassıslarına çalışma müsaadesi verilmedi. Verilmedi ama, İngilizler inatçı adamlardır. Konserden sonra, orkestraya alt odalardan birinde Leyla Gencer’le gene de bir mülakat yapmak imkanını buldular. Ne var ki 60 milyona hitap eden İngiliz televizyonu seyircilerine ve dinleyicilerine Ankara’da da güzel bir Opera binası ve sahnesi, kuvvetli bir Orkestra ve seviyeli bir musiki hareketi olduğunu gösterecek yerde yalnız Leyla Gencer’i gösterebilecek.
Konsere gelince; Adolfo Camozzonum İtalyan eserlerinin münakaşa edilemeyecek zevkli ve duygulu idaresi altında mükemmel verildi. Orkestra büyük bir sanatkârın refakatiyle çalmanın verdiği inşirahla severek, duyarak çaldı. Leyla Gencer de o aksam, Amerika’nın ve İtalya’nın kendisine en mühim sahnelerinde, en büyük rolleri kara gözlerine vermediklerini bir kere daha göstermek fırsatımı buldu. "Anna Bolena", "Maskell Balo", "Macbeth" ve "II Trovatore" operalarının en güç ve en güzel aryalarını ancak büyük primadonnalara has bir teknik, bir sanat ve bilhassa çok kuvvetli bir ifadeyle, İtalyanca, söyledi. Bu söyleyişe haklın olan başlıca unsurları: bilginin ve devamlı çalışmanın verdiği müzikalite, duygunun yarattığı sıcak ifade, ancak zekânın ram edebileceği üstün bir virtüözeydi.
Temsilden sonra, gene aynı "merakların güzleri hayretle açılırken sayın Reisicumhur Leyla Gencer’i locasında kabul etti, kendisini tebrik etti. Bir az sonra da Devlet reisinin Leyla Gencer’e, "görevine son verenlerin önünde, dinleyicilerine verdiği sanat heyecanından, halkın kendisini her zaman dinlemek istediğinden takdirle bahsettikleri duyuluyordu.
İki İstifa
Opera idarecileri Leyla Gencer’in konserinden sonra, Devlet reisinin kendilerine pek kibarca verdiği dersin sarsıntısını henüz giderememişlerdi ki yeni bir sarsıntı ile karşılagtılar. Operanın kuruluşundan bu yana en mühim tenor partilerini söylemiş ve yerli yabancı bir hayli operayı sahneye koymuş olan Aydın Günle ve Azra Gün istifa etmişler ve Opera Umum Müdürlüğünün sanat ve disiplin anlayışıyla bağdaşamayacaklarını anladıkları için müesseseden ayrıldıklarını bildirmişlerdi.
"Sanat ve disiplin anlayış" pek umumi bir ifadeydi. Fakat Operanın son zamanlardaki gidişini uzaktan takipnedenler bunun ne demek olduğunu fark ediyorlardı. Aydın Gün gibi tecrübeli, bilgili bir Opera sanatkârına bir yıldan beri ne rol ne de reji verilmişti. Azra Gün gibi, kendi fanda kuvvetli bir sese de ne zamandır hiçbir rol verilmiyordu. Halbuki mesela yeni çıkarılan "Saraydan Kız Kaçırma" da ona pek uygun düşecek bir parti ve rol de vardı.
Dikkati çeken bir nokta da yeni Opera idaresinin, bilhassa reji bakımından faydalanabileceği emektar sanatkârları birer birer ekarte etmesiydi. Mesela Vedat Gün, uzun bir Avrupa seyahatine gönderilmiş. Gelince derhal İstanbul’daki şan stüdyosunda pasif bir vazifeyle "görevlendirilmişti." Operanın bu işe emek vermiş rejisörleri yokmuş gibi, tiyatro bölümünden Ertuğrul İlgin, sahneye konulan her yeni eserin derişmez rejisör olarak seçilmişti.
Bu durum karsızında Aydın ve Azra Güzün istifalar tabii karşılanmalıydı. Bunca yıllık emekten ve tecrübeden sonra bu sanatkârların elbette yapacak işleri söyleyecek sörleri vardı. Vardı ama Devlet Operası zayıflıyormuş, Güvenebileceği elemanlardan mahrum oluyormuş. Leyla Gencer, Vedat Gürten, Orhan Günek, derken şimdi de Aydın ver Azra Gün gitmişlerdi.
Hakikatin böyle olmadığını anlamak ve anlatmak için galiba o pek terbiyeli ve iyi niyetli seyircinin, bazı temsillerde içinden çalmaya başladığı ıslığı açığa vurması icap edecektir.
VARLIK WEEKLY MAGAZINE
1959.11.15
SANATÇILARLA KONUŞMALAR
LEYLA GENCER ANLATIYOR
Konuşan: Müşerref Hekimoğlu
Leyla, özel hayatında da tatlı, kibar ve müşfik. Onu bulmaktan umudumu kestiğim bir anda bir doktor kliniğinde rastladım. Kararlaştırdığımız saatten bir buçuk saat sonra gelebildi. Her kadın gibi önce oturduk kahve içtik, fal baktık, modadan, pahalılıktan konuştuk, yemek yedik, tekrar kahve içtik ve konuşmayı tamamladık. Bu arada Leyla pek çok defalar telefonla arandı, gazeteciler geldi, resimler çekildi. Yine de ben kendisine yeteri kadar ilgi gösterdiğimiz kanısında değilim.
İşte konuştuklarımızın bir özeti:
Yurdumuzda
çok sesli müzik eğitimini nasıl genişletmeli?
Okullarda
müzik dersleri, her şehirde bir konservatuar, konservatuara öğretmenler, profesörler
yetiştirilmeli. Bütün yurtta bol turneler yapmalı ve sık sık konserler vermeli.
Bu yönde eski açık hava tiyatrolarından faydalanılarak opera konserleri ve
konserler tertip edilmeli. Müziği iki şehrin tekelinden çıkarıp halkın ayağına
götürmeli...
Bu yılki
Hikmet Şimşek yönetimindeki açık hava bölge konserlerini nasıl karşıladınız?
Çok yerinde
ve gerekli bir öncülük. Alkışlanmağa değer bu hareketin sık sık tekrarlanmasını
temenni ederim. Ancak orkestralarla birlikte solistlerin de gitmeleri şart
olduğu kanaatindeyim.
Orkestranın
şef durumu hakkındaki düşünceniz!
Opera
şefliği bir ihtisastır. Meselâ İtalya'da bugün meşhur olan opera şefleri
vaktiyle tiyatroda korepetitörlük ve suflörlük yaparak ekseriya eski büyük
şeflerle çalışmış ve bütün opera tradisyonlarını bilen şeflerdir. Tullio, Serafin,
Santini, Votto gibi tanınmış şefler böyle yetişmişlerdir.
Türkiye’de
bir yaz müzik festivali tertiplenemez mi?
Tertiplenir.
Beynelmilel bir müzik festivalinin tertiplenmesi de gayet yerinde olur. Hem
kendi sanatçılarımızı tanıtmak bakımından hem de dış memleket sanatçılarını
tanımak bakımından sanat alanında önemli bir olay olur.
Bizdeki
kompozitörlerin durumu ve imkânları hakkındaki düşünceniz?
Başta Adnan
Saygun, Nevit Kodallı, Ferit Anlar, Ulvi Cemal, Cemal Reşit olmak üzere gayet
kıymetli kompozitörlerimiz var. Devlet kompozitörlerimize geniş imkânlar sağlamış,
kendilerini Avrupa’da okutmuştur. Ne var ki tam eserlerini besteleyecekleri
sırada onları alıp yalnız konservatuara hoca yapmamalı, daha rahat çalışacak
şekilde imkânlar sağlamalı. Avrupa’da tanınmalarını, eserlerinin çalınmalarını
ve basılmasını temin etmeli.
Türk folklorunun
modern Türk Operasına yardımı olabilir mi?
Olabilir.
Konservatuarların
on yıl önceki ve şimdiki durumu hakkındaki düşünceleriniz?
On yıl
önceki durum daha iyi idi.
Sanatçılarımızın
yabancı dil öğrenebilmeleri için ne gibi şartlar gereklidir?
Sanatçıların
yabancı dil öğrenmeleri şart. Konservatuarlardaki dil derslerinin daha sıkı tutulması
ve sanatçıların dil öğrenimine önem vermesi.
Sanatçı özel
hayatı ile, sanat hayatını birleştirebilir mi?
Biraz zor
ama birleştirebilir. Faal zamanlarda -mevsim başlarında- özel hayat maalesef
ikinci plânda kalıyor.
Dünya
çapında bir sanatçı sanatını mı ailesini mi seçmelidir?
Sanatını.
Bu yılki
Avrupa programınızı öğrenebilir miyiz?
1961 yılına
kadar angajeyim.
←Leyla Gencer
La Battaglia di Legnanodaki rolünde
Nerelere
gideceksiniz?
20 Kasım'dan
16 Şubat’a kadar Trieste, Venedik, Palermo, Roma Operalarında, Prokofyev’in, Ateş
Meleği, Verdi'nin, Venedik’te Floransa festivalinde temsil ettiğim operanın
tekrarı yeni mevsim açılışı olarak, La Battaglia di Legnano; gene Verdi'nin
Macbeth'i, Roma’da Mozart’tan Don Giovanni; daha İtalyan televizyonunda
temsiller vererek Hindistan’a, Hindistan dönüşü tekrar Roma, Milano, İspanya,
Avusturya, İngiltere ve belki de Rusya. Sonra yaz tatiline giriyoruz, Eylül’de
de Amerika!
Geçen yılki programınız
ve faaliyetleriniz hakkında biraz izahat verebilir misiniz?
Geçen bir
buçuk yıl içinde tam 15 Opera ezberledim ve oynadım. Bunlar çok yüklü operalardı.
Verdi'den Due Foscar (Lucrezia), Rigoletto (Gilda), Don Cario (Elisabetta), Simon
Boccanegra (Amelia), La Battaglia di Legnano (Lida), Boito'nun Mefistofele
(Margherita), Puccini'den Turandot (Liu), Tabarro (La femme), Suar Angelica,
Manon Lescaut, Donizetti'den Anna Bolena, Lucia di Lammermoor, Bellini'den La
Somnambula, Pizetti'den Assasinio Nella Cattedrale, Prokofiev'den Ange de Feu.
Böylece
repertuarınız kaça yükselmiş oluyor?
38'e.
Hakkınızda
yazılan yazılardan parçalar rica edebilir miyim?
En son
kritiği söyleyeyim size. İtalya'da yayınlandı. L'Europo dergisinde M. Eugenid Gara
(Mayıs) Floransa festivalinden bahsederek devrimizin en iyi Verdi
sopranolarından olduğumu belirtiyor. Ve "maalesef Gencer İtalyan değil de
Türk" cümlesini sözlerinin sonuna eklemiş.
INTERVIEW BY MUAZZEZ MENEMENCİOĞLU
Translation
by © Ayşen Zülfikar
Conversations With Artists
Leyla Gencer Narrates
Leyla is very sweet, gentle, and kind in her personal life as well. At the point when I had lost hope of meeting her, I ran into her at a doctor's clinic. She was able to arrive one and a half hours after our scheduled meeting time. Just like every woman, we first sat down and had coffee, read our coffee fortunes, talked about fashion and inflation, ate, drank coffee again, and completed our conversation. Meanwhile, Leyla was called numerous times, and journalists came and took pictures.
Yet, I am still not convinced that we give her the attention she deserves.
Here’s a summary of our conversation:
“How can we expand polyphonic music education in our country?”
“There should be music lessons at every school, a conservatory in each city, and teachers and professors should be well-prepared. There should be frequent tours throughout the country to perform concerts. To achieve this, ancient open-air theatres can be used to perform opera and other types of classical concerts. Music shouldn't belong to just two cities; it should be brought to the people.”
“How did you find this year's open-air concerts conducted by Hikmet Şimşek?”
“It's an on-point and necessary initiative. I wish that this activity, which is worthy of congratulations, should be repeated often. But I believe that along with the orchestra, soloists should also participate.”
“What is your opinion on the orchestra's conductor?”
“Opera conducting is a specialized field. For example, in Italy, prominent opera conductors of today once worked as corepetitors or prompters and had the opportunity to collaborate with major esteemed conductors, so they learned all the opera traditions. That's how major conductors such as Tullio Serafin, Santini, and Votto were trained.”
“Can't a summer festival be organized in Turkey?”
“It can be organized. It would be just right to organize an international music festival. It would be an important event both for promoting our artists and also for getting to know international artists.”
“What are your thoughts about the situation and the conditions of our composers?”
“We have quite prominent composers, primarily Adnan Saygun, Nüvit Kodallı, Ferit Anlar, Ulvi Cemal, and Cemal Reşit Rey. Our government has provided them with major opportunities and sent them for education in Europe. However, they shouldn't only be appointed as teachers at conservatories when they should be composing; instead, they should be offered better conditions to write music comfortably. The government should work on promoting them in Europe, getting their works performed, and having their musical scores printed.”
“Can Turkish folklore be an inspiration for modern Turkish opera?”
“Yes, it can.”
“What are your thoughts on the condition of the conservatories compared with 10 years ago versus now?”
“The conditions were much better ten years ago.”
“What can be done for our artists to learn foreign languages?”
“It's essential for artists to learn foreign languages. The language lessons at the conservatories should be more rigorous, and artists should pay more attention to learning them.”
“Can an artist balance their personal life with their artistic life?”
“It might be a bit challenging, but it can be done. During busy periods, especially at the beginning of the theatre season, private life becomes of secondary importance.”
“Should a world-renowned artist choose their art or their family?”
“They should choose their art.”
“Could you inform us about your Europe schedule this year?”
“I’m engaged until 1961.”
“Where will you go?”
“From November 20th until February 16th, I'll be singing Prokofiev's The Fiery Angel at theatres in Trieste, Venice, Palermo, and Rome. I’ll also sing Verdi's La Battaglia di Legnano, which I previously performed at the Florence Festival, for the season opening in Venice. Additionally, I'll perform Verdi's Macbeth and Mozart's Don Giovanni. After performances on Italian television, I'll go to India. Upon my return from India, I'll perform again in Rome, Milan, Spain, Austria, England, and possibly Russia. Then I’ll have a holiday, and in September I'll go to the USA.”
“Could you also tell us about your schedule and activities from last year?”
“In the last 1.5 years, I have learned and performed exactly 15 operas, all of which were quite demanding. These include Verdi's Due Foscari (Lucrezia), Rigoletto (Gilda), Don Carlo (Elisabetta), Simon Boccanegra (Amelia)Lida), La Battaglia di Legnano (Lida), Boito's Mefistofele (Margherita), Puccini's Turandot (Liu), Il Tabarro (La femme), Suor Angelica, Manon Lescaut, Donizetti's Anna Bolena, Lucia di Lammermoor, Bellini's La Sonnambula, Pizzetti's Asssasinio della Cattedrale and Prokofiev's Fiery Angel.”
“Along with these additions, how many operas are there now in your repertory?”
“38.”
“Could you share some excerpts from recent reviews about you?”
“I can share the latest review about me, which was printed in Italy. M. Eugenid-Gara, who wrote about the Florence Festival in L'Europa Magazine's May edition, described me as one of the best Verdi sopranos of our time, adding: Unfortunately, she's not Italian, but Turkish.”
Photo: Leyla Gencer in the opera La Battaglia di Legnano
ULUS DAILY NEWSPAPER
1959.11.18
Leylâ Gencer ve Boris
Pasternak
Y. K. KARAOSMANOĞLU
Emsalsiz ses ve sahne artistimiz Bayan Leyla Gencer'in, kendine «reva» görülen muameleler yüzün den Devlet Operasından ayrılmak zorunda kalışıyla Rus romancılarından Boris Pasternak'ın Moskova Yazarlar Derneğinden çıkarlışı arasında bir benzerlik bulmaktan kendimizi alamadığımızı itiraf ederiz. Evet, bu edebiyat adamıyla bu ses sanatçısının başına gelenler esasta değilse bile şekilde birbirini çok andırıyor. Her ikisi de memleketleri dışında kazandıkları şöhret ve rağbetin kurbanı olmuştur. Her ikisi de yurtlarında hüküm süren politik şartlara uymadıkları için bir kenara atılmıştır.
Yalnız şu fark ile ki, biri o şartlara boyun eğmek suretiyle yakayı sıyırmak kaygısına düşmüş; öbürü ise doğru bildiği yolda devama karar vermiştir: yani Vatan Cephesine katılarak sesini Ankara Devlet Operasının dört duvarı içine hapsetmektense Avrupa, Asya Amerika kıtaları üzerine yaymakla mensup olduğu millete daha faydalı işler göreceğini düşünmüştür.
Bayan Leyla Gencer'in bu düşüncesinde ne kadar yanılmadığını ben, bizzat görmek bahtiyarlığına ermişimdir. Vaktiyle bulunduğum bir Avrupa şehri tiyatrosunun salini ağzına kadar doldurmuş bir dinleyici ve seyirci kalabalığı Leyla Gencer'i adeta kendinden geçercesine bir coşkunluk la alkışlıyordu. Her perde sonunda bu alkışlar dakikalarca devam ediyor ve Leyla Gencer, beş altı defa halka teşekkür etmek mecburiyetinde kalıyordu.
Ben bir tatlı rüya görür gibiydim. Çünkü bu, bütün gençliğim boyunca süren bir hülyanın gerçekleşmesi idi. Kâh bir Fransız sahnesinde bir İtalyan artistinin, kâh bir Alman konser salonunda bir Çek veya Polonyalı kompozitörün, kâh bir İngiliz tiyatrosunda bir Rus balerinin alkışlanmalarına bakarken içimden «Ah, bizim de ne vakit böyle milletlerarası şöhretlerimiz olacak?» derdim ve bunu derken olacağına da ihtimal veremezdim. Zira o zamanlar, orta da henüz Atatürk inkılâplarının her sahada olduğu gibi sanat ve kültür alanında da bize bahsettiği gelişme imkânlarından eser yoktu. Bunun içindir ki, Leylâ Gencer'in o başarısı bana bu inkılâpların mucize zaferlerinden biri gibi görünmüştü.
Lakin, ne gariptir ki, Leyla Gencer'e bu duygumu bildirdiğim vakit Devlet Tiyatromuzun aynı histe, aynı fikirde olmadığını öğrenmiştim. Ünlü sanatçımız bana demişti ki: «Siz böyle söylüyorsunuz ama, Devlet Tiyatrosu benim bu Avrupa turnelerimi teşvik edeceği yerde bir takım idarî engel engellerle kösteklemektedir. Amerika’da dahil olmak üzere dünyanın her tarafından angajman teklifleri almaktayım ve bu yüzden hiçbirini kabul edemiyorum.»
Leyla Gencer uzun müddet bu engellere karşı uğraşıp ve nihayet, sanırım,
son günlerde Operamızın politikalaşması üzerine artık uğraşamaz hale gelmiştir.
Zira, Dünya Gazetesine verdiği beyanatta: «Ankara'da bana reva görülen muameleden
üzgünüm» demesi ve «İstanbul'da açılacak olan Operaya her an iltihaka hazırım;
fakat, Ankara Operasına asla!» sözünü ilâve edişi bun dan başka bir mana ifade
etmese gerektir. [Y. K. Karaosmanoğlu]
VATAN DAILY NEWSPAPER
1959.11.18
LEYLA GENCER BASIN TOPLANTISINDA
Gençer dün «Devlet Operası,
kimsenin malı değildir» dedi
Kıymetli Sopranomuz, İstanbul’da kurulacak olan yeni Operada ara sıra
temsiller verecek Ankara’daki 3 konserden sonra İstanbul’da «Çocuk Dostları Derneği
yararına bir konser verecek olan soprano Leyla Gençer dün saat 17 de bir basın
toplantısı yapmıştır.
Devlet Operası sahnesinde 2 yıldır temsil vermediği için kontratı feshedilen soprano; bu olayda her iki taraf da kendi yönünde haklı denmiştir. Devlet Operasın da söylemeyeceği yolundaki dedikoduları şiddetle yalanlayan Gençer «Devlet Operasının kimsenin malı değildir. Opera devamlıdır, idareciler ise değişir» demiştir.
Leyla Gençer Devlet Operası’nda 1 sezon devamlı temsil vermektense yabancı sahnelerde söylemenin Türk sanat hayatının temsil olmasında daha faydalı olacağı kanaatindedir.
Gençer: «Yabancı memleketler deki kesif faaliyetim uzun müddet devam edemez. En verimli çağımı teşkil eden bu yıllarda yapılan enteresan teklifleri kabul etmek zorundayım» demiştir.
Soprano Leyla Gençer Avrupa, Amerika ve Hindistan’da 1961 sonuna kadar çeşitli opera temsillerinde söylemek üzere angajmanlar yapmıştır.
Türkiye’de Batı müziğinin tanıtılması konusunda elinden gelen her türlü yardımı yapmağa hazır olduğunu söyleyen Gençer 1962 yılında Cumhur reisliği Filarmoni Orkestrasının yapacağı Anadolu turnesine katılmaya söz vermiştir.
Leyla Gençer bu konuda «Ben Scala'da söylediğim gibi, herhangi bir Anadolu şehrinde de ayni heyecanla söylerim» demiştir.
Konuşması sırasında İstanbul Operasına da temas eden soprano «Bir şeyin hiç olmaması ile küçük çapta olması arasında pek çok fark vardır. Şimdiye kadar İstanbul’da bir operanın kurulmamış olması bence büyük bir eksik, bir hatadır» demiştir.
İstanbul’da kurulması düşünülen yeni operada arada sırada temsiler vermek konusunda kararlı olan Gençer, bu konuda şimdilik kati olmamakla beraber bir tarih de tespit edildiğini söylemiştir.
Devlet Operası sahnesinde 2 yıldır temsil vermediği için kontratı feshedilen soprano; bu olayda her iki taraf da kendi yönünde haklı denmiştir. Devlet Operasın da söylemeyeceği yolundaki dedikoduları şiddetle yalanlayan Gençer «Devlet Operasının kimsenin malı değildir. Opera devamlıdır, idareciler ise değişir» demiştir.
Leyla Gençer Devlet Operası’nda 1 sezon devamlı temsil vermektense yabancı sahnelerde söylemenin Türk sanat hayatının temsil olmasında daha faydalı olacağı kanaatindedir.
Gençer: «Yabancı memleketler deki kesif faaliyetim uzun müddet devam edemez. En verimli çağımı teşkil eden bu yıllarda yapılan enteresan teklifleri kabul etmek zorundayım» demiştir.
Soprano Leyla Gençer Avrupa, Amerika ve Hindistan’da 1961 sonuna kadar çeşitli opera temsillerinde söylemek üzere angajmanlar yapmıştır.
Türkiye’de Batı müziğinin tanıtılması konusunda elinden gelen her türlü yardımı yapmağa hazır olduğunu söyleyen Gençer 1962 yılında Cumhur reisliği Filarmoni Orkestrasının yapacağı Anadolu turnesine katılmaya söz vermiştir.
Leyla Gençer bu konuda «Ben Scala'da söylediğim gibi, herhangi bir Anadolu şehrinde de ayni heyecanla söylerim» demiştir.
Konuşması sırasında İstanbul Operasına da temas eden soprano «Bir şeyin hiç olmaması ile küçük çapta olması arasında pek çok fark vardır. Şimdiye kadar İstanbul’da bir operanın kurulmamış olması bence büyük bir eksik, bir hatadır» demiştir.
İstanbul’da kurulması düşünülen yeni operada arada sırada temsiler vermek konusunda kararlı olan Gençer, bu konuda şimdilik kati olmamakla beraber bir tarih de tespit edildiğini söylemiştir.
INTERVIEW
Translation by © Ayşen Zülfikar
Yesterday, Gencer declared, "The State Opera is nobody's property.”
Our esteemed soprano will occasionally perform at the new opera house opening in Istanbul
Leyla Gencer, who will perform for the benefit of the "Friends of Children Foundation" after her three concerts in Ankara, held a press conference yesterday at 5 pm.
The esteemed soprano, whose contract has been cancelled due to her absence from performances on the State Opera stage for the last three years, has declared that both parties are right in their perspectives. Gencer, who will not be performing at the State Opera from now on and has denied the harsh gossips, said: 'The State Opera is nobody's property. The theatre continues, but the directors change.’
Leyla Gencer believes that performing at international theatres would be more beneficial for promoting the Turkish artistic life than performing continuously at the State Opera season.
Gencer said: 'My explorative endeavors in foreign countries can't go on for many years. I can't do anything but accept these important offers in these years, which I'm living the most fruitful time of my career.’
Soprano Leyla Gencer has engagements to perform in various opera productions across Europe, America, and India.
Gencer, who claims to be ready to do whatever it takes to promote classical music in Turkey, has promised to participate in the Anatolian tour that is going to be undertaken by the Presidential Philharmonic Orchestra.
Regarding this subject, Gencer said, "Just as I sing at La Scala, I would sing with the same excitement in any city of Anatolia.
During her talk, the soprano also mentioned the Istanbul Opera, saying, "There are many differences between something that doesn't exist and something that exists on a minor scale. In my opinion, it's a huge deficiency and mistake not to have founded an opera house in Istanbul.
Gencer, who seems determined to perform occasionally at the opera house planned to be opened in Istanbul, has also declared that, although it's not clear yet, a date for the opening has been set.
Our esteemed soprano will occasionally perform at the new opera house opening in Istanbul
Leyla Gencer, who will perform for the benefit of the "Friends of Children Foundation" after her three concerts in Ankara, held a press conference yesterday at 5 pm.
The esteemed soprano, whose contract has been cancelled due to her absence from performances on the State Opera stage for the last three years, has declared that both parties are right in their perspectives. Gencer, who will not be performing at the State Opera from now on and has denied the harsh gossips, said: 'The State Opera is nobody's property. The theatre continues, but the directors change.’
Leyla Gencer believes that performing at international theatres would be more beneficial for promoting the Turkish artistic life than performing continuously at the State Opera season.
Gencer said: 'My explorative endeavors in foreign countries can't go on for many years. I can't do anything but accept these important offers in these years, which I'm living the most fruitful time of my career.’
Soprano Leyla Gencer has engagements to perform in various opera productions across Europe, America, and India.
Gencer, who claims to be ready to do whatever it takes to promote classical music in Turkey, has promised to participate in the Anatolian tour that is going to be undertaken by the Presidential Philharmonic Orchestra.
Regarding this subject, Gencer said, "Just as I sing at La Scala, I would sing with the same excitement in any city of Anatolia.
During her talk, the soprano also mentioned the Istanbul Opera, saying, "There are many differences between something that doesn't exist and something that exists on a minor scale. In my opinion, it's a huge deficiency and mistake not to have founded an opera house in Istanbul.
Gencer, who seems determined to perform occasionally at the opera house planned to be opened in Istanbul, has also declared that, although it's not clear yet, a date for the opening has been set.
YENİ SABAH DAILY NEWSPAPER
1959.11.18
Leyla Gençer, dün gazetecilerle yaptığı hasbihal esnasında.
Foto: Yeni
Sabah
Leyla Gencer, Anadolu’da turneye bile çıkarım, dedi
Gencer, İstanbul'da kurulacak Operaya girmenin de vazife olduğunu söyledi.
Milletlerarası şöhreti haiz opera sanatkârımız soprano Leylâ Gençer, dün
gazetecilerle yaptığı hasbihalde, son günlerde hakkında yazılan ve söylenenleri
cevaplandırmış, 1961 sonuna kadar sürecek olan yurt dışı programını
açıklamıştır.
Yarın akşam Çocuk Dostları Derneği yararına vereceği konsere hazırlanmakta olan sanatkâr, hakkında yazılanların bir kısmının doğru, bir kısmının ise yanlış olduğunu belirterek, toplantıya gelen gazetecilerin soracakları suallere cevap vereceğini bildirmiştir. Sanatkâra ilk sorulan sual İstanbul’da kurulacak operaya gireceğiniz doğru mudur?» olmuş ve şu cevap alınmıştır:
«İstanbul’da kurulacak operaya girmek vazifemdir. Hayırlı bir teşebbüs. Birkaç sene önce yapılsa idi, daha doğru olurdu».
Devlet Operası ile olan ihtilafı hakkındaki suali de şöyle cevaplandırmıştır.
«Uzun zamandan beri memlekette söylemek imkânım kalmadı. Bir bakıma onlar, bir bakıma ben haklıyım. Devlet Operasında söylemek istemediğim haberi yanlıştır. Devlet Operası şahısların malı değildir. Devletin malıdır. Şimdi orada söylemem de 5-6 sene sonra söylerim. Kaldı ki operanın kadrosu iyidir. Bir mevsimi rahat çıkarabilir. Size sorarım, benim yurt dışında bulunup çalışmam mı propagandamız için faydalıdır, yoksa yurt içinde kalmam mı? Biz sanatkârlar, dışarıdan gelen teklifleri reddedersek sonra nasıl inkişaf ederiz, Ankara Operasın- da söylemekten kaçıyor değilim. Anadolu’ya turneye çıkalım, garp müziğini yayalım desinler her tarafa gideyim. Bu benim milli vazifemdir. Ben serbest kontratla memuriyetin telifini istiyorum. Nitekim Avrupa’da yaptığım angajmanların çoğu 20' şer günlük angajmanlardır. İstanbul Operası kurulursa, onlara da söyleyeceğim şudur. Sahnenizde bir iki defa oynarım. Teklif aldığım takdirde dışarıya giderim. Otomatik angajman şarttır.»
Vatan Cephesine girmesi için teklif alıp almadığı, sanatkârlara Devlet Sanatkârı payesinin ne gibi şartlarla verilebileceği suallerini ise sanatkâr:
«Bana bu kadarını sormayınız», diyerek reddetmiştir.
Bu defa sanatkâra Maria Callas’ın isminin skandallara karışmasının ne ile izah edileceği sorulmuş, su cevap alınmıştır:
«Maria Callas ile iki sene beraber çalıştım. Reklâmı ve yapmasını çok iyi bilen bir kadındır. Yazılanlar hilafına, İtalya’da hâlâ onu Tebaldi’den fazla sevenler vardır».
Yarın akşam Çocuk Dostları Derneği yararına vereceği konsere hazırlanmakta olan sanatkâr, hakkında yazılanların bir kısmının doğru, bir kısmının ise yanlış olduğunu belirterek, toplantıya gelen gazetecilerin soracakları suallere cevap vereceğini bildirmiştir. Sanatkâra ilk sorulan sual İstanbul’da kurulacak operaya gireceğiniz doğru mudur?» olmuş ve şu cevap alınmıştır:
«İstanbul’da kurulacak operaya girmek vazifemdir. Hayırlı bir teşebbüs. Birkaç sene önce yapılsa idi, daha doğru olurdu».
Devlet Operası ile olan ihtilafı hakkındaki suali de şöyle cevaplandırmıştır.
«Uzun zamandan beri memlekette söylemek imkânım kalmadı. Bir bakıma onlar, bir bakıma ben haklıyım. Devlet Operasında söylemek istemediğim haberi yanlıştır. Devlet Operası şahısların malı değildir. Devletin malıdır. Şimdi orada söylemem de 5-6 sene sonra söylerim. Kaldı ki operanın kadrosu iyidir. Bir mevsimi rahat çıkarabilir. Size sorarım, benim yurt dışında bulunup çalışmam mı propagandamız için faydalıdır, yoksa yurt içinde kalmam mı? Biz sanatkârlar, dışarıdan gelen teklifleri reddedersek sonra nasıl inkişaf ederiz, Ankara Operasın- da söylemekten kaçıyor değilim. Anadolu’ya turneye çıkalım, garp müziğini yayalım desinler her tarafa gideyim. Bu benim milli vazifemdir. Ben serbest kontratla memuriyetin telifini istiyorum. Nitekim Avrupa’da yaptığım angajmanların çoğu 20' şer günlük angajmanlardır. İstanbul Operası kurulursa, onlara da söyleyeceğim şudur. Sahnenizde bir iki defa oynarım. Teklif aldığım takdirde dışarıya giderim. Otomatik angajman şarttır.»
Vatan Cephesine girmesi için teklif alıp almadığı, sanatkârlara Devlet Sanatkârı payesinin ne gibi şartlarla verilebileceği suallerini ise sanatkâr:
«Bana bu kadarını sormayınız», diyerek reddetmiştir.
Bu defa sanatkâra Maria Callas’ın isminin skandallara karışmasının ne ile izah edileceği sorulmuş, su cevap alınmıştır:
«Maria Callas ile iki sene beraber çalıştım. Reklâmı ve yapmasını çok iyi bilen bir kadındır. Yazılanlar hilafına, İtalya’da hâlâ onu Tebaldi’den fazla sevenler vardır».
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1959.11.25
M U S İ K İ
İstanbul
Gencer İstanbul’da
İstanbul Leylasına kavuştu! Birkaç gün için de olsa.
Dünyaca tanınmış Türk sopranosu Leyla Gencer bir müddetten beri İstanbul’daki
sanat dostlarına ve onu sevenlere Ankara’dan müjdeler yollamakta idi: İstanbul’da
kurulacak Operada seve seve, kısa angajmanlarla da olsa, söylemek arzusunu
kat'i bir ifade ile haber veriyordu. Ve bu haber öyle bir zamanda veriliyor ve
sanat çevrelerine ulaşıyordu ki bir kat daha önem kazanmasına sebep oluyor,
heyecan uyandırıyordu. Çünkü şayet bu söz, herhangi bir zamanda verilmiş olsa
idi, belki sanatseverler ve hatta Leyla Gencer’in sesine hasret duyanlar sadece
"nerede o günler" deyip içlerini çekerler, fakat bir rüya
karşısındaymış gibi aldırmadan geçebilirlerdi. Taksimdeki İstanbul Operası
binasının hâlâ bir iskelet şeklinden kurtulmamış olması karşısında ünlü bir
sopranonun gelişinin ne faydası olabilirdi? Milli Eğitim Bakan Vekili Tevfik İleri
İstanbul’daki "Kral Oidipus" temsillerinin temdidi talebi karşısında
verdiği söz arasında, basına ulaşan beyanatında: "İstanbul Operasının iki
yılda tamamlanamayacağını" söylediğine göre de şimdiden Leyla Gencer’in
İstanbul Operasında çalışmak arzusunu açıklaması henüz erken sayılmaz mıydı?
Halbuki bu söz hiç de erken söylenmemişti. Çünkü durum başka idi ve kritik
bir tarafı vardı: Ayni günlerde İstanbul’da sansasyonel haberler dolaşmaktaydı.
Yeni Opera binası tamamlanmadan önce de Şehir Dram Tiyatrosu binasında pekala
opera temsilleri verilebileceği, bunun için orkestra, koro solist imkanlarının çoktan
beri mevcut olduğu, hele dışardan getirtilebilecek bir iki misafir solist ile
de bu teşebbüsün daha da kuvvet kazanacağı fikri gerçek bir mana taşıyordu.
Zaten İstanbul Konservatuarının geçen yıllar "Tatbikat sahnesi" adı
altında verdiği opera denemeleri gelecek için ümit verici sayılmıştı. Demek
opera temsilleri verebilmek için birçok şeyler elde idi. Bu bir... İkincisi.
Ankara Devlet Operasından bazı ayrılmalar olmuştu. Değerli opera sanatçıları
Aydın Güm ve eşi Azra Güm hemen İstanbul’a gelmişler ve verdikleri beyanatlarda
yeni İstanbul Operası için seve seve çalışacaklarını söylemişlerdi. Aydın Gün
memleketimizde tanınmış bir sahneye koyucu ve kaliteli bir tenordu. Azra Gün
ise yabancı diyarlarda da başarı göstermiş bir sopranomuz idi.
Nihayet, memlekete Bölge Tiyatrolarını kazandırdıktan sonra Devlet
Tiyatrosunda görevi sona eren Muhsin Ertuğrul derhal işe koyulmuş ve İstanbul’a
yeni tiyatrolar kazandırmıştı. Türk Tiyatrosuna yaptığı büyük hizmetleri inkâr edilemeyecek
olan Muhsin Ertuğrul, İstanbul Operasının kurulması konusunda herzeninki gibi
susmayı tercih ediyordu. İstifalar ve dedikodulara karışmak istemiyordu. Fakat
bu susuşunun arkasına bir şey seziliyordu. Olayların gelişmesini beklediğini
zaten beyanatında söylemişti. İnkârlar ve zaman inil Sait hâle gelince İstanbul
Operasını kurmak için bütün kuvvetini vereceği ve bunda da başarı göstereceği
muhakkaktı. Çünkü onda bu sanat gücü tam manasıyla mevcuttu. Muhsin Ertuğrul halen
Amerika’da mesleki temaslarda bulunmaktaydı. İşte böyle bir atmosferin ortalığı
kapladığı günlerde soprano Leyla Gencer İstanbul’a geldi ve tertiplediği basın
toplantısında, önümüzdeki günlerde kacağı Avrupa, Hindistan ve Amerika
turnelerini izah etti. Bu arada kendisine sorulan sualler arasındaki Devlet
Operasından ayrılışını da kısaca açıkladı. Türkiye’nin dışarda prestijini
yabancı memleketten gelen angajmanlara müspet cevap vererek daha iyi
koruyacağına inandığına, Türk Operasına dışarda ve içerde hizmet etmenin onun
için milli bir ödev oluğunu haklı olarak savundu.
Bu arada Devlet Operasında şimdilik söylemesinin şart olmadığını, çünkü
opera idaresinin kendisini sadece bir memur gibi kullanmak, istediği tarihleri
empoze ettiğini, bunun ise en verimli çağında olan sanatını körleştirmekten ve Türkiye’yi
diyarda şerefle temsil etmekten alıkoymaktan başka bir faydası olamayacağını
sözlerine ekledi.
"Devlet Operasında asla söylemeyeceğine dair bir ifade kullanmadığını
belirten eşsiz sopranomuz Leyla Gencer’in bu arada bir sözü bilhassa
toplantıdaki basın mensuplarının ve davetlilerin dikkatinden kaçmadı:
"Devlet Operası
memleketin malıdır, ben de bir Türk sanatkârıyım!"
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1959.11.25
1 9 6 0
TERCÜMAN DAILY NEWSPAPER
1960
L E Y L A G E N C E R
B Ü Y Ü K O P E R A Y I L D I Z I
Y I L D A 8 G E Z İ
Leyla Gencer her yıl dış
memleketlere davet edilir
Şimdiye kadar hiçbir Türk sahne adamı Leyla Gençer kadar dış memleketlere seyahat
etmemiş ve hele bizleri beynelmilel sahada temsil etmemiştir Leyla Gencer ortalama
olarak, bir yılda 8 defa dış memleketlere gitmekte ve irili ufaklı Operalarda
sopranoluk yapmaktadır
Leyla Gençer için ayrıca her yıl muhtelif memleketlerin operalarından
davetler gelmekte fakat hepsine de «Evet» diyememektedir.
Dünyaca tanınmış soprano Maria Callas'ın sesi kısıldığı zaman ilk akla
gelen Leyla Gençer olmuştu. Scala’da yapılan bu muhteşem opera galasında Leylâ
Gencer şımarık Callas’ı aratmadı bile ve üstelik de görülmemiş, duyulmamış bir
alkış tufanıyla karşılandı...
O gün için Leyla Gençer hissiyatını şu şekilde izhar etti:
«Ben her oyunda heyecanlanırım, fakat bu defaki bambaşka idi, zira takdir
ettiğim Callas’ın sesi bildiğiniz gibi ani olarak kesilince beni davet ettiler.
Ben de Callas’ın yerine çıktım.»
«Callası beğenir misiniz?» Leyla Gençer, kıskançlık diye bir şeyi
olmadığını ispat edercesine konuştu: «Callas, dünyanın sayılı sopranolarındandır.»
Leyla Gençer; önümüzdeki günler de tekrar Amerika’ya gidecek ve orada
operada oynayacaktır. Fransızca, İngilizce ve İtalyancayı ana lisanı gibi
konuşan bu şöhretli sopranomuz bir bankacı ile evli olup, çocuğu yoktur.
Dünyanın her tarafında
yakın dostları olan Soprano
P r o v a d a
Leyla Gençer, İstanbul operası açıldığı zaman buraya gelmiş ve Madama
Butterfly’da rol almıştı. Bu arada Tosca’da da kendisini çılgınca alkışlatan bu
büyük soprano provalarda o kadar ciddi çalıştı ki, kendisinin bu kadar muvaffak
olmasının sebeplerini kolaylıkla anlamak mümkündür. Resimde, o zamanın rejisörü
Aydın Gün ile Tosca provasını yapan Leylâ Gençer görülmektedir. Leyla Gençer
üşümemesi için üzerinde mantosu vardır.
UNKNOWN NEWSPAPER
1960s (?)
AKİS WEEKLY
MAGAZINE
1960.02.17
HÜRRİYET DAILY NEWSPAPER
1960.03.25
YENİ SABAH DAILY NEWSPAPER
1960.03.25
Evet, Leyla Gençer’imiz
diyorum. Çünkü ona tıpkı bayrağımız, vatanımız, Türklüğümüz der gibi hepimiz
bütün bir hazla bizim Leylâ Gençer’imiz demeliyiz... Dünyanın her tarafında
koltuklarımızı gururla kabartan ve milli propaganda vesilemiz olan bu tatlı
Türk kızı milletimizin öz malıdır...
Onu hiç sahnede gördünüz mü bilmiyorum; ama içlere işleyen güzel ve kültürlü sesi, zarif jestleri, sahne sanatkârlarının kolay erişemediği hâkim adımları ve oyunu ile mutlaka sizi de hayranları arasına katardı...
Her yerde gösterdiği başarı ile milletlerarası bir soprano olan Leylâ Gençer, sahne dışında da mükemmel bir kadındır:
Güzeldir, zevkli giyinir, ağır başlı ve mütevazıdır Ecnebi ülkelerde sade sahnedeki başarısı ile değil, tatlı, bilgili ve nazik olduğu için de çok takdir edilen bir Türk kadınıdır... Bazı yerlerde maalesef hâlâ harem hayatının tesiri altında oluğu zannedilen Türk kadını onun varlığında kendini kurtarmakta, ne kadar garplılaştığını, Atamızın izinde nasıl da dev adımları ile yürüyüp büyük inkılâbımızı hazmetmekten de öteye gittiğini ispat etmektedir.
Leyla Gençer için Türk ve ecnebi basınında çok güzel yazılar çıkmıştır. Fakat beni en ziyade mütehassis eden bir Viyanalı münekkidin söylediği sözler olmuştur. Leylânın pek güzel oynadığı Traviata operasından sonra bir gazetede şöyle bir yazı çıkmıştır. «Viyana, Türkler tarafından iki defa fethedilmiştir. Fatihlerden biri Kanunî Sultan Süleyman, öteki de bir Türk kızıdır. Yalnız aralarında büyük bir fark vardır. Birincisinde kalpler kan ağlıyordu. Fakat bu sefer bütün Viyanalılar gönüllerini bu Türk kızına seve seve verdiler.»
İşte Leyla, Türk kadınlığını dışarıda böylesi ne temsil eden bir varlıktır.
Yakında Rusya’da da temsiller vermeye hazırlanan bu güzel kadınla ne kadar iftihar etsek, gelecekteki başarıları için ne kadar duacı olsak onun için gene azdır..
Onu hiç sahnede gördünüz mü bilmiyorum; ama içlere işleyen güzel ve kültürlü sesi, zarif jestleri, sahne sanatkârlarının kolay erişemediği hâkim adımları ve oyunu ile mutlaka sizi de hayranları arasına katardı...
Her yerde gösterdiği başarı ile milletlerarası bir soprano olan Leylâ Gençer, sahne dışında da mükemmel bir kadındır:
Güzeldir, zevkli giyinir, ağır başlı ve mütevazıdır Ecnebi ülkelerde sade sahnedeki başarısı ile değil, tatlı, bilgili ve nazik olduğu için de çok takdir edilen bir Türk kadınıdır... Bazı yerlerde maalesef hâlâ harem hayatının tesiri altında oluğu zannedilen Türk kadını onun varlığında kendini kurtarmakta, ne kadar garplılaştığını, Atamızın izinde nasıl da dev adımları ile yürüyüp büyük inkılâbımızı hazmetmekten de öteye gittiğini ispat etmektedir.
Leyla Gençer için Türk ve ecnebi basınında çok güzel yazılar çıkmıştır. Fakat beni en ziyade mütehassis eden bir Viyanalı münekkidin söylediği sözler olmuştur. Leylânın pek güzel oynadığı Traviata operasından sonra bir gazetede şöyle bir yazı çıkmıştır. «Viyana, Türkler tarafından iki defa fethedilmiştir. Fatihlerden biri Kanunî Sultan Süleyman, öteki de bir Türk kızıdır. Yalnız aralarında büyük bir fark vardır. Birincisinde kalpler kan ağlıyordu. Fakat bu sefer bütün Viyanalılar gönüllerini bu Türk kızına seve seve verdiler.»
İşte Leyla, Türk kadınlığını dışarıda böylesi ne temsil eden bir varlıktır.
Yakında Rusya’da da temsiller vermeye hazırlanan bu güzel kadınla ne kadar iftihar etsek, gelecekteki başarıları için ne kadar duacı olsak onun için gene azdır..
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1960.03.29
MİLLETLERARASI KADINLAR KONSEYİ
1960 August
LEYLA GENCER
An Internationally known Turkish
Soprano
Writers like Fatma Aliye, Nezihe Muhittin, Adile Ayda, Rezzan Yalman, Nezihe Araz, Müşerref Hekimoğlu, Neyire Kocer.
Women teachers and leaders are doing useful work with the School Family Unions. Women graduate from some University Faculties; lyceums have their separate associations.
Many Turkish women are engaged in handicrafts in towns as well as villages. Women form the majority of workers in the textile, tobacco and fruit industries. The graduates of Girls Arts Institutes have taken to occupation like tailoring, hat making, gardening etc.
Girls' Night Courses provide useful education and training particularly in domestic sciences.
Turkey has women deputies in her Parliament, women members in Municipalities and in the police. A woman has been a mayor and another a head of the town police. Turkish journalism claims many outstanding women. Girls get military training in school but serve only as nurses in military hospitals. There are women officers in the Turkish Armed Forces.
Turkish women take part in sports like swimming, riding, tennis, volleyball, basketball and athletics.
Apart from being ideal mothers, Turkish women are in the vanguard of the progressive world. Reform of Turkish womanhood has been, and ill is, a most original characteristic of the Ataturk Revolution.
An Internationally known Turkish
Soprano
Writers like Fatma Aliye, Nezihe Muhittin, Adile Ayda, Rezzan Yalman, Nezihe Araz, Müşerref Hekimoğlu, Neyire Kocer.
Women teachers and leaders are doing useful work with the School Family Unions. Women graduate from some University Faculties; lyceums have their separate associations.
Many Turkish women are engaged in handicrafts in towns as well as villages. Women form the majority of workers in the textile, tobacco and fruit industries. The graduates of Girls Arts Institutes have taken to occupation like tailoring, hat making, gardening etc.
Girls' Night Courses provide useful education and training particularly in domestic sciences.
Turkey has women deputies in her Parliament, women members in Municipalities and in the police. A woman has been a mayor and another a head of the town police. Turkish journalism claims many outstanding women. Girls get military training in school but serve only as nurses in military hospitals. There are women officers in the Turkish Armed Forces.
Turkish women take part in sports like swimming, riding, tennis, volleyball, basketball and athletics.
Apart from being ideal mothers, Turkish women are in the vanguard of the progressive world. Reform of Turkish womanhood has been, and ill is, a most original characteristic of the Ataturk Revolution.
SCWEIZER FRAUENBLATT
1960.09.16
Milletlerarası Kadınlar
Kongresi*
16. Kongress des Internationalen
Frauenrates in Istanbul, Türkei, vom 20. bis 31. August 1960
II.
BWK. Zu den Mitgliedern des
türkischen Women’s Council gehört u. a. auch Dr. Fatma Atasagun, die erste
Spezialärztin für Geburtshilfe in der Türkei. Wenn wir uns über sie und ihren
Bildungsgang erkundigen, erfahren wir gleichzeitig Interessantes über das
jahrzehntelange Bemühen türkischer Frauen um vermehrte Möglichkeiten der Schul-
und Berufsausbildung für die Mädchen, indem ihnen zur Zeit der Monarchie
lediglich die Betätigung als Erzieherinnen offenstand und sie als
Teppichweberinnen und Kunstgewerblerinnen, wie wir sie heute nennen würden, ihr
Auskommen fanden. Nach der 1908 erfolgten Verfassungsänderung wurden
unverzüglich Mädchenschulen ins Leben gerufen, Frauen arbeiteten als
Telephonistinnen und Stenodactylographinnen, betätigten sich an caritativen
Werken. Es wurden Frauenorganisationen wie «Taali i Niswan» (Frauenhilfe),
«Asri Kadin» (Moderne Frauen) und die «Freundinnen sozialer Hilfe» gegründet,
die überall im Lande ihre Zweigstellen hatten und sich mit Eifer an die Arbeit
machten.
Frauen zu Stadt und Land nahmen
1919/20 Schulter an Schulter mit den Männern am Befreiungskampf teil. Sie
wurden für den Munitionsnachschub, wie für den Nachrichtendienst eingesetzt und
meldeten sich, mit Waffen versehen, zu den Truppen des Guerillakrieges.
In jene Zeit, da die türkische
Republik den Frauen die politische Gleichberechtigung verlieh, fällt die
Gründung der Turkish Women’s Association, des türkischen Frauenvereins.
Eindrucksvoll war die rege und starke Mitarbeit der Frauen beim Roten Kreuz,
beim Kinderschutz und in der Tuberkulosebekämpfung, aber auch im Zusammenhang
mit dem Studium, der Gesetze und der Ausarbeitung von Vorschlägen zur Aenderung
oder Verbesserung derselben zugunsten der Frauen als gesetzlich ebenbürtige
Partnerinnen ihrer Männer. So kam 1949 eine Gesetzesänderung zustande. Wenig
später gründeten die türkischen Akademikerinnen ihren Verband, und es wurde
1953 - die Turco-American Women’s Association aus der Taufe gehoben.
Heute sind die überraschend
selbstbewussten, 2 klugen, sich dabei aber erfreulich natürlich und › einfach
gebenden türkischen Frauen als Aerztin V nen, Rechtsanwälte, Richterinnen, als
Staatsbeam, tinnen und Lehrerinnen tätig, sie sind Ingenieurinnen,
Architektinnen, Chemikerinnen, Zahnärztinnen 2 und haben Professuren an der
Universität von Istanbul inne. Eine in der Technischen Universität, dem
Tagungsgebäude des CIF-Kongresses, gebotene Schau der Section Artistique der
Association Protection des Femmes überzeugte uns vom Können türkischer
Malerinnen, Bildhauerinnen, Graphikerinnen und Keramikerinnen. Ueberrascht hat
uns an dieser Ausstellung wohl am meisten der starke tachistische Beitrag der
von Frauen gemalten Kompositionen.
Wenn wir von den
Dichterinnen, Schriftstellerinnen
und Journalistinnen
des im Mai dieses Jahres die
Erschütterung einer Revolution durchmachenden Landes zwischen Europa und Asien
sprechen, ist es eine Persönlichkeit, eine ganz besondere Frau und Künstlerin,
die «Mutter der Türken» zubenannte Dr. phil. Edip Halidé, die im
Befreiungskampfe Atatürks eine seiner engsten Mitarbeiterinnen, eine seiner
tapfersten Soldatinnen war, die an vorderster Stelle steht. Ihre Bücher «Inside
India», «Turkey faces west» und «Epicerie aux mouches» wurden in mehrere
Sprachen übersetzt. Wir müssen hier aber auch die bereits erwähnte Präsidentin
des National Council of Istanbul, Iffet Halim Oruz, Mitredaktorin der «Kadin
Gazetesi», der in Istanbul erscheinenden Frauenzeitung, erwähnen sowie ferner
Jülide Göksan, Nakyie Elgun, Hasene Ilgaz und die ebenfalls einer geistvollen
und gewandten Feder verschriebene Präsidentin des gesamttürkischen Frauenrats,
Adile Ayda, zur Zeit als Botschaftsrat im Haag in diplomatischen Diensten
stehend, Rezzan Yalman, die schöne und elegante Muazzez Aruoba und die dem
Kongress-Empfangskomitee angehörende Rikkat Köknar. Madame Köknar ist jung,
lebensbejahend, voller Pläne des Schaffens für die Zukunft. Ihr Sohn studiert
in Amerika, ihre Tochter, die Architektin wird, hat in Karlsruhe studiert und
plant weitere Studienaufenthalte in Europa. «En perçant les Montagnes», «Leben
ohne Zukunft» und «Die aus dem weissen Hause» lauten die Titel der Romane, die
Rikkat Köknar geschrieben hat.
Mit ihr und drei ihrer
Freundinnen, der einer Konservenfabrik vorstehenden Geschäftsfrau Chifika
Cakmer, Mrs. Selma Devres, die Archäologie leidenschaftlich als Hobby betreibt
und deren Sohn an der ETH in Zürich Student gewesen ist, sowie der sommersüber
auf der verzauberten Prinzeninsel wohnenden Zahnärztin Ikbal Sirmen, bin ich zu
einem Mittagessen erlesener türkischer Spezialitäten vom köstlichen Salat über
Fisch und Pilaw zum Turkish Delight des Desserts und zum abschließenden Café
turque ins Erstklassrestaurant «Abdullah» an der dicht belebten, schmalen Main
Street eingeladen. Alle sprechen akzentfrei ausgezeichnet Französisch. Alle
sind geistvoll, witzig, heiter, liebenswürdig, es ist eine Freude, mit ihnen
zusammen zu sein und ihnen Fragen zu stellen, aber auch umgekehrt: Antwort auf
das Viele, das
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1960.09.07
Başarısızlığın sebepleri
Büyük iddialarla girişilen bu denemenin başarısızlıkla sona ermesi mukadderdi
ve öyle de oldu. Çünkü operamızın durumunu bilenler için, lirik sahnesinin bugünkü
şartlar altında müstakil bir faaliyet göstermesi başına getirilmiş idarecilerle
büyük bir gelişmeye kavuşması hemen hemen imkânsızdı. O idareciler ki Avrupa
seyahatinden, munzam yevmiyelerle ve kendi tercümelerini oynatarak kazançlarını
arttırmaktan, işlerine gelmeyen sanatkârları iş başından uzaklaştırmaktan,
vekil vükela ile D.P.lilerin gelenlerine hoş görünmekten başka bir şey düşünmez
olmuşlardı.
Halbuki operada başarının en mühim unsuru "ses"ti. Çoğu
solistlerimizde ise ses namına pek bir şey kalmamıştı. Yeni solistler de
yetişmiyor, daha doğrusu yetiştirilmesi için ciddi bir gayret sarf edilmiyordu.
Konservatuarın san bölümü koroyu beslemekten ileri gidemiyor, sağlam, büyük istikbal
vadeden yeni sesler aranmıyor, kendiliğinden ortaya çıkmış olanları
geliştirmek, değerlendirmek için ciddi bir gayret ve emek harcanmıyor, hatta
Leyla Gencer, Orhan Günak gibi Avrupa’da şöhret yapmış sanatkarlardan
faydalanmak için şuurlu ve anlayışlı bir tutuma lüzum bile görülmüyor, Opera
ile ilgilerinin büsbütün kesilmesi mühim ve parlak bir icraat sayılıyordu.
Bu parlak icraat arasında, operaya hayatlarını vakfetmiş, as çok yüzümüzü
güldürmüş, birçok eserleri de başarıyla sahneye koymuş olan Vedat Gürten, Aydın
Gün gibi değerlerin, şahsi ve hissi mülahazalarla, iş başından uzak tutulmaları
ve yelerine "Saraydan Kız Kaçırma" fiyaskosunun kahramanı Ertuğrul İlginin
getirilmesi de vardı.
Öte yandan eski ve düşük iktidara dayanan bazı solistler kadroları sembolik
bir şekilde dolduruyor, kimi tam maaşlı bir emeklilik durumunda sahneye adım
atmıyor, kimi sesinin "açılmasını" bekleyerek aylar ayı kuliste
bekliyor, kimi "görgü ve bilgisini arttırmak" üzere altı aydan
kısasına iltifat bile edilmeyen Avrupa gezilerine çıkıyor ve tabii ortada
sahneye çıkarılacak, hele dinletilecek ses kalmıyordu. Operanın yeni ve
müstakil müdürü, kendisiyle beraber, V.C.’nin kalkanı arkasında dokunulmaz hale
gelmiş olan bu toplulukla işleri yürütebilmenin, hele yeni eser çıkarmanın tek
çaresini yabancı rejisör, yabancı solist ve şef getirtmekte buldu. Bu parlak buluş,
bir gecede bizim artistlerin bir maaşından fazlasını alan yabancı sanatkarlarla
hayli pahalıya, bir hayli de döviz israfına mal olduysa da Bakanından Umum
Müdürüne ve sanatkarlarına kadar herkesin işine geldi. Bakana hoş görünmek
isteyen bazı müzik allamelerimiz operanın milliyeti olmayan milletlerarası bir
sanat olduğundan dem vurmaya bile başladılar. Onlara göre sahnemizde yabancı
artistlere, yabancı dilde temsiller vermekten daha tabi bir şey olamazdı. Ama
bu gidiş, bin bir emekle meydana getirilen operamızı, henüz gelişme, çağında
iken dumura uğratacakmış, yabancı seslerin sultası altına sokacakmış, ne çıkar!
Bir işe yaramayan yerli solistler oturdukları yerde ücretlerini alacaklar,
idareciler yalnız hazineye pahalıya oturan ucuz başarılara konacaklar, züppe
prömiyer seyircileri de hazdan mest olacaklardı.
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1960.10.03
AKŞAM DAILY NEWSPAPER
1960.10.05
SANAT
UĞRUNA: Soprano Leyla Gencer, İstanbul Operasının ilk gecesinde Madame
Butterfly söylemek için büyük bir fedakârlık yapmak zorunda kaldı. Milletlerarası
Sanat Elçimiz, eşi İbrahim Gencer'i hasta yatağında bırakarak İstanbul’a geldi.
Bir kalp krizi geçiren İbrahim Gencer, başşehrin 1 numaralı sanat dostu Cenap And’ın
evinde kalıyor şimdi.
Leyla
Gencer'in Amerika dönüşü Ankara Operasında da söyleyeceğini duyan başşehirleler
çok memnun. Opera ile Leyla Gencer bir anlaşmaya vardılar. Değerli Sopranomuz
Manon Lescaut ve Konsolos operalarında misafir sanatçı olarak söyleyecek.
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1960.10.26
M U S İ K İ
Opera
Gencer, Dallas yolunda
İstanbul’un salaş Tepebaşı Tiyatrosunda önümüzdeki hafta, Türkiye’nin en
büyük şehrinin, kültür merkezinin ilk opera teşekkülü iki yaşına basıyor. Büyük
şehrin derme çatma operası neyse ki arada bir, Leyla Gencer gibi cihanşümul
şöhreti olan bir sopranoyu baş yıldızı olarak gösterme bahtiyarlığına sahiptir.
Düşük iktidar zamanında Devlet Tiyatrosu Umum Müdürlüğü vazifesinden azledilmiş
olan Muhsin Ertuğrul’un yönettiği İstanbul Operası mevsimini Puccini'nin
"Madama Butterfly": ile açacak ve başrolü de Muhsin Ertuğrulun kader
ortağı, düşük iktidar zamanında Devlet Operası sopranoluğundan azledilen Leyla
Gencer söyleyecektir.
Aynı zamanda, aynı sıralarda, uzaklarda, Atletiğin ötesinde, Amerika’nın ortasında, bir başka opera teşekkülü de yeni mevsimini "Madama Butterfly" ve Leyla Gencer ile açmağa hazırlanmaktadır: Teksas’ın Dallas Operası bu yılki açılış temsilleri için, son birkaç yıl içinde opera dünyasının en başarılı Butterflylarından biri olarak tanınan Türk sopranosuyla kontrat imzalamıştır. Üç dört yıl öncesine kadar dünyada Dallas Operası diye bir teşekkülün mevcut olduğu bilinmezdi bile. Nitekim bugün de, yeni ve en önemli vazifesi Türkiye hudutları dışına kuş uçurtmamak olan Emniyet Dördüncü Şube Müdürlüğü, Leyla Gencer’in imzalı tasdikli kontratındaki taraflardan biri olan Dallas Operası Müdüriyetini şüphe ile karşılamış, iyi bir bürokratın yapması gereken şeyi yapmış, Şikago konsolosluğumuzdan dünyada Dallas Operası diye bir operanın mevcudiyetinin teyidini istemiş, Türkiye’nin değerli kültür elçisine ancak bir yığın güçlük çıkardıktan sonra yurt dışına çıkma iznini vermiştir.
Dallas Operasını dünyanın opera haritasına yerleştiren, şımarık soprano Maria Callas olmuştur. Metropolitan Operasından kovulduktan sonra, bu zengin şehrin operasıyla bir kontrat imzalayan Callas, Dallas Operasını Metropolitan'a karşı açtığı savaşta bir karargâh olarak kullanmıştı. Tanınmışlığı bakımından değilse bile- Callas'ın bütün propaganda vasıtalarından ustaca faydalandığını kabul etmek gerekir- icracılık vasıfları bakımından Callas'la rahat rahat boy ölçüşebilecek bir şarkıcı olan Gencer’in, daha ünlü rahibesinin fethetmiş olduğu bir sahnede şarkı söyleyebilme imkanını elde etmesi küçümsenemez bir başarıdır. Ankara’ya dönüş
Leyla Gencer’in bundan beş yıl kadar öncesinden başlayarak Milano’nun La Scala'sı, Napoli’nin San Carlo'su, San Francisco Operası ve Moskova’nın Bolşoy Tiyatrosu da dahil olmak üzere, dünyanın hemen hemen bütün başlıca opera sahnelerinde kazandığı büyük başarılar ona, asıl bağlı bulunduğu opera teşekkülünde, Ankara Devlet Operasında, daha yüksek bir itibar ve sevgi sağlayacağı yerde, aksine, durumunu iyice sarsmış, kıskançlık ve çekemezlik dar düşünüşleri ve memur zihniyetini harekete geçirmiş, Türkiye’ye yüz binlerce liralık dövizin sağlayamayacağı propagandayı yapan ve ilgiyi kazandıran Leyla Gencer Devlet Operasından kovulmuştu.
Devrilmiş iktidarın başlıca budalalıklarından biri olan bu hareketi düzeltmek için bugünkü Devlet Operası Umum Müdürü Cüneyt Gökçer, Leyla Gencer’e, Ankara Operasına yeniden dönmesi için teklifte bulunmuştur. Fakat Gencer, "geçmişteki acı tecrübelerin tesiriyle bu teklifi kabul etmemiştir. Çünkü bilmektedir ki, bugünkü mevzuat ve zihniyet değişmedikçe, Ankara Operası ayda 1500 lira gibi bir maaş karşılığında istikbal köreltmek demek olabilir. Leyla Gencer’den Ankara Operasında gerektiği gibi faydalanılacağı, bunun yanında da onun dış sahnelerdeki temsillerine engel olunmayacağı hususunda, Cüneyt Gökçerin verdiği şahsi teminattan başka hiçbir teminat yoktur.
Devlet Operasının ıslahı için Nitekim Ankara Devlet Operası bugün, sanatında bir seviye tutturmuş herhangi bir opera şarkıcısı için hiçbir cazibe taşımamaktadır. Bir tiyatro adamı olarak inkâr edilmez meziyetlerine rağmen, opera sahasındaki tecrübesizliğini ve yetkisizliğini kendi de itiraf eden Muhsin Ertuğrul’un Umum Müdürlüğü zamanında bir enkaz haline gelen Devlet Operası bugün henüz belini doğrultabilmiş değildir. Operanın bugün henüz belirli bir repertuar politikası ve sanat yöneticisi yoktur, şarkıcı kadrosu zayıftır. Yabana sanatçılardan sistemli olarak faydalanılmamaktadır. Leyla Gencer Devlet Operasının Islahını, önce memur zihniyetinin opera idaresinden uzaklaşmasında, buna bağlı olarak da yabancı opera uzmanlarından, bilhassa rejisör ve orkestra şeflerinden devamlı olarak -fakat, uzun bir kontratla angaje edilen az sayıda yabancı uzman değil, kısa süreler için Ankara’ya gelen çok sayıda yabancı uzman- faydalanma imkanlarının bulunmasında görmektedir.
Aynı zamanda, aynı sıralarda, uzaklarda, Atletiğin ötesinde, Amerika’nın ortasında, bir başka opera teşekkülü de yeni mevsimini "Madama Butterfly" ve Leyla Gencer ile açmağa hazırlanmaktadır: Teksas’ın Dallas Operası bu yılki açılış temsilleri için, son birkaç yıl içinde opera dünyasının en başarılı Butterflylarından biri olarak tanınan Türk sopranosuyla kontrat imzalamıştır. Üç dört yıl öncesine kadar dünyada Dallas Operası diye bir teşekkülün mevcut olduğu bilinmezdi bile. Nitekim bugün de, yeni ve en önemli vazifesi Türkiye hudutları dışına kuş uçurtmamak olan Emniyet Dördüncü Şube Müdürlüğü, Leyla Gencer’in imzalı tasdikli kontratındaki taraflardan biri olan Dallas Operası Müdüriyetini şüphe ile karşılamış, iyi bir bürokratın yapması gereken şeyi yapmış, Şikago konsolosluğumuzdan dünyada Dallas Operası diye bir operanın mevcudiyetinin teyidini istemiş, Türkiye’nin değerli kültür elçisine ancak bir yığın güçlük çıkardıktan sonra yurt dışına çıkma iznini vermiştir.
Dallas Operasını dünyanın opera haritasına yerleştiren, şımarık soprano Maria Callas olmuştur. Metropolitan Operasından kovulduktan sonra, bu zengin şehrin operasıyla bir kontrat imzalayan Callas, Dallas Operasını Metropolitan'a karşı açtığı savaşta bir karargâh olarak kullanmıştı. Tanınmışlığı bakımından değilse bile- Callas'ın bütün propaganda vasıtalarından ustaca faydalandığını kabul etmek gerekir- icracılık vasıfları bakımından Callas'la rahat rahat boy ölçüşebilecek bir şarkıcı olan Gencer’in, daha ünlü rahibesinin fethetmiş olduğu bir sahnede şarkı söyleyebilme imkanını elde etmesi küçümsenemez bir başarıdır. Ankara’ya dönüş
Leyla Gencer’in bundan beş yıl kadar öncesinden başlayarak Milano’nun La Scala'sı, Napoli’nin San Carlo'su, San Francisco Operası ve Moskova’nın Bolşoy Tiyatrosu da dahil olmak üzere, dünyanın hemen hemen bütün başlıca opera sahnelerinde kazandığı büyük başarılar ona, asıl bağlı bulunduğu opera teşekkülünde, Ankara Devlet Operasında, daha yüksek bir itibar ve sevgi sağlayacağı yerde, aksine, durumunu iyice sarsmış, kıskançlık ve çekemezlik dar düşünüşleri ve memur zihniyetini harekete geçirmiş, Türkiye’ye yüz binlerce liralık dövizin sağlayamayacağı propagandayı yapan ve ilgiyi kazandıran Leyla Gencer Devlet Operasından kovulmuştu.
Devrilmiş iktidarın başlıca budalalıklarından biri olan bu hareketi düzeltmek için bugünkü Devlet Operası Umum Müdürü Cüneyt Gökçer, Leyla Gencer’e, Ankara Operasına yeniden dönmesi için teklifte bulunmuştur. Fakat Gencer, "geçmişteki acı tecrübelerin tesiriyle bu teklifi kabul etmemiştir. Çünkü bilmektedir ki, bugünkü mevzuat ve zihniyet değişmedikçe, Ankara Operası ayda 1500 lira gibi bir maaş karşılığında istikbal köreltmek demek olabilir. Leyla Gencer’den Ankara Operasında gerektiği gibi faydalanılacağı, bunun yanında da onun dış sahnelerdeki temsillerine engel olunmayacağı hususunda, Cüneyt Gökçerin verdiği şahsi teminattan başka hiçbir teminat yoktur.
Devlet Operasının ıslahı için Nitekim Ankara Devlet Operası bugün, sanatında bir seviye tutturmuş herhangi bir opera şarkıcısı için hiçbir cazibe taşımamaktadır. Bir tiyatro adamı olarak inkâr edilmez meziyetlerine rağmen, opera sahasındaki tecrübesizliğini ve yetkisizliğini kendi de itiraf eden Muhsin Ertuğrul’un Umum Müdürlüğü zamanında bir enkaz haline gelen Devlet Operası bugün henüz belini doğrultabilmiş değildir. Operanın bugün henüz belirli bir repertuar politikası ve sanat yöneticisi yoktur, şarkıcı kadrosu zayıftır. Yabana sanatçılardan sistemli olarak faydalanılmamaktadır. Leyla Gencer Devlet Operasının Islahını, önce memur zihniyetinin opera idaresinden uzaklaşmasında, buna bağlı olarak da yabancı opera uzmanlarından, bilhassa rejisör ve orkestra şeflerinden devamlı olarak -fakat, uzun bir kontratla angaje edilen az sayıda yabancı uzman değil, kısa süreler için Ankara’ya gelen çok sayıda yabancı uzman- faydalanma imkanlarının bulunmasında görmektedir.
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1960.11.06
NE VAR NE YOK?
Leyla Gencer'in eşi, genç bankacı İbrahim Gencer bir enfarktüs krizi
geçirdi. Leyla Gencer bu hastalığa çok üzüldü fakat Scala operasıyla altı aylık
bir kontratı olduğundan açılışında bulunmak için İtalya’ya gitti. Milano’da bir
apartman katı kiralayan soprano daha sonra Devlet Tiyatrosunda rol alarak temsiller
verecek...
1 9 6 1
VATAN DAILY NEWSPAPER
1961 January
Leyla Gençer, Maria
Callas'ın tacını
elinden
aldı
Değerli sanatçımız Leyla
Gencer'in Milano Scala
Operasındaki büyük
başarısı ile ilgili bu yazıyı
bir Fransız gazetesinden
alarak sunuyoruz
Callas her şeyi yitirmişe benziyordu. Bir kez daha kurtarıcı meleği
şimdilik onu kurtardı. Hep aynı melektir bu. Parayı su gibi harcayan Aristotele
Onassis, erkekçe bir iş yaptı. Monte Carlo opera binasına yeni bastan düzen
verip Prenses Grace'e Noel hediyesi olarak yepyeni bir tiyatro hediye ederken,
Maria Callas’a da yaşama zevki bağışladı.
Callas'ın yıldızı, Milano Scala Operasında Poliuto’yu söylediğii 6-7 Kasım gecesi sönmeye başladı Sahne, Onassis tarafından hazırlatılmıştı. Meşhur armatör o gece Amerika'nın yaman dedikodu yazarı Elsa Maxwell’e bir Amerika-İtalya yolculuğu teklif etmişti. Begüm'ü, Monaco prens ve prensesini, davet etmişti.
Fakat «bir pırıl pırıl başlayış» olmaktan çok uzaktı bu. Temsil gecesi Callas öfkeden ve üzüntüden hüngür hüngür ağladı. Onassis’in nezaketine rağmen, davetlilerden- seçkin davetlilerden – bazıları son dakikada birer bahane gösterip gelmemişlerdi, Dinleyiciler (ne, kibarisk göstermiş, birinci perdenin sonlarında büyük sesin birden kırılıverdiğini farketmezlikten gelmişlerdi. Korku Callas’ı yenmişti. Sahneye ilk defa endişe ile çıkmış ve yenilmişti.
Belki de geçici bir olaydı bu ama, dinleyiciyi yenen, ram eden Kaplan efsanesini bir vuruşta yere sermişti.
Ertesi gün eleştiricilerle müzik merakları şu düşüncede birleşmiş bulunuyorlardı: Artık bir Büyük Callas yoktu. Ve Onassis, kara gözlüklerinin ardında dolmuş gözlerle, uğruna her şeye katlandığı, her şeyi feda ettiği büyük sanatçıyı saran ümitsizliğe bakıyordu. Koca Scala'yı bez ettiği 10 milyon liretlik 16.000 kırmızı karanfil gözünde şimdi bir katafalkın üstündeki ölü çiçeklerden farksızdı.
Tiyatronun gerçekçi İdaresi Callas’ın umutsuzluğunu büsbütün alevlenmişti. Beş oyuna girecekken, formalitelere pek de aldırış etmeden onun yerine Türk sanatçı Leyla Gençer’i koymuştu. Leyla, çabucak doruğa erişti. Bir ay sonra «Yeni Callas»tı.
Müzik meraklıları, belki de Maria Callas'ın eski skandallarından kalma loş bir hınçla:
-Bu daha güzel, diyorlardı, sesi daha temiz.
Callas için her şey bitmişti: Meslek, şöhret, itibar. Eski kocası Meneghini zafere ulaşmıştı nihayet.
Ayrıldıkları zaman, Maria bensiz yıkılacaktır demişti Meneghini.
Onassis, aşkını, iradesini hesaba katmıyordu. Onassis, Monaco Operasını yenileyip Prenses Grace'e verdi ama orada Callas opera söyleyecek, bitmediğini dünyaya gösterebilecekti nihayet...
Monte-Carlo Operası uğruna Onassis 60 milyon frank harcadı. Acaba Callas'in kalbini fethedebildi mi? Maria bu sahnede son defa talihini deneyecek. Merteğinde ve belki de başta Onassis ünlü, kudretli, kutlanan bir kantatriste, şüphesiz evlenir ama kaderini, yenilmiş, dertli bir eski yıldıza bağlamakta tereddüt eder.
Callas'ın yıldızı, Milano Scala Operasında Poliuto’yu söylediğii 6-7 Kasım gecesi sönmeye başladı Sahne, Onassis tarafından hazırlatılmıştı. Meşhur armatör o gece Amerika'nın yaman dedikodu yazarı Elsa Maxwell’e bir Amerika-İtalya yolculuğu teklif etmişti. Begüm'ü, Monaco prens ve prensesini, davet etmişti.
Fakat «bir pırıl pırıl başlayış» olmaktan çok uzaktı bu. Temsil gecesi Callas öfkeden ve üzüntüden hüngür hüngür ağladı. Onassis’in nezaketine rağmen, davetlilerden- seçkin davetlilerden – bazıları son dakikada birer bahane gösterip gelmemişlerdi, Dinleyiciler (ne, kibarisk göstermiş, birinci perdenin sonlarında büyük sesin birden kırılıverdiğini farketmezlikten gelmişlerdi. Korku Callas’ı yenmişti. Sahneye ilk defa endişe ile çıkmış ve yenilmişti.
Belki de geçici bir olaydı bu ama, dinleyiciyi yenen, ram eden Kaplan efsanesini bir vuruşta yere sermişti.
Ertesi gün eleştiricilerle müzik merakları şu düşüncede birleşmiş bulunuyorlardı: Artık bir Büyük Callas yoktu. Ve Onassis, kara gözlüklerinin ardında dolmuş gözlerle, uğruna her şeye katlandığı, her şeyi feda ettiği büyük sanatçıyı saran ümitsizliğe bakıyordu. Koca Scala'yı bez ettiği 10 milyon liretlik 16.000 kırmızı karanfil gözünde şimdi bir katafalkın üstündeki ölü çiçeklerden farksızdı.
Tiyatronun gerçekçi İdaresi Callas’ın umutsuzluğunu büsbütün alevlenmişti. Beş oyuna girecekken, formalitelere pek de aldırış etmeden onun yerine Türk sanatçı Leyla Gençer’i koymuştu. Leyla, çabucak doruğa erişti. Bir ay sonra «Yeni Callas»tı.
Müzik meraklıları, belki de Maria Callas'ın eski skandallarından kalma loş bir hınçla:
-Bu daha güzel, diyorlardı, sesi daha temiz.
Callas için her şey bitmişti: Meslek, şöhret, itibar. Eski kocası Meneghini zafere ulaşmıştı nihayet.
Ayrıldıkları zaman, Maria bensiz yıkılacaktır demişti Meneghini.
Onassis, aşkını, iradesini hesaba katmıyordu. Onassis, Monaco Operasını yenileyip Prenses Grace'e verdi ama orada Callas opera söyleyecek, bitmediğini dünyaya gösterebilecekti nihayet...
Monte-Carlo Operası uğruna Onassis 60 milyon frank harcadı. Acaba Callas'in kalbini fethedebildi mi? Maria bu sahnede son defa talihini deneyecek. Merteğinde ve belki de başta Onassis ünlü, kudretli, kutlanan bir kantatriste, şüphesiz evlenir ama kaderini, yenilmiş, dertli bir eski yıldıza bağlamakta tereddüt eder.
YENİ SABAH DAILY NEWSPAPER
1961 January
SIR WEEKLY MAGAZINE
1961.01.31
BÜYÜK ŞÖHRETİMİZ
«Leyla Gençer»
Opera sahnesinde seyircilerin gönüllerine, güzelliği sesi ve sanatıyla
edebi ve bedii ziyafetler veren kumral sanatkarımız Leyla Gençer'in, Maria
Callas gibi bir şöhretin yerine oturması Türk’e gurur veriyordu.
Leyla Gençer on yıldan beri vermiş olduğu konserlerle bütün opera severlerin kalplerine girmişti. Zaman zaman Rusya ve Demirperde gerisinde verdiği konserlerde dakikalarca alkışlanan ünlü soprano, Türk opera sanatkârlarının şöhretini şeref direğine çıkarıyordu. Opera bölümümüzün Şöhretli sanatkârlarından biri olan Leyla Gençer, son Amerika seyahatinde klas bir opera sanatkârı olduğunu göstermişti.
İtalyan opera severlerinin hiç yabancısı olmayan Gençer, Scala gibi beynelmilel şöhreti dünyaya yayılmış bir Operada birçok konserler vermişti. İtalyanca, Fransızca ve İngilizce dillerine vakıf opera artistimizin muhtelif dillerde yarattığı şaheserler seyirciler tarafından takdir ediliyordu.
Leyla Gençer, artık yalınız Türkiye’nin malı değil dünya opera severlerinin müşterek malı olmuştu. Gençer sah ne hayatının her türlü istihalesinden geçmiş sesi ve bilgisi ile Scala gibi bir operanın baş primadonnasına yükselmişti.
Dünyanın tanıdığı şöhretlerden biri olan Maria Callas'ın hocası Elvira De Hidelgo, Gençer'de bulunmaz bir ses görerek Scala operasında, Maria Callas gibi bir sanatkârın yerine rol vermiş bulunuyor. Rigoletto, L'Elisir D’Amore, Il Barbiere di Siviglia, Lucia di Lammermoor, La Sonnambula, Don Pasquale, Ugonnotti, La Traviata operalarında yegâne baş soprano olan Maria Callas'ın yerini almak pek kolay bir şey değildi. Gençer sesi kadar opera dalındaki sebatı sayesinde bugünkü seviyeye erişmiş oldu.
Çünkü soprano olan bir artist için bütün sesini gösterebileceği bir opera olan Rigoletto ve La Traviata operaları gelirdi.
Gençer, sahnede kendini kaybeden ve tamamıyla rolünde benliğini bulan, bir opera artistiydi.
İtalyan opera severlerinin merkezi olan Milano şehri, Scala operası ile ün almış bir yerdi. Bu hafta içeresinde Dumo meydanını, Scala opera meydanına bağlayan caddeler üzerinde Leylâ Gençer'in boy resimleri ve vereceği temsilin isimleri göz alacak kadar muhteşemdi. Gençer için bugüne kadar daha büyük duvar reklamları yapılmıştı. Bu seferki reklamlarda başka bir mana vardı. «Maria Callas» yerine ünlü Leyla Gençer sahneye çıkacaktı. Bu sözler İtalyanları coşturmak için kâfi geliyordu. Bütün Tiyatro yazarları Scala operasına koşarak Genç sanatkârın oynayacağı rolleri ve hayatını kendisinden dinlemek istiyorlardı.
Gençer, Dünyaca artık şöhreti klas sınıfta görülen ve Maria Callas'tan bazı ses perdeleri bakımından daha geniş bir serbesiyete sahip bir insan olarak hareket edebiliyordu.
Kumral opera artistimiz, yalnız sesi değil temiz tavrı hareketiyle opera severlerin dikkatini çekmişti. Bugüne kadar birçok konserler vermişti. Dakikalarca alkışlanmış ve televizyonlarda görünmüştü.
Leyla Gençer on yıldan beri vermiş olduğu konserlerle bütün opera severlerin kalplerine girmişti. Zaman zaman Rusya ve Demirperde gerisinde verdiği konserlerde dakikalarca alkışlanan ünlü soprano, Türk opera sanatkârlarının şöhretini şeref direğine çıkarıyordu. Opera bölümümüzün Şöhretli sanatkârlarından biri olan Leyla Gençer, son Amerika seyahatinde klas bir opera sanatkârı olduğunu göstermişti.
İtalyan opera severlerinin hiç yabancısı olmayan Gençer, Scala gibi beynelmilel şöhreti dünyaya yayılmış bir Operada birçok konserler vermişti. İtalyanca, Fransızca ve İngilizce dillerine vakıf opera artistimizin muhtelif dillerde yarattığı şaheserler seyirciler tarafından takdir ediliyordu.
Leyla Gençer, artık yalınız Türkiye’nin malı değil dünya opera severlerinin müşterek malı olmuştu. Gençer sah ne hayatının her türlü istihalesinden geçmiş sesi ve bilgisi ile Scala gibi bir operanın baş primadonnasına yükselmişti.
Dünyanın tanıdığı şöhretlerden biri olan Maria Callas'ın hocası Elvira De Hidelgo, Gençer'de bulunmaz bir ses görerek Scala operasında, Maria Callas gibi bir sanatkârın yerine rol vermiş bulunuyor. Rigoletto, L'Elisir D’Amore, Il Barbiere di Siviglia, Lucia di Lammermoor, La Sonnambula, Don Pasquale, Ugonnotti, La Traviata operalarında yegâne baş soprano olan Maria Callas'ın yerini almak pek kolay bir şey değildi. Gençer sesi kadar opera dalındaki sebatı sayesinde bugünkü seviyeye erişmiş oldu.
Çünkü soprano olan bir artist için bütün sesini gösterebileceği bir opera olan Rigoletto ve La Traviata operaları gelirdi.
Gençer, sahnede kendini kaybeden ve tamamıyla rolünde benliğini bulan, bir opera artistiydi.
İtalyan opera severlerinin merkezi olan Milano şehri, Scala operası ile ün almış bir yerdi. Bu hafta içeresinde Dumo meydanını, Scala opera meydanına bağlayan caddeler üzerinde Leylâ Gençer'in boy resimleri ve vereceği temsilin isimleri göz alacak kadar muhteşemdi. Gençer için bugüne kadar daha büyük duvar reklamları yapılmıştı. Bu seferki reklamlarda başka bir mana vardı. «Maria Callas» yerine ünlü Leyla Gençer sahneye çıkacaktı. Bu sözler İtalyanları coşturmak için kâfi geliyordu. Bütün Tiyatro yazarları Scala operasına koşarak Genç sanatkârın oynayacağı rolleri ve hayatını kendisinden dinlemek istiyorlardı.
Gençer, Dünyaca artık şöhreti klas sınıfta görülen ve Maria Callas'tan bazı ses perdeleri bakımından daha geniş bir serbesiyete sahip bir insan olarak hareket edebiliyordu.
Kumral opera artistimiz, yalnız sesi değil temiz tavrı hareketiyle opera severlerin dikkatini çekmişti. Bugüne kadar birçok konserler vermişti. Dakikalarca alkışlanmış ve televizyonlarda görünmüştü.
RADYO GAZETESİ
1961.03.15
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1961.12.04
1 9 6 2
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1962.01.01
Bir müzik ziyafeti
Milletlerarası üne sahip soprano Leyla Gencer ansızın Ankara’ya geldi, 24, 28 ve 30 Aralık akşamları, dört yıla yakın bir zamandır görünmediği, Büyük Tiyatro sahnesinde Tosca’yı, hakiki üslubu içinde, kudretle temsil ve icra etti.
Leyla Gencer’in Ankara’ya geldiği ve Tosya’yı oynayacağı duyulur duyulmaz, Üç temsilin biletleri de bir gün içinde kapışıldı. Sanatçı, bu temsillerde partisini, Türkçe metin üzerinde yeniden çalışmaya zaman olmadığından, İtalyanca söyledi, tenor Doğan Onat ile Vitto Myrra, münavebe ile, kendisine aynı dilde refakat ettiler.
Başbakan İsmet İnönü ile birçok Bakanların, yabancı devlet büyükelçilerinin, sanat ve basın mensuplarının hazar bulundukları İlk temsil büyük bir ilgi ile takip edildi. Leyla Gencer sahnede görünür görünmez alkışlandı, 1. ve 2. perdelerdeki aryalarda gösterdiği virtüözlük umumi bir hayranlık uyandırdı, finalde alkışların arkası kesilmedi, çiçek buketleri ve samimi bir tezahürat arasında perde on beş defa açılıp kapandı.
Leyla Gencer, Ankara’ya gelmeden önce, İtalya’da Torino şehrinde "Don Giovanni", Bologna şehrinde de "Maskeli Balo" operalarını dörder defa oynamıştır. Fakat ünlü sopranonun en başarılı ve zengin faaliyeti asıl geçen mevsime rastlamıştır. Geçen mevsim Kasım ayından mart ayına kadar Milano’daki Scala tiyatrosunda Verdi'nin "Den Carlos"u ile Donizetti'nin "Poliuto" operalarını devamlı olarak söylemiş, ikinci eserde Callas'la münavebe ile oynadığı başrolü Yunanlı soprano ile temsillerden sonra bırakınca, Scala geri kalan bütün temsillere kendisini çıkarmış, bunun üzerine Fransız basınında "Türk sopranosu Yunan sopranosunu yendi" seklinde yazılar çıkmıştır. Milano’dan sonra Kuzey ve Güney Amerika’ya çağırılan Leyla Gencer Buenos Aires'teki ünlü Colon tiyatrosunda Bellini'nin "I Puritani" operasında büyük başarı kazanmış, Avrupa’ya dönüşünde Viyana Operasında "Tosca'yı, yaz aylarında da Salzburg Festivalinde Verdi'nin "Simone Boccanegra" operasını Tito Gobbi ile oynamıştır.
Yeni yılın ilk günlerinde Ankara’dan ayrılacak olan Leyla Gencer’i bekleyen yeni çalışmalar ise şunlardır: Napoli’deki San Carlo tiyatrosunda "Turandot", Viyana Operasında "Don Carlos", Cenova Operasında "Othello", Scala'da "Legnano Savaşları”, İngiltere'de Glyndebourne Festivalinde "Figaronun Düğünü" ve henüz kesinleşmemiş, bir Rusya ve İskandinavya turnesi.
Milletlerarası üne sahip soprano Leyla Gencer ansızın Ankara’ya geldi, 24, 28 ve 30 Aralık akşamları, dört yıla yakın bir zamandır görünmediği, Büyük Tiyatro sahnesinde Tosca’yı, hakiki üslubu içinde, kudretle temsil ve icra etti.
Leyla Gencer’in Ankara’ya geldiği ve Tosya’yı oynayacağı duyulur duyulmaz, Üç temsilin biletleri de bir gün içinde kapışıldı. Sanatçı, bu temsillerde partisini, Türkçe metin üzerinde yeniden çalışmaya zaman olmadığından, İtalyanca söyledi, tenor Doğan Onat ile Vitto Myrra, münavebe ile, kendisine aynı dilde refakat ettiler.
Başbakan İsmet İnönü ile birçok Bakanların, yabancı devlet büyükelçilerinin, sanat ve basın mensuplarının hazar bulundukları İlk temsil büyük bir ilgi ile takip edildi. Leyla Gencer sahnede görünür görünmez alkışlandı, 1. ve 2. perdelerdeki aryalarda gösterdiği virtüözlük umumi bir hayranlık uyandırdı, finalde alkışların arkası kesilmedi, çiçek buketleri ve samimi bir tezahürat arasında perde on beş defa açılıp kapandı.
Leyla Gencer, Ankara’ya gelmeden önce, İtalya’da Torino şehrinde "Don Giovanni", Bologna şehrinde de "Maskeli Balo" operalarını dörder defa oynamıştır. Fakat ünlü sopranonun en başarılı ve zengin faaliyeti asıl geçen mevsime rastlamıştır. Geçen mevsim Kasım ayından mart ayına kadar Milano’daki Scala tiyatrosunda Verdi'nin "Den Carlos"u ile Donizetti'nin "Poliuto" operalarını devamlı olarak söylemiş, ikinci eserde Callas'la münavebe ile oynadığı başrolü Yunanlı soprano ile temsillerden sonra bırakınca, Scala geri kalan bütün temsillere kendisini çıkarmış, bunun üzerine Fransız basınında "Türk sopranosu Yunan sopranosunu yendi" seklinde yazılar çıkmıştır. Milano’dan sonra Kuzey ve Güney Amerika’ya çağırılan Leyla Gencer Buenos Aires'teki ünlü Colon tiyatrosunda Bellini'nin "I Puritani" operasında büyük başarı kazanmış, Avrupa’ya dönüşünde Viyana Operasında "Tosca'yı, yaz aylarında da Salzburg Festivalinde Verdi'nin "Simone Boccanegra" operasını Tito Gobbi ile oynamıştır.
Yeni yılın ilk günlerinde Ankara’dan ayrılacak olan Leyla Gencer’i bekleyen yeni çalışmalar ise şunlardır: Napoli’deki San Carlo tiyatrosunda "Turandot", Viyana Operasında "Don Carlos", Cenova Operasında "Othello", Scala'da "Legnano Savaşları”, İngiltere'de Glyndebourne Festivalinde "Figaronun Düğünü" ve henüz kesinleşmemiş, bir Rusya ve İskandinavya turnesi.
KİM WEEKLY MAGAZINE
1962.01.17
Dekor, barok mimarisinin güzel örneklerinden birini hatırlatıyordu. Her şey yerli yerindeydi. Dekoratörün sahneye uyarladığı San Angelo kalesi, o muazzam opera binasının sahnesinde gerçeğine öylesine benziyordu ki, seyirciler Barok mimarisinin kilisesinde olduklarına gerçekten inanmışlardı. Galanın muhteşem davetlileri, nefeslerinin kesilir gibi olduklarını sık sık duyuyorlardı. Localar alt ve üst salonlar o kalabalık sessizliklerin korkunçluğunu anlatan büyüklükteydi. Herkes büyük bir hayranlıkla Floria Tosca’yı hem seyrediyor,
Birinci perdenin ilk aşk düetini dinleyenler, birden sese hayran oldular. Bu tempo birinci, ikinci ve üçüncü perdeye kadar devam edecek ve nihayet üçüncü perdenin sonunda, tarihi muazzam operayı dolduran dinleyiciler heyecanlı ayağa fırlayacaklardı. Tosca sevgilisi Cavaradossi’yi ebediyen kaybettiğine inandıktan sonra kendini kale duvarlarından aşağıya Tiber nehrine atacaktı. Ölümsüz aşkın kahramanları ebediyette buluşacaklardı. Perde inerken, ayakta alkışlar birbiri ardından sökün etti. Salon birden uğuldadı. Alkış büyüdü büyüdü, korkunç bir uğultu halini aldı. Perde açıldı kapandı. Floria Tosca sayısız defa sahneye çıktı. Büyük alkış sona erdiği vakit ilk perde kapanalı tam 20 dakika olmuştu. Bütün dinleyici Giacomo Puccini’nin ünlü Tosca eserini oynayan büyük sanatçı sopranoyu alkışa boğmuşlardı.
İkinci Dünya Savaşı’nın yıkıp yok edemediği, dünyanın sayılı opera binalarından olan ünlü Viyana operasının salonu bu kadar uzun alkışa belki de hiç şahit olmamıştı. Türk opera sanatçısı soprano Leyla Gencer, o gece Puccini’nin Tosca operasının galası için Viyana de davet edilmiş ve ilk defa o büyük opera salonunda sahneye çıkan ilk Türk olarak, devamlı alkış almıştı. 1960-1961 o sanat mevsiminin en uzun akışını Viyana’da bir Türk sanatçısının alışı, büyük anlamlar taşıyordu.
Soprano Leyla Gencer, her temsilinde başarıdan başarıya koşuyor İtalya’daki Scala operasından Amerika’ya, Viyana’ya, Londra’ya kadar Avrupa’nın, yani dünyanın sayılı opera sahnelerini geziyor, alkışlar ama hep çoğalan alkışları topluyordu. Avrupa memleketleri sanatı ön planda tutan insanlarla doluydu. Opera batının en eski sanat dallarından biriydi ve gerçekten geleneksel bir bağlantıyla devam ettirmekte idiler. Dünyanın sayılı sopranoları arasında rahatça yer alan Türk opera sanatçısının ilgi çekici yönleri vardı. Yıldızın parladığı anlar olurdu elbet ama Gencer yıldızını bizzat kendisi parlatıyordu.
Hiçbir opera tradisyonu olmayan bir memleketin çocuğu olarak, dünyanın sayılı opera merkezlerinde aranması, dinlenmesi ve sevilmesi az görülen sanat olayıydı. 1956 yılıydı San Fransisco’da Gaetano Donizetti’nin “Lucia Lammermor” operası, ünlü ama şımarık soprano M. Callas tarafından hazırlanmaktaydı. San Fransisco’lular büyük bir merak ve ilgi ile Callas’ın galasını yapacağı günü heyecanla bekliyorlardı. Callas değerini kabul ettirmiş, gerçek opera sanatçılarındandı. Fakat opera idarecileri ile hiç beklemediği sırada bir ihtilafa düştü. On beş gün sonra opera ilk temsilini yapacak ve perdeyi Lucia adlı operasıyla açacaktı.
Ama Callas buna imkân vermek istemedi çok para istedi ve hiç beklenmedik bir zamanda operayı terk etti ve tası tarağı topladığı gibi Amerika’dan Avrupa’ya o gün uçuverdi. Olay büyük bir tepki yarattı ve dünya basını Callas’ın bu hareketini büyük skandal diye ilan etti. San Franciscolular Callas’ı bulsalar bir bardak suda boğacak ya da tükürükle öldürecekti. O sıralarda Amerika’ya yeni temsiller vermek üzere davetli olarak çağrılmış bulunan Türk sopranosu Leyla Gencer, opera idarecilerini ilk aklına gelen isim oldu. Gidip Gencer’i buldular, konuştular ve 15 gün içinde Lucia rolünü hazırlanması hususunda anlaşmaya vardılar. 15 gün gibi kısa bir zamanda Lucia operasını hazırlayan Leyla Gencer ilk büyük başarıya Amerika’da ulaştı denilebilirdi. Büyük yankılar uyandıran temsillerden sonra Leyla Gencer Amerika’da günün sanatçısı oluyordu. San Francisco’yu New York, sonra Teksas eyaletinin en büyük operasının bulunduğu Dallas’ta opera temsilleri verdi. Başarı alkışları, gazete ve dergiler de çıkan övgüler bir kıvılcım gibi hemen Avrupa’ya sıçradı Gerçi 1954 yılından Napoli’de San Carlo Operasında sahneye çıkmıştı ama Amerika’da 1956 yılında San Francisco operasında “Francesca da Rimini” adlı opera temsilinden sonra ünlü “Time” dergisi tarafından Leyla Gencer, “büyük, sıcak ve güzel sesi Sopranoyu Amerika daha çok dinleyecektir” dediği zaman yerinde ve zamanında bir söz söylenmişti. Amerika’daki temsilleri baştan başa başarılarla doluydu. Sonra bu başarıları Avrupa’dakiler takip etti.
KİM WEEKLY MAGAZINE
1962.02.07
HÜRRİYET DAILY NEWSPAPER
1962.07.22
SES WEEKLY MAGAZINE
1962.08.15
Leyla Gencer'in Başarısı
Ve Şancılarımız
Evrensel ün kazanmış bulunan sopranomuz Leyla Gencer'in Londra'da kazandığı
başarıyı belirten bir haber le, SES SANATÇILARIMIZ üzerinde, tanınmış müzik
eleştiricisi Fikri Çiçekoğlu'nun 27 Temmuz günlü bir yazısını Hür Vatan'dan
sütunlarımıza aktarıyoruz. Okurlarımızı ilgilendireceğini umarız.
LEYLA GENCER
Sussex'deki Glyndeburne Opera Festivalindeki temsillerini büyük bir başarı ile tamamlayan Soprano Leylâ Gencer, gelecek yılki festival için de mukavele yaparak, İtalya'da Verona Opera Festivaline katılmak üze re Londra'dan ayrılmıştır. 15 ağustosta Verona'da yapacağı çalışmaları müteakip İstanbul'a yaz tatiline gidecek olan Gencer, 27 ekimde İspanya'da Barcelona Operasında oynanacak bir eserde rol alacak sonra Cenubi Amerika'da bir turneye çıkacaktır.
20 Haziran’da Londra'daki Wigmore Hall'da muvaffak bir resital veren Ankara Devlet Operası Bası Ayhan Baran'a, İngiltere’nin meşhur Covent Garden Operası bir teklif yapmıştır. Dünya operaları içinde en mühim mevki olan Covent Garden'ın idarecileri Baran'ın sesini çok beğenmişler, salahiyetli kimseler çeşitli opera eserlerinden parçalar söylettikten sonra teklifi yapmışlardır.
Baran, buradaki müzik otoritelerinin tavsiyelerine uyarak teklifi prensip olarak kabul etmişse de Ankara Operası ile olan durumunu göz önünde tutarak henüz müspet cevabını vermemiştir. Devlet Operasının idarecileri gereken müsaadeyi verdikleri takdirde önümüzdeki aylarda Londralılar, Bas Ayhan Baran'ı Covent Garden'da dinleyeceklerdir.
SES SANATÇILARIMIZ
Sınırlarımız dışında yurdumuzu tanıtan sanat elçileri arasında ses sanatçılarımızın ayrı bir yeri var. Bunların çoğu Ankara Devlet Konservatuvarının yetiştirdiği değerler. Aralarında en değerlilerinden biri olan soprano Leyla Gencer sesini Ankara Devlet Konservatuarı öğretmenlerinden birinin yanında geliştirmiştir; ama İstanbul’da yetişmiş sayılır, ilk eğitimini İstanbul Korosunda görmüştür. İstanbul Şehir Korosunda basit bir üye iken bugün uluslararası üne kavuşmuş olan Leylâ Gencer’den başka, İstanbul Operasının baş elemanları arasında da Şehir Korosundan yetişmiş olanlar vardır.
Ses sanatçılarımızdan bir Leyla Gencer, bir Ferhan Onat, bir Orhan Günek, bir Suna Korad, Avrupa ve Amerika’nın sanat merkezlerinde seslerini duyuruyorlar; övgü ve topluyorlar. Leylâ Gencer’in sesi bir gün Rusya’da yankılar uyandırırken bir gün İngiltere’den duyuluyor ve hiç ummadığımız bir anda Arjantin’in Buenos Aires’inde çınlıyor. Bariton Orhan Günek İtalya’da yerleşmiştir; operanın beşiği olan bu memlekette sesiyle geçiniyor; bir bakıma tereciye tere satmak gibi bir şey bu. Soprano Ferhan Onat, Marsilya Operasında dakikalarca alkışlanıyor. Donizetti'nin Lucia di Lammermoor operasında Lucia'yı, Verdi'nin Rigoletto'sunda Gilda'yı büyük bir başarıyla yaratıyor. Bir ay kadar önce Ley lâ Gencer’den şöyle bir haber almıştık: «Leyla Gencer, Glyndebourne Opera Festivalinde 24 Mayıs’ta temsiline başlanan Mozart'ın Figaro’nun Düğünü operasında baş rolü oynamıştır; bu rolün gerçekleşmesinde ünlü sanatçı Carl Ebert'le çalışmıştır.» (Müzikle ve özellikle operamızla ilgili olanlar Carl Ebert'i çok iyi tanırlar. Bu güçlü sanat adamı Devlet Operamızın temellerini atan kişidir. Devlet Konservatuarı Tatbikat Sahnesinin opera alanındaki ilk çalışmalarını yöneten ve bizde ilk opera temsillerini gerçekleştiren bu sanatçıdır. Birkaç gün önce «Hür Vatan» in ilk sayfasının başında soprano Suna Korad'ın başarısını duyuran Anadolu Ajansının Hamburg dan verdiği şu haber vardı: Tanınmış sopranolarımızdan Suna Korad, cumartesi gecesi Hamburg Devlet Operasında Mozart'ın Saraydan Kız Kaçırma operasında Konstanze rolünde büyük muvaffakiyet göstermiş ve takdir edilmiştir.
Az önce Leyla Gencer'in geçen yıl ta Arjantin'e kadar uzandığını haber vermiştik. Buenos Aires'in Colon Tiyatrosunda temsil edilen Verdi'nin Rigoletto’sunda Gilda'yı canlandıran değerli sopranomuz hakkında Nacion (Millet) gazetesinde şu satırlar vardı: «Leyla Gencer Türk’tür; Milano’nun Scala Operası sanatçılarındandır, Roma Operasında ve Napoli'nin San Carlo Operasında sık sık sesini dinletmiş. Birleşik Amerika’da San Francisco ve Callas Operalarında temsiller vermiştir. Özellikle repertuarı geniştir ve bu akşamki gibi, lirik ve dramatik rollerle sahnelerde tanınmıştır.» Colon Tiyatrosunun artistik müdürü, bu tiyatroyu 30 yıldan beri bu kadar dolmuş ve bu kadar alkışla çınlamış görmediğini belirt yor. Nacion gazetesinin müzik eleştiricisi sopranomuz için «Dikkati çeken bir etkiyle bu rolün – Gilda rolünün- üstesinden geldi» yargısına vardıktan sonra yazısına şunları ekliyor: «Her şeyden önce yarattığı kişinin lirik ve duygulu yönünü başarıyla canlandırmış olduğunu belirtmeliyiz.» Buenos Aires temsilleri münasebetiyle Leyla Gencer'in gerçek sanatçılara özgü bir jestini söz konusu etmeden geçemeyeceğiz. Sopranomuzun Colon Tiyatrosuna angaje edilmesinde rol oynayan emprezaryo, temsilden sonra sanatçımızı tebrik etmiş ve şu soruyu sormuş: «Türkiye’de sizin ayarınızda başka bir soprano var mı?» Gencer'in karşılığı şöyle olmuş: «Kendi janrında (hafif soprano ya da koloratur) benden çok yüksek olan Ferhan Onat var.» Bu münasebetle değerli sanatçımızın başarısını olduğu kadar alçak gönüllülüğünü ve dürüstlüğünü de övmemiz gerek.
Dünyanın dört bucağından gelen bu güzel seslerin, sanat yoluyla yurdumuzu tanıtması bakımından en değerli bir hizmet gördüğüne inanıyoruz.
Ve Şancılarımız
LEYLA GENCER
Sussex'deki Glyndeburne Opera Festivalindeki temsillerini büyük bir başarı ile tamamlayan Soprano Leylâ Gencer, gelecek yılki festival için de mukavele yaparak, İtalya'da Verona Opera Festivaline katılmak üze re Londra'dan ayrılmıştır. 15 ağustosta Verona'da yapacağı çalışmaları müteakip İstanbul'a yaz tatiline gidecek olan Gencer, 27 ekimde İspanya'da Barcelona Operasında oynanacak bir eserde rol alacak sonra Cenubi Amerika'da bir turneye çıkacaktır.
20 Haziran’da Londra'daki Wigmore Hall'da muvaffak bir resital veren Ankara Devlet Operası Bası Ayhan Baran'a, İngiltere’nin meşhur Covent Garden Operası bir teklif yapmıştır. Dünya operaları içinde en mühim mevki olan Covent Garden'ın idarecileri Baran'ın sesini çok beğenmişler, salahiyetli kimseler çeşitli opera eserlerinden parçalar söylettikten sonra teklifi yapmışlardır.
Baran, buradaki müzik otoritelerinin tavsiyelerine uyarak teklifi prensip olarak kabul etmişse de Ankara Operası ile olan durumunu göz önünde tutarak henüz müspet cevabını vermemiştir. Devlet Operasının idarecileri gereken müsaadeyi verdikleri takdirde önümüzdeki aylarda Londralılar, Bas Ayhan Baran'ı Covent Garden'da dinleyeceklerdir.
SES SANATÇILARIMIZ
Sınırlarımız dışında yurdumuzu tanıtan sanat elçileri arasında ses sanatçılarımızın ayrı bir yeri var. Bunların çoğu Ankara Devlet Konservatuvarının yetiştirdiği değerler. Aralarında en değerlilerinden biri olan soprano Leyla Gencer sesini Ankara Devlet Konservatuarı öğretmenlerinden birinin yanında geliştirmiştir; ama İstanbul’da yetişmiş sayılır, ilk eğitimini İstanbul Korosunda görmüştür. İstanbul Şehir Korosunda basit bir üye iken bugün uluslararası üne kavuşmuş olan Leylâ Gencer’den başka, İstanbul Operasının baş elemanları arasında da Şehir Korosundan yetişmiş olanlar vardır.
Ses sanatçılarımızdan bir Leyla Gencer, bir Ferhan Onat, bir Orhan Günek, bir Suna Korad, Avrupa ve Amerika’nın sanat merkezlerinde seslerini duyuruyorlar; övgü ve topluyorlar. Leylâ Gencer’in sesi bir gün Rusya’da yankılar uyandırırken bir gün İngiltere’den duyuluyor ve hiç ummadığımız bir anda Arjantin’in Buenos Aires’inde çınlıyor. Bariton Orhan Günek İtalya’da yerleşmiştir; operanın beşiği olan bu memlekette sesiyle geçiniyor; bir bakıma tereciye tere satmak gibi bir şey bu. Soprano Ferhan Onat, Marsilya Operasında dakikalarca alkışlanıyor. Donizetti'nin Lucia di Lammermoor operasında Lucia'yı, Verdi'nin Rigoletto'sunda Gilda'yı büyük bir başarıyla yaratıyor. Bir ay kadar önce Ley lâ Gencer’den şöyle bir haber almıştık: «Leyla Gencer, Glyndebourne Opera Festivalinde 24 Mayıs’ta temsiline başlanan Mozart'ın Figaro’nun Düğünü operasında baş rolü oynamıştır; bu rolün gerçekleşmesinde ünlü sanatçı Carl Ebert'le çalışmıştır.» (Müzikle ve özellikle operamızla ilgili olanlar Carl Ebert'i çok iyi tanırlar. Bu güçlü sanat adamı Devlet Operamızın temellerini atan kişidir. Devlet Konservatuarı Tatbikat Sahnesinin opera alanındaki ilk çalışmalarını yöneten ve bizde ilk opera temsillerini gerçekleştiren bu sanatçıdır. Birkaç gün önce «Hür Vatan» in ilk sayfasının başında soprano Suna Korad'ın başarısını duyuran Anadolu Ajansının Hamburg dan verdiği şu haber vardı: Tanınmış sopranolarımızdan Suna Korad, cumartesi gecesi Hamburg Devlet Operasında Mozart'ın Saraydan Kız Kaçırma operasında Konstanze rolünde büyük muvaffakiyet göstermiş ve takdir edilmiştir.
Az önce Leyla Gencer'in geçen yıl ta Arjantin'e kadar uzandığını haber vermiştik. Buenos Aires'in Colon Tiyatrosunda temsil edilen Verdi'nin Rigoletto’sunda Gilda'yı canlandıran değerli sopranomuz hakkında Nacion (Millet) gazetesinde şu satırlar vardı: «Leyla Gencer Türk’tür; Milano’nun Scala Operası sanatçılarındandır, Roma Operasında ve Napoli'nin San Carlo Operasında sık sık sesini dinletmiş. Birleşik Amerika’da San Francisco ve Callas Operalarında temsiller vermiştir. Özellikle repertuarı geniştir ve bu akşamki gibi, lirik ve dramatik rollerle sahnelerde tanınmıştır.» Colon Tiyatrosunun artistik müdürü, bu tiyatroyu 30 yıldan beri bu kadar dolmuş ve bu kadar alkışla çınlamış görmediğini belirt yor. Nacion gazetesinin müzik eleştiricisi sopranomuz için «Dikkati çeken bir etkiyle bu rolün – Gilda rolünün- üstesinden geldi» yargısına vardıktan sonra yazısına şunları ekliyor: «Her şeyden önce yarattığı kişinin lirik ve duygulu yönünü başarıyla canlandırmış olduğunu belirtmeliyiz.» Buenos Aires temsilleri münasebetiyle Leyla Gencer'in gerçek sanatçılara özgü bir jestini söz konusu etmeden geçemeyeceğiz. Sopranomuzun Colon Tiyatrosuna angaje edilmesinde rol oynayan emprezaryo, temsilden sonra sanatçımızı tebrik etmiş ve şu soruyu sormuş: «Türkiye’de sizin ayarınızda başka bir soprano var mı?» Gencer'in karşılığı şöyle olmuş: «Kendi janrında (hafif soprano ya da koloratur) benden çok yüksek olan Ferhan Onat var.» Bu münasebetle değerli sanatçımızın başarısını olduğu kadar alçak gönüllülüğünü ve dürüstlüğünü de övmemiz gerek.
Dünyanın dört bucağından gelen bu güzel seslerin, sanat yoluyla yurdumuzu tanıtması bakımından en değerli bir hizmet gördüğüne inanıyoruz.
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1962.08.24
SAN’AT ALEMİNDE
Leylâ Gencer dün son Avrupa turnesini anlattı
Leylâ Gencer dün son Avrupa turnesini anlattı
Büyük ve başarılı bir Avrupa turnesinden dönen uluslararası ün salmış sopranomuz Leylâ Gencer'i, dinlenmekte ve yorgunluğunu gidermekte olduğu Çınar Otelinde dün bulduğum zaman, gazetemiz için turne izlenimlerini ve bazı önemli, acı gerçeklerimize dokunan düşüncelerini, yorgunluğunu belli etmeyen enerjisi ve sanat ateşiyle anlatmakta gecikmedi.
1962 yılı ocak ayında Ankara Devlet Tiyatrosunda Tosca’yı oynadıktan ve İstanbul’da bir konser verdikten sonra Avrupa turnesine çıkan Leylâ Gencer, sırasıyla: İtalya’da San Carlo'da «Turandot», İngiltere’de Covent Garden'da «Don Giovanni» ve dünyaca ünlü Zefirelli'nin sahneye koyduğu «Don Carlos», tekrar İtalya’da Cenova'da «Othello» ve San Carlo'da «M. Butterfly», İngiltere’de Glyndebourne Festivalinde ayda 18 temsil olarak iki buçuk ay süreyle ve büyük sahne koyucu Carl Ebert'in rejisörlüğünde Mozart'ın «Figaro'nun Düğünü» operalarını oynadıktan sonra, 15 temmuzdan itibaren İtalya’nın tarihî Verona şehrinde Scala di Milano’nun baş orkestra şefi Gavazzeni'nin idaresinde «Maskeli Balo»yu oynamış ve bu tarihi değeri büyük Verona tiyatrosunun yangın neticesi kül olması sonucunda temsillerin durması üzerine yurda dönmüştür.
Leylâ Gencer son gece temsilden önce şahit olduğu bu müthiş yangını şöyle belirtti:
O gece Maskeli Balo temsiline çıkacaktım. Dekorlar kuruluyordu. Birdenbire yangın çıktı. Bütün dekorlar, kostümler, sahne yandı. Arkadaki taş merdivenler piştiği gibi, o güzelim sanat abidelerini taşıyan bölümler çatladı, kopkoyu kahverengi enkazdan başka bir şey kalmadı. Bu yangın İtalya için milli matem oldu! Şayet yangın temsil esnasında çıksa idi, biz sahnedekiler ve daha pek çok kişi yanabilirdik.
Leyla Gencer ile röportajımızı yarınki gazetemizde okuyacaksınız.
S. A.
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1962.08.25
SAN’AT
Leylâ Gencer, Bizim «Devlet Operamız kapatılmalı ve yeniden düzenlenerek
tekrar açılmalıdır" diyor
Yazan: Selmi ANDAK
Yazan: Selmi ANDAK
← Leyla Gencer arkadaşlarımızla görüşürken
İtalya’da «Ministere della Spectaccolo» adı altındaki Bakanlık, özel ve bağımsız (autonome) olan tiyatrolara bir çeşit Devlet sübvansiyonu tanımaktadır. Bu özel tiyatrolar en çok yardımı elde edebilmek için birbirleriyle müthiş bir yarış yapmaktadırlar. Milano’nun La Scalası daima başta gitmektedir. Bu tiyatro hem bağımsızdır ve hem de Devletten yardım görmektedir. İtalya’da çoğunluğu teşkil eden özel tiyatrolar Venedik'te «Fenice», Milano’da «Scala» ve Trieste, Roma, Napoli ve Palermo tiyatrolarıdır. Belediyeye ait tiyatrolar ise Bolonya, Verona gibi şehirlerde bulunmaktadırlar. İtalya’da Belediye Meclisi Başkanı aynı zamanda Operaların fahrî başkanı olarak bu müesseseleri temsil eder ve Devletten gereken yardımları sağlar.
Bu konu üzerine bir soru sormak gereğini duydum:
Birçok ileri ülkeler, sanat müesseselerine Devletin yardım etmesi ve Devlete bağlı olmasını, bazı ülkeler ise (Amerika’da olduğu gibi) tiyatro ve operaları tamamen özel teşebbüs olması prensibini kabul etmişlerdir. Dünyada örneklerini yakından görmüş bir sanatçı olarak, sizce Türkiye için hangisi uygundur?
Bizde «autonomie» sistemiyle, yani bu çapta müesseselerinin özel ve bağımsız olmalarıyla iş halledilemez. Bizde Devlet yardımı şarttır. Aksi halde hiçbir trup ekonomik bakımdan yaşayamaz. Sonra halledilmesi gereken birçok önemli mesele arasında üzülerek gördüklerim şunlar var: Dış ülkelerde inceleme veya mesleklerinde ilerlemek için birçok sanatçıya rastladığım zaman, onları kendi yurtlarında ilgisizlikten ve destek sizlikten o derece moralleri bozuk ve çökmüş bir durumda gördüm ki, kendilerini âdeta önce moralman tedavi etmek gerekiyor diye düşündüm. Yoksa bunlar sinir sistemine sıkı sıkıya bağlı sanat kabiliyetlerini büsbütün kaybetmek veya sürünmemek için yurda dönmek tehlikesi ile karşı karşıya idiler. Bu hal ise, ender yetiştirdiğimiz gerçekten değerler için acı idi!
Diğer üzücü bir olay da şudur: Sevgili yurdumuza şüphesiz iyi niyetlerle ve faydalanmak amacıyla getirilen birçok yabancı rejisör, eksper, teknik adam ve sanatçılar, gösterilen ilgisizlik ve imkânsızlıklar sebebiyle bir nevi çıkmaza girmekte ve hiçbir iş göremeden geri dönmektedirler.
Operaya gelince: Benim şahsi düşüncem şudur ki: Devlet Operası tamamen kapanmalı ve yeni baştan düzenlenerek açılmalıdır. Ancak Devlet Operası statü olarak gene bir Bakanlığa bağlanmalı, fakat bütün dünyadaki operaların çalışmaları incelenip örnek alınarak, yepyeni bir zihniyet, sistem ve elemanlarla çalışmağa başlamalı. Biz bu gibi geniş teşkilat isteyen sanat müesseselerini Devlete bağlamak zorundayız. Ekonomik durumumuz bunu gerektiriyor. Bu hususta Verona tiyatrosunu örnek vereyim: Bu tiyatro her gece dopdolu olarak temsiller vermesine rağmen, yıl sonu bilânçosunu zararla kapar. Çünkü kazanç değil, kültür amacı düşünülür. Evet tiyatro kasası kaybeder, ama Devlet kazanır. Çünkü Devlet hem halka hizmet etmiş olur, dolayısıyla Belediye vergi v.s. ile kazanır ve asıl diğer taraftan turistlerin muazzam akını yüzünden İtalya döviz kazanır. Demek ki bir elden verilenin üç misli diğer elden alınıyor.
Şu hâlde bu gibi sanat gösterileri ve Festivaller turizm ile sıkı sıkıya bağlıdır değil mi? Evet. Bilhassa yazın düzenlenecek Açıkhava festivalleri turizm bakımından çok önemlidir. Gene örnek olarak yangın felaketine uğrayan Verona'yı söyleyeyim; bin küsur yıllık olan ve 50. sezonunu kapamış bulunan 25.000 kişilik bu tiyatroyu sadece görmek için her yıl turist akıyor. Tabii akustiği ile tipik bir antik arena tarzındaki bu tiyatro şimdi İtalya için büyük kayıp oldu, herhalde kısa zamanda telafi edeceklerdir! İşte Verona gibi, bizde de öyle küçük festivaller değil, büyük çapta bir Festivalin her yıl düzenlenirse çok faydalı olacağına inanıyorum.»
Bunun için hangi şartları yerine getirmeli?
Önce Devlet yardımı, büyük sermaye gerek, Sonra esas temeli kuracak ve makineyi işler haline getirecek olan ve dünyada Festivaller organize etmiş teşkilatçı ve bilgili sanat adamlarının (sadece ticari amaçlarla koşanların değil), dâvet edilerek çalışma imkânlarının kendilerine bolca verilmesi lazım. Örnek olarak bu hususta ben Scala'da ve Salzburg’da fikrimi açtığım zaman gerek Scala gerekse Salzburg Festivali müdürleri, böyle bir Festival için İstanbul'un ideal bir yer olduğunu, turistlerin merakını fazlasıyla çekmeğe başladığını söylediler ve uluslararası bir Festival düzenlemek için bana her türlü yardımı yapabileceklerini vadettiler. Fakat bir şartla: Öyle küçük çapta değil; tiyatro, opera, müzik, folklor v. s. yi içine alan büyük çapta ve uluslararası bir festival olması şartıyla! Son söz olarak, örneğin Avusturya’nın bütün hazine açığını şu iki aylık Salzburg Festivali kapatıyor, dersem inanır mısınız?»
1 9 6 3
YENİ SABAH DAILY NEWSPAPER
1963.01.27
LEYLA GENCER
Bazı sanatkârlar vardır ki, mektebi, tahsili, hepsi, hepsi kendisidir.
Azim ve irade neler neler yapmaz... Bu, kabını doldurup taşmış sanatkarımız Leyla Gencer' den bahsetmek istiyorum... Çevik ve zarif endamı, çok sevdiği İtalyan makarnasıyla biraz ağırlaşmış... Büyük bir sanatkârdır Memleketimizde buna, en aşağı yüz binin üstünde kulak şahittir. Gözlerimizi de bahtiyar etmesi için şöyle besin üstündeki kilolarını atmalı... Hayır! Hayır! İtalyan makarnasına tövbe etmeli...
Yılmayan bir çalışma kudreti
Kafasıyla sesini birleştiren bir sanatkârımız olan Leylâ Gencer'imiz, eksik olmasın yurt dışında şakır şakır şakırdayarak yüzümüzü ağarttı...
Pusulasız ve dümensiz olan sanatkârımızın şaşmayan ve yılmayan bir çalışma kudreti vardır. On parmağında on hüner vardır Kendisiyle yarışan sanatkârlara «çelme» atmasını bilir... İşte Callas'ın başına gelenler... Parmağındaki hünerden sonra, hançeresinin hünerini gösterir...
Bir huyu vardır: Yüksekliğe meftundur... Yüksek ses, yüksek tavır, yüksek rakam, yüksek ziyafet zaafları arasındadır. Ama helal olsun ona bu zaaflar yetmiş iki milletin dilini zaaflarını, hususiyetlerini Büyükelçilerini bilir... Açıkçası çıkarını bilir...
Mesela: Leyla'ya 6 kere 6 ne eder diye sorun 36 demez, 1000 der. Öyle 36'ya tenezzül etmez.
Sadelik içinde takip takıştırır
Sevimlidir. Ağzı iyi lâf eder...
Giyinmesini, takıp, takıştırmasını sadelik içerisinde yapar. Üslûbu cazip, tesiri kuvvetli olduğu için karşısında kanmayacak bir insan yoktur Sanat kar yaradılışının rüzgârlarına göre hareket eder. Pusulasız ve dümensizdir.
Randevularına en azından bir saat geç gelir. Bilerek tabii... Şaşmayan ve yılmayan çalışma kudreti onu Dünyanın her ta rafımı dolaştırmıştır. Oynadığı rollerle hepimize heyecan verdiği şüphesizdir. Gazetelerde boy boy resminin çıkmasını, başarılarının telefonunun sık sık çalınmasını istemesi tabii haklarındandır. Leyla Gencer’imiz için «dün» ve «yarın» yoktur... Yalnız sahne ve başarı.
Arşını, endazesi, hep sesi
Hulasa, Leyla'mızın, arşını endazesi, metresi, hep, hep hançeresidir. Bütün işler ona göre ayarlanır...
Konserlerinde okumaya başlamadan evvel öyle hareketsiz bir duruşu vardır ki, okumaya başlayınca da hiç sallanmaz... Ölçü ile açılan ağzını görme yenler, içinden çıkan sesi dinledikten sonra hayran olurlar. İnşallah, daha bitmemiş gençliği, güzelliği, sesi bütün Dünyayı fetheder,
Bu temenniye iştirak etmeyecek hiçbir Türk yoktur.
Bakın, sanatkâr demiyorum o, Türk’tür ama sanatkâr mizacı başkadır... Halk türküleri arasından birinde küçük bir değişiklik yaparak sizlere arz edeyim, efendim «Yar yolunu şaşırmış inşallah sesi gider... Meşhur muganni daha nice nice başarılar. [Şeref GÜRSU]
VATAN DAILY NEWSPAPER
1963.07.24
ANILAR
Türkiye'nin Dışardaki Sesi
Leylâ Gencer*
Şinasi ÖZDENOĞLU
Uzaktaki meçhuller ülkesi Türkiye'yi gerektiği gibi tanıtmaya savaşan "Aşağılık duygusundan kurtulmuş iyiniyetli diplomatlarımız yanında "Unvansız" ve "Payesiz" çetin mücadeleler veren "Sanat Elçilerimiz" in emeklerini ve hizmetlerini ne kadar övsek azdır.
GENCER'IN MÜCADELESİ
Bu yazımda, artık İtalya’nın popüler bir siması haline gelmiş olan Leyla Gencer'den, onun ilgi çekici hayat mücadelesinden kısaca bahsetmek istiyorum: Derhal ifade edeyim ki; Gencer'in buradaki büyük mücadelesi, Türkiye'den izleyebildiğimiz ve görebildiğimiz kadar kolay olmamıştır. Gencer, sayısız engelleri hiç kimseden yardım görmeden, hele insan ve sanatçı olarak haysiyetinden hiçbir şey kaybetmeden aşmış, 1957 den bu yana “Scala” da bu dünya ölçüsündeki devlerin çarpıştığı "Arena" da kendisini, ihtirasların o her ülkede var olan sinsi ve iğrenç entrikalarına ve “Türk” olmasının yarattığı büyük direnmelere rağmen kabul ettirmiştir. Bu mücadeleyle dolu hayat hikâyesi üzerinde; bir gün bu kavgayı göze alarak Türk çocuklarına ibret verici bir ders olacağı için önemle durmak istiyorum:
Gencer, kendi deyimiyle önce “Aşağılık duygusunu” yenmiştir. Gencer, Atatürk'ün felsefesine inanan bir Türk sanatçısının, ne yazık ki hâlâ dindarlık ve taassup gibi bize çok garip görünen komplekslerden kendini kurtaramamış bir batı ortamı içinde bile, çok şeyler başarabileceğine peşinen inanmıştır.
ATATÜRK'E İNANÇ, YOKSUL MİLLETE HAYRANLIK
Gerçekten Leyla Gencer'in üstün sanat kabiliyetleri yanında, bizi ona daha çok bağlayan özelliği şudur: Gencer inançlı bir Atatürkçüdür ve yoksulluğuna, geriliğine rağmen, milletini bir aşk gibi duymakta, onunla iftihar etmektedir. Gencer, bunun yanında, Avrupa insanını gerçek vasıflarıyla tanımakta, bir çoklarımızın zıddına onu yarı ilah gibi görmekte, kuvvetli ve zayıf taraflarıyla Avrupalıyı ve Avrupalının meselelerini ve gerçeklerini bilmektedir. CUMHURİYETÇİ VE LAIK BİR MANTIĞIN ALMAYACAKLARI
Ne yazık ki, bir çoğumuz Avrupa'ya aşağılık duygularımızın açısından tanımışız. Rönesans'ı yaratanların çocuklarını "Hoş görme" inancının, "İnsan ve insanlık sevgisinin gerçek melekleri gibi görmüş, onları her işte "Örnek insan" bilmişiz. Oysaki ve ne garip ki, çoğu Avrupalı önce kendi dininden olanı sevmektedir, önce kendi dininden olana hoş görü sahibidir. Bilmeliyiz ki, cumhuriyetçi ve laik anlayış içinde yetişmiş Atatürkçü kuşaklar için inanılması güç bir gerçek olmasına rağmen, Avrupalı bu mistik inançtan aklının yardımıyla kurtulabildiği nispette hür düşünceli ve modern kafalıdır. Almanya'da tanıdığım yüksek dereceli bir hâkim; Katolikliğin akıl dışı dogmalarına inanıyordu. Ve ne acı bir gerçektir ki; sanat değerlerini bütün insanlığın ortak değeri olarak ve hiçbir fark gözetmeden bağrına basmaya mecbur Scala gibi bir sanat mabedinde, size garip gelecek ama, sırf Müslüman olduğu için, Leyla Gencer âdeta aforoz edilmek, istenmiştir. Dahası var. Burada Leyla Gencer'den açıkça ismini değiştirmesi istenmiştir. Öyle ya bir Amerikalı Margaret Robert; İtalyanlara şirin gözükebilmek için derhal bir "Margaretta Roberti oluveriyor. Ünlü soprano Anna Me. Night "Anna de Cavalieri" kılığına bürünüyor. Hatta uzağa gitmeye ne hacet; su katılmamış Yunanlı Maria Kaleogeropulos, bir anda "Maria Callas" oluyor. O halde niçin Leyla: İtalyan ve İsveç dillerine kelime olarak girmiş bir "Leila" olmasın? İşte Gencer, zaman zaman Scala'nın dünya ölçüsünde ünlü idarecilerinden gelen bu şiddetli tazyiklere karşı koymasını, türlü avantajlara rağmen haysiyetini ve Türklüğünü korumasını bilmiştir.
Kendisine bu derece güveni olduğu için, bir gün ünlü Toscanini'nin ölümünde, Il Duomo'daki büyük ayinde Verdi'nin meşhur "Reguiem'i ona, Türk Leyla'ya okutturulmuştur. Maria Callas'in bu tarihi şerefi alabilmek için, Amerika'dan uçarak gelmiş olması da unutulmasın.
Şimdi aynı Türk kadını Leyla Gencer; "Figaro'nun Düğünü"nde baş rolü oynamak üzere İngiltere’dedir. İtalya gibi İngiltere’de onu alkış tufanına boğacak. Bu kadarla bitmiyor 24 Temmuz’dan 18 Ağustos’a kadar sürecek Verona Festivalinde "Aida'yı oynayacak. Tarihi Verona'da 2000 yıllık ve 25.000 kişilik Arena'da bu dünyanın en büyük açık hava tiyatrosunda "Türk" ismini en şerefli şekilde dünyaya tanıtacak. Bütün Avrupa'nın sel gibi akıp geleceği Verona Festivalinde, âdet olduğu üzere, operanın uvertürü çalınırken, 25.000 kişi birer mum yakacak ve meşhur "Aida", 25.000 mum ışığının yarattığı emsalsiz dekor altında temsil edilecek. Milano, daha şimdiden Verona'da Gencer'i dinleyebilmenin tatlı sabırsızlığı içindedir.
KULİS OYUNLARINA RAĞMEN
Leyla Gencer bütün bu neticeleri, bin bir güçlüğü hemen tek başına ve karşısındaki, büyük hasım kuvvetleri yenerek elde etmiştir. Meselâ bir Callas; önce Yunanlıdır, arkasında dünyanın hemen her tarafına dağılmış ve onu bütün maddi ve manevi gücü ile destekleyen bir "Yunan Dünyası var. Sonra "Amerikan vatandaşıdır"; arkasından Amerika hükümeti vardır. Ve nihayet meşhur Onasis'in milyonları vardır. Sanatta paranın ne demek olduğunu Scala'da görmek lazımdır. Opera sanatının kökleştiği her memlekette, parayla tutulmuş alkışçılar, alkışlarıyla seyirciye tesir ederler. Avrupa'da bu olur mu demeyin, kalabalık her yerde kalabalıktır. Seyirci çoğu kez yanındakine bakar ya alkışlar ya da yuhalar.
GENCER'IN ÜLKÜSÜ: İSTANBUL FESTİVALİ
Leyla Gencer'in mücadelesi bitmiyor; o şimdi, yepyeni ve canlı bir konunun, bir eserin peşindedir. Bu adeta Gencer'in idealidir: Bir İstanbul Festivalini dünya ölçüsünde realize etmek. Bu vesileyle bütün dünyayı Türkiye'ye çekmek, Türkiye'yi göstermek, Türkiye'yi tanıtmak ve sevdirmek. Bir kelimeyle: Türkiye'yi insanlığa takdim etmek.
Eğer bu rüya bir gün gerçekleşirse, Salzburg'daki geleneksel Mozart Festivali gibi her yıl İstanbul festivali de biraz daha zenginleşecek. Türkiye için büyük ufuklar açabilecek böyle bir eserin sadece turizm yönünden memlekete neler kazandıracağını düşünmek kâfidir. Bütün Türkiye umumi efkârının ve Türk basınının bu yerinde teşebbüsü candan benimseyeceğine inanıyorum. İlkinde görülecek birçok noksanlarına ve aksaklıklarına rağmen; "İstanbul Festivali'nin ileri bir hamle ve güzel bir eser olarak gerçekleştiğini şimdiden görür gibi oluyorum. İnsanlığın büyük mesafeleri; önceden hayal gibi görünüp, tükenmeyen irade ile bir gün gerçekleşen eserler sayesinde kazandığını unutmamalıyız.
Leylâ Gencer*
Şinasi ÖZDENOĞLU
Uzaktaki meçhuller ülkesi Türkiye'yi gerektiği gibi tanıtmaya savaşan "Aşağılık duygusundan kurtulmuş iyiniyetli diplomatlarımız yanında "Unvansız" ve "Payesiz" çetin mücadeleler veren "Sanat Elçilerimiz" in emeklerini ve hizmetlerini ne kadar övsek azdır.
GENCER'IN MÜCADELESİ
Bu yazımda, artık İtalya’nın popüler bir siması haline gelmiş olan Leyla Gencer'den, onun ilgi çekici hayat mücadelesinden kısaca bahsetmek istiyorum: Derhal ifade edeyim ki; Gencer'in buradaki büyük mücadelesi, Türkiye'den izleyebildiğimiz ve görebildiğimiz kadar kolay olmamıştır. Gencer, sayısız engelleri hiç kimseden yardım görmeden, hele insan ve sanatçı olarak haysiyetinden hiçbir şey kaybetmeden aşmış, 1957 den bu yana “Scala” da bu dünya ölçüsündeki devlerin çarpıştığı "Arena" da kendisini, ihtirasların o her ülkede var olan sinsi ve iğrenç entrikalarına ve “Türk” olmasının yarattığı büyük direnmelere rağmen kabul ettirmiştir. Bu mücadeleyle dolu hayat hikâyesi üzerinde; bir gün bu kavgayı göze alarak Türk çocuklarına ibret verici bir ders olacağı için önemle durmak istiyorum:
Gencer, kendi deyimiyle önce “Aşağılık duygusunu” yenmiştir. Gencer, Atatürk'ün felsefesine inanan bir Türk sanatçısının, ne yazık ki hâlâ dindarlık ve taassup gibi bize çok garip görünen komplekslerden kendini kurtaramamış bir batı ortamı içinde bile, çok şeyler başarabileceğine peşinen inanmıştır.
ATATÜRK'E İNANÇ, YOKSUL MİLLETE HAYRANLIK
Gerçekten Leyla Gencer'in üstün sanat kabiliyetleri yanında, bizi ona daha çok bağlayan özelliği şudur: Gencer inançlı bir Atatürkçüdür ve yoksulluğuna, geriliğine rağmen, milletini bir aşk gibi duymakta, onunla iftihar etmektedir. Gencer, bunun yanında, Avrupa insanını gerçek vasıflarıyla tanımakta, bir çoklarımızın zıddına onu yarı ilah gibi görmekte, kuvvetli ve zayıf taraflarıyla Avrupalıyı ve Avrupalının meselelerini ve gerçeklerini bilmektedir. CUMHURİYETÇİ VE LAIK BİR MANTIĞIN ALMAYACAKLARI
Ne yazık ki, bir çoğumuz Avrupa'ya aşağılık duygularımızın açısından tanımışız. Rönesans'ı yaratanların çocuklarını "Hoş görme" inancının, "İnsan ve insanlık sevgisinin gerçek melekleri gibi görmüş, onları her işte "Örnek insan" bilmişiz. Oysaki ve ne garip ki, çoğu Avrupalı önce kendi dininden olanı sevmektedir, önce kendi dininden olana hoş görü sahibidir. Bilmeliyiz ki, cumhuriyetçi ve laik anlayış içinde yetişmiş Atatürkçü kuşaklar için inanılması güç bir gerçek olmasına rağmen, Avrupalı bu mistik inançtan aklının yardımıyla kurtulabildiği nispette hür düşünceli ve modern kafalıdır. Almanya'da tanıdığım yüksek dereceli bir hâkim; Katolikliğin akıl dışı dogmalarına inanıyordu. Ve ne acı bir gerçektir ki; sanat değerlerini bütün insanlığın ortak değeri olarak ve hiçbir fark gözetmeden bağrına basmaya mecbur Scala gibi bir sanat mabedinde, size garip gelecek ama, sırf Müslüman olduğu için, Leyla Gencer âdeta aforoz edilmek, istenmiştir. Dahası var. Burada Leyla Gencer'den açıkça ismini değiştirmesi istenmiştir. Öyle ya bir Amerikalı Margaret Robert; İtalyanlara şirin gözükebilmek için derhal bir "Margaretta Roberti oluveriyor. Ünlü soprano Anna Me. Night "Anna de Cavalieri" kılığına bürünüyor. Hatta uzağa gitmeye ne hacet; su katılmamış Yunanlı Maria Kaleogeropulos, bir anda "Maria Callas" oluyor. O halde niçin Leyla: İtalyan ve İsveç dillerine kelime olarak girmiş bir "Leila" olmasın? İşte Gencer, zaman zaman Scala'nın dünya ölçüsünde ünlü idarecilerinden gelen bu şiddetli tazyiklere karşı koymasını, türlü avantajlara rağmen haysiyetini ve Türklüğünü korumasını bilmiştir.
Kendisine bu derece güveni olduğu için, bir gün ünlü Toscanini'nin ölümünde, Il Duomo'daki büyük ayinde Verdi'nin meşhur "Reguiem'i ona, Türk Leyla'ya okutturulmuştur. Maria Callas'in bu tarihi şerefi alabilmek için, Amerika'dan uçarak gelmiş olması da unutulmasın.
Şimdi aynı Türk kadını Leyla Gencer; "Figaro'nun Düğünü"nde baş rolü oynamak üzere İngiltere’dedir. İtalya gibi İngiltere’de onu alkış tufanına boğacak. Bu kadarla bitmiyor 24 Temmuz’dan 18 Ağustos’a kadar sürecek Verona Festivalinde "Aida'yı oynayacak. Tarihi Verona'da 2000 yıllık ve 25.000 kişilik Arena'da bu dünyanın en büyük açık hava tiyatrosunda "Türk" ismini en şerefli şekilde dünyaya tanıtacak. Bütün Avrupa'nın sel gibi akıp geleceği Verona Festivalinde, âdet olduğu üzere, operanın uvertürü çalınırken, 25.000 kişi birer mum yakacak ve meşhur "Aida", 25.000 mum ışığının yarattığı emsalsiz dekor altında temsil edilecek. Milano, daha şimdiden Verona'da Gencer'i dinleyebilmenin tatlı sabırsızlığı içindedir.
KULİS OYUNLARINA RAĞMEN
Leyla Gencer bütün bu neticeleri, bin bir güçlüğü hemen tek başına ve karşısındaki, büyük hasım kuvvetleri yenerek elde etmiştir. Meselâ bir Callas; önce Yunanlıdır, arkasında dünyanın hemen her tarafına dağılmış ve onu bütün maddi ve manevi gücü ile destekleyen bir "Yunan Dünyası var. Sonra "Amerikan vatandaşıdır"; arkasından Amerika hükümeti vardır. Ve nihayet meşhur Onasis'in milyonları vardır. Sanatta paranın ne demek olduğunu Scala'da görmek lazımdır. Opera sanatının kökleştiği her memlekette, parayla tutulmuş alkışçılar, alkışlarıyla seyirciye tesir ederler. Avrupa'da bu olur mu demeyin, kalabalık her yerde kalabalıktır. Seyirci çoğu kez yanındakine bakar ya alkışlar ya da yuhalar.
GENCER'IN ÜLKÜSÜ: İSTANBUL FESTİVALİ
Leyla Gencer'in mücadelesi bitmiyor; o şimdi, yepyeni ve canlı bir konunun, bir eserin peşindedir. Bu adeta Gencer'in idealidir: Bir İstanbul Festivalini dünya ölçüsünde realize etmek. Bu vesileyle bütün dünyayı Türkiye'ye çekmek, Türkiye'yi göstermek, Türkiye'yi tanıtmak ve sevdirmek. Bir kelimeyle: Türkiye'yi insanlığa takdim etmek.
Eğer bu rüya bir gün gerçekleşirse, Salzburg'daki geleneksel Mozart Festivali gibi her yıl İstanbul festivali de biraz daha zenginleşecek. Türkiye için büyük ufuklar açabilecek böyle bir eserin sadece turizm yönünden memlekete neler kazandıracağını düşünmek kâfidir. Bütün Türkiye umumi efkârının ve Türk basınının bu yerinde teşebbüsü candan benimseyeceğine inanıyorum. İlkinde görülecek birçok noksanlarına ve aksaklıklarına rağmen; "İstanbul Festivali'nin ileri bir hamle ve güzel bir eser olarak gerçekleştiğini şimdiden görür gibi oluyorum. İnsanlığın büyük mesafeleri; önceden hayal gibi görünüp, tükenmeyen irade ile bir gün gerçekleşen eserler sayesinde kazandığını unutmamalıyız.
PERDE WEEKLY MAGAZINE
1963.11.19
Dünyayı Dolaşan
San'at Elçimiz
Leyla Gencer
Türk sanatçıları içinde uluslararası bir değer olan Leylâ Gencer, bir müddet önce memleketimize dinlenmek gayesiyle gelmişti. Türkiye'ye dönmeden önce, Venedik'te Verdi'nin «Gerusalemme» adlı operanın baş rolünde oynamış ve büyük başarı kazanmıştı.
«Gerusalemme» operasının başka tarafı daha vardı ki, o da, dünyaca tanınmış rejisör Jean Vilar'ın, Leyla Gencer'le beraber çalışmasıdır. Operayı bu namlı sanatçı sahneye koymuş, ünlü sanatçımız Leylâ Gencer de baş rolünü oynamıştı.
Değerli sanatkârla PERDE adına bir konuşma rica ettik. Derhal kabul etti. İlk sualimizi sorduk:
Venedik'te uluslararası sanat festivalinde elde ettiğiniz yeni başarılar hakkında bizleri aydınlatır mısınız?
Venedik'te her yıl yapılagelen uluslararası tiyatro festivaline davetliydim. Bu davetin bir başka cephesi daha vardı. Verdi'nin çağımızda ilk defa oynanan «Gerusalemme» operası Jean Vilar tarafından sahneye kondu. Bu ilk temsilde baş rolü oynamam, benim için de çok sevindirici bir sanat olayıdır. Yalnız şunu söylemeden geçemeyeceğim: Venedik'te İkinci Uluslararası Türk Sanatları Kongresine katılan Millî Eğitim Bakanı İbrahim Öktem ile eski Güzel Sanatlar Genel Müdürü Cevat Memduh Altar'ın opera temsiline gelmeyişlerine üzülmemek imkânsızdır. Gerçi bütün sanat çalışmalarım yurt dışında geçiyor ama, insan böyle bir yerde vatandaşlarının huzurunda oynarken çok daha memnun oluyor.
Bu mevsim İstanbul Operasında yahut Ankara Devlet Operasında oynayacak mısınız?
Ne yazık ki hayır. Çünkü bütün angajmanlarımı dışarda iken yaptım. Yalnız önümüzdeki yaz, bir aylık dinlenme imkânı bulabileceğim. Yâni 1964 Eylülüne kadar devamlı olarak temsillerim var. Yeni mevsimi İtalya'da mı açacaksınız?
Hayır, 14 Kasım 1963 tarihinde Viyana'da Verdi'nin «Aida» operasının galasını yapıyorum. Viyana'dan İtalya'ya geçeceğim ve Milano’nun Scala Operasında yine Verdi'nin «Don Carlos» operasında oynayacağım. Daha sonra Venedik'te, Bellini'nin «Beatrice di Tenda», Bologna’da Verdi'nin «La Forza del Destino» operalarını oynayacağım.
Avrupa'nın dışına gidecek misiniz? Meselâ Amerika’ya?
New-York'ta Carnegie Hall'de iki konser vereceğim. Oradan tekrar Avrupa'ya Lüksemburg'a geçip «Aida»yı temsil edeceğim.
Jean Vilar'ın sahneye koyacağı başka bir operanın temsilinde oyununuz var mı?
Hayır. Ama çok ünlü bir sinema rejisörü olan Visconti'nin bir rejisinde oynayacağım. Roma'da, Mozart'ın «Figaro'nun Düğünü» adlı operasında baş rolü oynayacağım. Napoli'de, Donizetti'nin «Roberto Devereux» operasının, bu asrın ilk prömiyeri yapılacak. Ünlü orkestra şefi Mario Rossi'nin idare edeceği orkestra eşliğinde, bu operada baş rolü oynayacağım.
Brezilya'dan tekrar davet aldığınızı duyduk...
Brezilya'da Aida ve Arjantin'de Bellini'nin «Norma» operalarını oynadıktan sonra, dinlenme imkânı elde edeceğim. Bu da esasen 1964 Eylül ayını bulmaktadır. [Semra ASILYAZICI]
1 9 6 4
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1964.03.01
Yukardaki resimlerden birincisinde dünya ölçüsünde şöhret sağlamağa muvaffak
olan sopranomuz Leyla Gencer, ikincisinde de para kuvvetine dayanarak şöhretini
muhafazaya gayret eden Yunan sopran5fo Maria Callas görülmektedir.
Ünlü Soprano Leyla Gencer'e göre
Maria Callas'a, sanat kapıları kapanmıştır
Gencer: Callas hâlâ kendinden bahsettirebiliyorsa bu, sadece para kuvvetine dayanan bir şey diyor
SOPRANO Leyla Gencer, bir hafta önce sessizce İstanbul’a gelerek annesini gördükten sonra dün uçakla İtalya’ya gitmiştir. Esinin Zürich'e tayini dolayısıyla İstanbul’a geldiğini ve yüklü bir sezonun hazırlıklarına başlamak üzere yeniden İtalya’ya döneceğini hareketinden evvel söyleyen Gencer, sözlerine söyle devam etmiştir:
Eskiden, daha Avrupa piyasasında tanınmamıştım ve bir bocalama devresi geçiriyordum. O zamanlar bütün Türk basını hemen her gün benden sitayişle bahsediyordu.
Ancak, bugün artık bu piyasada kendimi kabul ettirerek başarıya ulaştım, fakat nedense başta basın ataşelerimiz olmak üzere kimseden ilgi görmüyorum.
MARIA CALLAS
SAN'ATIN hoppalık ve avarelik olmadığını, aksine sıkı bir disipline ve mazbut bir hayata ihtiyaç gösterdiğini açıklayan Gencer, Yunan sopranosu Maria Callas için söyle diyor: Benim de param olsaydı, aynı sükseyi yapardım. Onasis'in milyonları sayesinde tabii böyle güzel tenkit yazıları çıkartır. Callas sosyete ile sanatı birlikte yürütmek istedi. Ama görüyorsunuz ki, olmadı. Kendisi 40 yaşındadır. 10 sene daha rahat rahat şarkı söyleyebilirdi. Ama cidden yazık. Sosyeteye geçme hevesine kapılması artık ona sanat kapılarını kapamıştır.
İSTANBUL OPERASI
BU sırada İstanbul Operasının çalışmaları hakkında sorduğumuz bir soruya Gencer şöyle cevap veriyor:
Aydın Gün'ü gayet iyi tanırım. Bugün gördüğü iş, tek kelimeyle, harikadır. Çünkü bu kadar az imkân ve bütçe ile böylesine çetin ve zorlu işleri başarmak her insanın harcı değildir. Bu gelişimde İstanbul Operasını görmek fırsatın bir türlü bulamadım. Fakat daha önceki temsillerde İstanbul Operasında birçok güzel kadın seslerinin bulunduğunu, hatta bunların uluslararası çapta olduklarını gördüm.
Bu seneki programını da açıklayan sanatçımız şöyle diyor:
-Nisan basında Scala'da fuar açılışını yapacak ve Verdi'nin Macbeth operasında oynayacağım. Nisan sonuna doğru Napoli'de Donizetti'nin bir operasında İngiltere Kraliçesi Elizabeth rolünü canlandıracak ve daha sonra mayıs ayında Venedik'e dönerek Verdi'nin «Jerusalem» operasını oynayacağım. Haziran'da ise Güney Amerika turnesine çıkacak ve Buenos Aires'deki Colon Tiyatrosunda gene Verdi'nin Simone Baccanegra’sını daha sonra da Rio Janeiro'ya geçerek Verdi'nin Requienini iki konser şeklinde oynayacağım. Sonra Kuzey Amerika'ya geçecek ve Şikago'da Don Carlos ve New Orleans' da Il Trovatore operalarını oynadıktan sonra bu sezon çalışmalarına son vereceğim.» (Anadolu Ajansı)
Ünlü Soprano Leyla Gencer'e göre
Maria Callas'a, sanat kapıları kapanmıştır
Gencer: Callas hâlâ kendinden bahsettirebiliyorsa bu, sadece para kuvvetine dayanan bir şey diyor
SOPRANO Leyla Gencer, bir hafta önce sessizce İstanbul’a gelerek annesini gördükten sonra dün uçakla İtalya’ya gitmiştir. Esinin Zürich'e tayini dolayısıyla İstanbul’a geldiğini ve yüklü bir sezonun hazırlıklarına başlamak üzere yeniden İtalya’ya döneceğini hareketinden evvel söyleyen Gencer, sözlerine söyle devam etmiştir:
Eskiden, daha Avrupa piyasasında tanınmamıştım ve bir bocalama devresi geçiriyordum. O zamanlar bütün Türk basını hemen her gün benden sitayişle bahsediyordu.
Ancak, bugün artık bu piyasada kendimi kabul ettirerek başarıya ulaştım, fakat nedense başta basın ataşelerimiz olmak üzere kimseden ilgi görmüyorum.
MARIA CALLAS
SAN'ATIN hoppalık ve avarelik olmadığını, aksine sıkı bir disipline ve mazbut bir hayata ihtiyaç gösterdiğini açıklayan Gencer, Yunan sopranosu Maria Callas için söyle diyor: Benim de param olsaydı, aynı sükseyi yapardım. Onasis'in milyonları sayesinde tabii böyle güzel tenkit yazıları çıkartır. Callas sosyete ile sanatı birlikte yürütmek istedi. Ama görüyorsunuz ki, olmadı. Kendisi 40 yaşındadır. 10 sene daha rahat rahat şarkı söyleyebilirdi. Ama cidden yazık. Sosyeteye geçme hevesine kapılması artık ona sanat kapılarını kapamıştır.
İSTANBUL OPERASI
BU sırada İstanbul Operasının çalışmaları hakkında sorduğumuz bir soruya Gencer şöyle cevap veriyor:
Aydın Gün'ü gayet iyi tanırım. Bugün gördüğü iş, tek kelimeyle, harikadır. Çünkü bu kadar az imkân ve bütçe ile böylesine çetin ve zorlu işleri başarmak her insanın harcı değildir. Bu gelişimde İstanbul Operasını görmek fırsatın bir türlü bulamadım. Fakat daha önceki temsillerde İstanbul Operasında birçok güzel kadın seslerinin bulunduğunu, hatta bunların uluslararası çapta olduklarını gördüm.
Bu seneki programını da açıklayan sanatçımız şöyle diyor:
-Nisan basında Scala'da fuar açılışını yapacak ve Verdi'nin Macbeth operasında oynayacağım. Nisan sonuna doğru Napoli'de Donizetti'nin bir operasında İngiltere Kraliçesi Elizabeth rolünü canlandıracak ve daha sonra mayıs ayında Venedik'e dönerek Verdi'nin «Jerusalem» operasını oynayacağım. Haziran'da ise Güney Amerika turnesine çıkacak ve Buenos Aires'deki Colon Tiyatrosunda gene Verdi'nin Simone Baccanegra’sını daha sonra da Rio Janeiro'ya geçerek Verdi'nin Requienini iki konser şeklinde oynayacağım. Sonra Kuzey Amerika'ya geçecek ve Şikago'da Don Carlos ve New Orleans' da Il Trovatore operalarını oynadıktan sonra bu sezon çalışmalarına son vereceğim.» (Anadolu Ajansı)
ULUS DAILY NEWSPAPER
1964.03.02
Leylâ Gencer diyor ki...
Mücadele edeceğim
Ünlü sanatçımız, benim de param olsaydı Callas'ın yaptığı sükseyi yapardım, diyor
SOPRANO Leyla Gencer bir hafta önce sessizce İstanbul'a gelerek annesini görmüş ve cumartesi günü uçakla İtalya'ya dönmüştür.
Eşinin Zürich'e tayini dolayısıyla İstanbul'a geldiğini ve annesini gördükten sonra yüklü bir sezonun hazırlıklarına başlamak üzere yeniden İtalya'ya döneceğini söyleyen Gencer sözlerine şöyle devam etmiştir:
«Eskiden, daha Avrupa piyasasında tanınmamıştım ve bir bocalama devresi geçiriyordum. O zamanlar bütün Türk basını hemen her gün benden sitayişle bahsediyordu. Ancak, bugün artık bu piyasada kendimi kabul ettirerek başarıya ulaştım, fakat nedense başta basın ataşelerimiz olmak üzere kimseden ilgi görmüyorum.»
SANATÇI SERSERİ DEĞİLDİR
Topağacında muhteşem bir apartmanın 10 No.lu dairesinde ünlü sanatçı ile karşı karşıyayız. Zevkle döşenmiş salonun bir duvarı Japon desenleri ile süslenmiş, Gencer sözlerine devam ederek: «Sanatçı olmak, serseri olmak demek değildir» diyor. «Şan, sesi ve sağlığı koruma tekniğidir. Disiplin, sanatçının başlıca özelliğidir. Bir sanatçı, her şeyden önce özel hayatını kontrol altına almalıdır.
«CALLAS'IN SANAT KAPILARI KAPANMIŞTIR.»
Bu arada Yunan Sopranosu Maria Callas'a dönüyor konuşmamış, «0 mu?» diyor Leyla Gencer, «Benim de param olsaydı, aynı sükseyi yapardım. Onasis'in milyonları sayesinde tabii böyle güzel kritikler çıkartır. Callas sosyete ile sanatı birlikte yürütmek istedi. Ama görüyorsunuz ki, olmadı. Kendisi 40 yaşındadır ve daha rahat rahat 10 yıl şarkı söyleyebilirdi. Ama cidden yazıktır ki, sosyeteye geçme hevesine kapılması artık ona sanat kapılarını kapamıştır.»
Bu arada basın ataşelerimizin ilgisizliğine de değinen sanatçımız: diyor, Avrupa'da bunca konser verdim. Fakat hiçbirinde de bir basın ataşemizin gelip temsilimi seyrettiğini görmedim. Venedik'te Verdi'nin «Jerusalem» Operasını oynarken sergimizle birlikte bir heyetin de bulunduğunu öğrendim. Temsile geleceklerini veya bir telefonla hatırımı soracaklarını sandım. Ama aldanmışım.»
Bu konuda oldukça dertli olan ünlü sanatçı anlatıyor. Anlatıyor: «İngiltere'de de halkın beni tutmasına karşılık basın aleyhimdedir. Bunun nedenini bir türlü anlayamadım. En şahane temsilimi versem dahi kritikler beğenmezler. Sonunda bunun maksatlı olduğunu öğrendim. Gene de Shakespeare Festivalinde «Macbeth» oynamak üzere davet edildim.»
İtalya'da bir yabancı sanatçının tutunması çok zordur. Bana böyle davranmadılar.
BU YILKİ PROGRAM
Programını açıklayan sanatçımız:
Nisan başında Scala'da Fuar açılışını yapacak ve Verdi'nin Macheth Operasında oynayacağım. Nisan sonuna doğru Napoli'de Donizetti'nin bir operasında İngiltere Kraliçesi Elizabeth rolünü canlandıracak ve sonra Mayıs ayında Venedik'e dönerek Verdi'nin «Jerusalem» Operasını oynayacağım. Haziranda ise Güney Amerika turnesine çıkacak ve Buenos Aires'deki Colon Tiyatrosunda gene Verdi'nin «Simone Baccanegra»sını, daha sonra Rio de Janeiro'ya geçerek Verdi'nin «Requiem» ini iki konser şeklinde oynayacağım. Sonra Kuzey Amerika'ya geçecek ve Şikago'da «Don Carlos» ve New Orleans'da «Il Travatore» operalarını oynadıktan sonra bu sezon çalışmalarına son vereceğim.»
MÜCADELE EDECEĞİM
«Sahne hayatından çekildikten sonraki planlarınız hakkında bir şey söyleyebilir misiniz?» seklindeki sorumuza ise sanatçımız şu cevabı veriyor:
«Sesimi kaybettikten sonra, ki, bu er geç olacaktır. Buraya dönmek ve mücadele etmek tasavvurundayım. Mücadele etmek, türlü zihniyetlerle, türlü kötü fikirlerle böylece dünyaya Türkiye'de de sanatın var olduğunu, Türklerin de sanatçı yetiştirdiklerini duyurmak amacıyla önüme set çeken herkesle mücadele edeceğim.»
DOST MAGAZINE
1964 April
BU DA TURISTIK NAMUSUMUZ BEYANINDADIR!
İngiltere'deki skandala karışan kızlardan biri Türkiye'ye «şarkı söylemeyen
geldi. Türk Kadınlar Birliği'nin protestosu ile olacak, birkaç gün sonra sınır
dışı edildi. Turistik namusumuzu duyarlıkla koruyanlar kıyameti kopardılar.
Kanunlar açıldı, anayasa ortaya çıkarıldı, nerdeyse insan hakları yardıma
çağırılacaktı.
Şarkı söylemesini bilmediği söylenen bu kızın sınır dışı edilmesi ile
itibarımızın sarsılacağını belirtenlere sorarız: Leyla Gencer gibi bir öz
sanatçıya Türkiye'de olanak bulamayan, onu yurt dışında alkışlayanların
beğenisine bırakan anlayışsızların, Mandy'yi savunmak için bu derece çırpınmaya
hakları var mı? Türkiye’de gerçek sanatçıyı ayak altına alanların, bayağı bir
şarkıcıyı kanunların koruyuculuğu altına almaları da bir çeşit demagoji değil
midir?
PERDE WEEKLY MAGAZINE
1964.04.20
Dünya Çapındaki Şöhretlerimiz
Leyla Gencer Neler Anlattı?
DUNYA çapındaki sopranomuz Leyla Gencer sessizce İstanbul'a geldi, Annesini
gördükten sonra eşi İbrahim Gençer’in Zürih'e tayinini öğrendi ve yüklü bir
sezonun hazırlıklarına başlamak amacıyla İtalya’ya dönüş için çalışmalara
başladı. Kendisi ile, Perde okuyucuları için konuştuk.
Gencer şöyle dedi:
«Eskiden, daha Avrupa piyasasında tanınmamıştım ve bocalama devresi
geçiriyordum. O zamanlar bütün Türk basını hemen hemen her gün benden sitayişle
bahsediyordu. Ancak, bugün artık bu piyasada kendimi kabul ettirerek başarıya
ulaştım. Fakat nedense Basın Ataşelerimiz başta olmak üzere kimseden ilgi
göremiyorum.»
"Nisan ayı başında Scala'da fuar açılışında bulunacak, Verdi'nin
Macbeth operasında oynayacağım. Haziran da Güney Amerika turnesine çıkacak, oradan
Kuzey Amerika’ya geçeceğim."
Gencer, sanatın disiplinli bir hayata ihtiyaç gösterdiğini söyledikten
sonra Maria Callas hakkında şöyle dedi:
«Benim de param olsaydı, aynı sükseyi yapardım. Onasis'in milyonları
sayesinde tabii böyle güzel tenkit yazıları çıkartır. Callas sosyete ile sanatı
birlikte yürütmek istedi. Ama, görüyorsunuz ki olmadı. Kendisi kırk yaşındadır,
on yıl daha rahat rahat şarkı söyleyebilirdi. Sosyeteye geçme hevesine kapılması
artık ona sanat kapılarını kapamış bulunuyor.»
Ünlü Soprano İstanbul Operası hakkında ise şunları söyledi Aydın Gün'ü
gayet iyi tanırım. Bugün gördüğü iş, tek kelimeyle harikadır. Çünkü, kadar az
imkânla ve bütçe ile zorlu işleri başarmak her insanın harcı değildir. Bu
gelişimde İstanbul Operasını görmek fırsatını bir türlü bulamadım. Fakat daha
önceki temsillerde İstanbul Operasında birçok güzel kadın seslerinin bulunduğunu,
hatta bunların birçoğunun uluslararası çapta olduğunu gördüm.»
Leyla Gencer, bu yılki programını ise şöyle özetledi:
«Nisan başında Scala'da fuar açılışını yapacak ve Verdinin Macbeth
Operasında oynayacağım. Nisan sonuna doğru, Napoli'de Donizetti'nin bir 0perasında
İngiltere Kraliçesi Elizabeth rolünü canlandıracak ve daha sonra Venedik'e dönerek
Verdi'nin Jerusalem operasını oynayacağım, Haziran’da ise Güney Amerika turnesine
çıkacak ve Buones Aires'deki Colon Tiyatrosunda gene Verdinin «Simone
Baccanegra»sini, daha sonra Rio de Janeiro'ya geçerek Verdi'nin «Requien»inini
iki konser şeklinde oynayacağım. Sonra Kuzey Amerika'ya geçerek Şikago'da «Don
Carlos» ve New Orleans'da «Il Travatore» operalarını oynadıktan sonra bu sezon çalışmalarını
bitireceğim.»
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1964.10.09
Tiyatro
İstanbul Operası
Lütfi AY
Sahne ve Müzik Sanatları Danışma Kurulanan, konservatuvarlardan sonra, ele
aldığı önemli konulardan biri de İstanbul Operasının durumu olmuştur. İstanbul
Operası derken, bugün gelişme halinde bulunan Şehir Operası kadar, inşaatı
bitmek üzere olan Taksimdeki Opera binasını da kastediyorum. Birincisinin-
ancak 780 bin lirayı bulan gişe gelirine karşılık- 4 milyon liraya yaklaşan
giderleri Belediyeyi her yıl, 3 milyonluk bir açığı bütçesinden kapatmak
zorunda bırakmaktadır. Şehir Tiyatrosuna da yılda 35 milyon lira yardımda bulunan
İstanbul Belediyesi bu ağır yükün altından pek kolay kalkamayacağı kanaatine
varmış olacak ki. Şehir Tiyatrosu, Orkestrası ve Konservatuvarı gibi sanat kurumları
arasında, Şehir Operasının da Millî Eğitim Bakanlığına devrini teklif etmiştir,
öte yandan, Taksimdeki Opera binası inşaatının bitmek üzere olması, bu binada
başlaması gereken icra faaliyetinin şimdiden düşünülmesi, tespit edilmesi,
hatta hazırlıklarına geçilmesi gibi yeni bir durum yaratmıştır.
İstanbul Şehir Operasının Devlete, yani Millî Eğitim Bakanlığına devri her bakımdan faydalı, hatta bu genç topluluğun hızla geliştirilebilmesi için gereklidir. Gereklidir, çünkü henüz kendi Orkestrası olmayan, yabancı solistlere ihtiyaç duyurmayacak nitelikte ve nicelikte sanatçılara, şeflere, çok sayıda rejisöre, yeni solistler yetiştirecek şan uzmanlarına sahip bulunmayan Şehir Operası ancak Devlet yardımıyla bütün ihtiyaçlarını karşılayabilir, bütün eksiklerini giderebilir. Böylelikle, kısa bir süre sonra, tam teşkilatlı, zengin kadrolu bir ikinci Devlet Operası da kazanılmış olur. Nitekim, Danışma Kurulu bu hususta tereddüt etmemiş ve Şehir Operasının bir Devlet Operası haline gelmesini hemen hemen oybirliğiyle kabul etmiştir.
Ama Şehir Operası bir Devlet Operası haline gelmekle Taksimdeki büyük tiyatro binasında başlanması düşünülen sanat faaliyetini, bugünkü durumunda ve tek başına yürütebilir mi?
Şehir Operası için ne kadar iyi niyetle ne kadar umutla dolu olursak olalım, buna "evet" diyebilmek zordur. Zordur, çünkü yalnız opera faaliyeti için bile düşünsek, İstanbul gibi en büyük. Batı ile en devamlı temas halinde olan bir kültür ve sanat merkezimizde, büyük emeklerle ve uzun yıllar sonunda meydana getirebildiğimiz ihtişamlı bir binada verilecek. Opera temsilleri, her bakımdan, yurdumuzun bu alanda ulaşabildiği en yüksek seviyeyi temsil etmelidir. Bunun için de bir ikinci Devlet Operası halinde çalışacak yeni teşekkülün, bu ada lâyık bir varlık kazanabilmesi için gerekli bütün imkânlarla cihaz andırılması, hatta Ankara’daki Devlet Operasından farksız bir icra mükemmelliğine ulaşması şarttır. Bu da şüphesiz, şimdiden bazı tedbirlerin alınmasıyla gerçekleştirilebilir. En seçkin Devlet solistlerimizden Ankara ve İstanbul’da- biri öbür teşekküle zararlı olmayacak şekilde- faydalanmak, Leyla Gencer, Orhan Günek gibi milletlerarası değerlerimizin sık kendi sahnelerimizde de görünebilmelerini sağlamak, vakit geçirmeden yeni bir Opera orkestrasının temellerini atmak, müzik çalışmalarım en kısa zamanda çok daha verimli hale getirerek yabancı uzmanları şimdiden arayıp bulmak, Ankara ve İstanbul’daki Bale çalışmalarını her iki Operayı besleyecek bir düzen içinde hızlı bir gelişmeye yöneltecek tedbirleri almak, reji dekor, sahne tekniği alanında yeni istidatların yetişmesi için her çareye başvurmak, alda gelen ilk teşebbüsler arasındadır.
Bütün bunlar yapılsa da İstanbul Operası, yeni binada her akşam temsil vermek ve bu sahneyi yalnız Opera faaliyetiyle doldurmak imkânlarına, ne yazık ki gene de sahip olamayacaktır. Çünkü Milano’daki Scala, Viyana’daki Staatsoper ve Paris Operası gibi dünyada sayılı- bir repertuvar operası haline gelmek için ne geniş bir sanatçı ve müzisyen kadrosuna ne zengin bir repertuvara ve ne engin bir tecrübeye ihtiyaç olduğunu- bu işten biraz olsun anlayanlara- söylemeğe bile lüzum yoktur.
O halde ne yapılmalıdır, nasıl hareket edilmelidir ki İstanbul’daki Büyük Tiyatro binasındaki sahnede, her aksam bir temsil verilebilsin ve perde, haftanın birkaç günü de olsa, kapalı kalmasın?
Ankara Devlet Tiyatrosunun on beş yıllık faaliyetinden edindiğimiz tecrübenin ışığında şunları söyleyebiliriz: istatistikler göstermiştir ki Ankara’da, her yeni çıkarılan operanın- hele ağır eserlerin- on, on iki temsilden sonra seyircisi azalmaktadır. İstanbul için bunu misline çıkarsak, bir operaya en çok 25 temsil için seyirci bulunabilecek demektir. Haftada en çok üç opera temsili verilebileceğini düşünürsek, her eser, ancak sekiz hafta afişte kalacak, sonra yerini bir yenisi alacaktır. Bu da yem bir eserin, her bakımdan iyi hazırlanabilmesi için ancak yeterli zamandır. Şu hâlde haftanın geriye kalan dört gününü başka türden oyunlarla doldurmak gerekecektir.
Bunlar da Bale ve Tiyatro oyunları olmalıdır. Haftada bir akşam Bale, üç akşam ve bir matine de Tiyatro temsili verilince hem yeni tiyatro hiçbir akşam kapalı kalmamış, hem de İstanbul seyircisi, üç türün üçünde de en üstün icralarla gerçekleştirilmiş kaliteli temsiller görebilmenin zevkini tatmış olacaktır. Bale temsilleri için Ankaralı ve İstanbullu bale sanatçılarından faydalanılarak ortaklaşa bir programa gidilebilir ve şimdilik tek çıkar yol da budur. Ama Tiyatro için böyle düşünmek kolay değildir. En doğrusu, İstanbulini Büyük Tiyatrosunda hem Ankara Devlet Tiyatrosundan hem İstanbul Şehir Tiyatrosundan faydalanmak olur. Devlet Tiyatrosu, tatil günlerinden faydalanarak İstanbul’da haftada iki temsil verebilir, ya da İstanbul temsilleri için aynı bir program düzenleyebilir. Yarım yüzyıldan beri yan salaş halindeki sahnelerde, fedakârca çalışmış ve böyle bir binayı dört gözle beklemiş olan Şehir Tiyatrosu da en güçlü kadrosu ve en seçkin eserleriyle, ayni sahnede yer alabilir, o da haftada iki temsil verebilir.
Bütün bunlar iyi niyetle, İstanbul’un Büyük Tiyatrosunda yerli- yabancı herkese karşı yüzümüzü ağartacak Opera, Bale ve Tiyatro temsilleri verebilmek amacıyla harekete geçildiği gün, gerçekleştirilemeyecek işler değildir. Yeter ki amaç bu olsun, kişisel kaygılar çıkarlar, direnişler ve ihtiraslar bir yana bırakılsın, İstanbul’un yeni ve güzel sahnesine Türk sanatçılarının en üstün yaratışlarını, en başarılı icralar içinde çıkarmak, bu işe emeği geçeceklerin tek düşüncesi olsun.
İstanbul Şehir Operasının Devlete, yani Millî Eğitim Bakanlığına devri her bakımdan faydalı, hatta bu genç topluluğun hızla geliştirilebilmesi için gereklidir. Gereklidir, çünkü henüz kendi Orkestrası olmayan, yabancı solistlere ihtiyaç duyurmayacak nitelikte ve nicelikte sanatçılara, şeflere, çok sayıda rejisöre, yeni solistler yetiştirecek şan uzmanlarına sahip bulunmayan Şehir Operası ancak Devlet yardımıyla bütün ihtiyaçlarını karşılayabilir, bütün eksiklerini giderebilir. Böylelikle, kısa bir süre sonra, tam teşkilatlı, zengin kadrolu bir ikinci Devlet Operası da kazanılmış olur. Nitekim, Danışma Kurulu bu hususta tereddüt etmemiş ve Şehir Operasının bir Devlet Operası haline gelmesini hemen hemen oybirliğiyle kabul etmiştir.
Ama Şehir Operası bir Devlet Operası haline gelmekle Taksimdeki büyük tiyatro binasında başlanması düşünülen sanat faaliyetini, bugünkü durumunda ve tek başına yürütebilir mi?
Şehir Operası için ne kadar iyi niyetle ne kadar umutla dolu olursak olalım, buna "evet" diyebilmek zordur. Zordur, çünkü yalnız opera faaliyeti için bile düşünsek, İstanbul gibi en büyük. Batı ile en devamlı temas halinde olan bir kültür ve sanat merkezimizde, büyük emeklerle ve uzun yıllar sonunda meydana getirebildiğimiz ihtişamlı bir binada verilecek. Opera temsilleri, her bakımdan, yurdumuzun bu alanda ulaşabildiği en yüksek seviyeyi temsil etmelidir. Bunun için de bir ikinci Devlet Operası halinde çalışacak yeni teşekkülün, bu ada lâyık bir varlık kazanabilmesi için gerekli bütün imkânlarla cihaz andırılması, hatta Ankara’daki Devlet Operasından farksız bir icra mükemmelliğine ulaşması şarttır. Bu da şüphesiz, şimdiden bazı tedbirlerin alınmasıyla gerçekleştirilebilir. En seçkin Devlet solistlerimizden Ankara ve İstanbul’da- biri öbür teşekküle zararlı olmayacak şekilde- faydalanmak, Leyla Gencer, Orhan Günek gibi milletlerarası değerlerimizin sık kendi sahnelerimizde de görünebilmelerini sağlamak, vakit geçirmeden yeni bir Opera orkestrasının temellerini atmak, müzik çalışmalarım en kısa zamanda çok daha verimli hale getirerek yabancı uzmanları şimdiden arayıp bulmak, Ankara ve İstanbul’daki Bale çalışmalarını her iki Operayı besleyecek bir düzen içinde hızlı bir gelişmeye yöneltecek tedbirleri almak, reji dekor, sahne tekniği alanında yeni istidatların yetişmesi için her çareye başvurmak, alda gelen ilk teşebbüsler arasındadır.
Bütün bunlar yapılsa da İstanbul Operası, yeni binada her akşam temsil vermek ve bu sahneyi yalnız Opera faaliyetiyle doldurmak imkânlarına, ne yazık ki gene de sahip olamayacaktır. Çünkü Milano’daki Scala, Viyana’daki Staatsoper ve Paris Operası gibi dünyada sayılı- bir repertuvar operası haline gelmek için ne geniş bir sanatçı ve müzisyen kadrosuna ne zengin bir repertuvara ve ne engin bir tecrübeye ihtiyaç olduğunu- bu işten biraz olsun anlayanlara- söylemeğe bile lüzum yoktur.
O halde ne yapılmalıdır, nasıl hareket edilmelidir ki İstanbul’daki Büyük Tiyatro binasındaki sahnede, her aksam bir temsil verilebilsin ve perde, haftanın birkaç günü de olsa, kapalı kalmasın?
Ankara Devlet Tiyatrosunun on beş yıllık faaliyetinden edindiğimiz tecrübenin ışığında şunları söyleyebiliriz: istatistikler göstermiştir ki Ankara’da, her yeni çıkarılan operanın- hele ağır eserlerin- on, on iki temsilden sonra seyircisi azalmaktadır. İstanbul için bunu misline çıkarsak, bir operaya en çok 25 temsil için seyirci bulunabilecek demektir. Haftada en çok üç opera temsili verilebileceğini düşünürsek, her eser, ancak sekiz hafta afişte kalacak, sonra yerini bir yenisi alacaktır. Bu da yem bir eserin, her bakımdan iyi hazırlanabilmesi için ancak yeterli zamandır. Şu hâlde haftanın geriye kalan dört gününü başka türden oyunlarla doldurmak gerekecektir.
Bunlar da Bale ve Tiyatro oyunları olmalıdır. Haftada bir akşam Bale, üç akşam ve bir matine de Tiyatro temsili verilince hem yeni tiyatro hiçbir akşam kapalı kalmamış, hem de İstanbul seyircisi, üç türün üçünde de en üstün icralarla gerçekleştirilmiş kaliteli temsiller görebilmenin zevkini tatmış olacaktır. Bale temsilleri için Ankaralı ve İstanbullu bale sanatçılarından faydalanılarak ortaklaşa bir programa gidilebilir ve şimdilik tek çıkar yol da budur. Ama Tiyatro için böyle düşünmek kolay değildir. En doğrusu, İstanbulini Büyük Tiyatrosunda hem Ankara Devlet Tiyatrosundan hem İstanbul Şehir Tiyatrosundan faydalanmak olur. Devlet Tiyatrosu, tatil günlerinden faydalanarak İstanbul’da haftada iki temsil verebilir, ya da İstanbul temsilleri için aynı bir program düzenleyebilir. Yarım yüzyıldan beri yan salaş halindeki sahnelerde, fedakârca çalışmış ve böyle bir binayı dört gözle beklemiş olan Şehir Tiyatrosu da en güçlü kadrosu ve en seçkin eserleriyle, ayni sahnede yer alabilir, o da haftada iki temsil verebilir.
Bütün bunlar iyi niyetle, İstanbul’un Büyük Tiyatrosunda yerli- yabancı herkese karşı yüzümüzü ağartacak Opera, Bale ve Tiyatro temsilleri verebilmek amacıyla harekete geçildiği gün, gerçekleştirilemeyecek işler değildir. Yeter ki amaç bu olsun, kişisel kaygılar çıkarlar, direnişler ve ihtiraslar bir yana bırakılsın, İstanbul’un yeni ve güzel sahnesine Türk sanatçılarının en üstün yaratışlarını, en başarılı icralar içinde çıkarmak, bu işe emeği geçeceklerin tek düşüncesi olsun.
YENİ GAZETE DAILY NEWSPAPER
1964.11.27
New-York mektubu
Leyla Gencer Amerika'ya
geldi, gitti
ama bizden
kimsenin haberi olmadı
Leyla Gencer Amerika'ya rüzgâr gibi gelip rüzgâr gibi gitti.
Değerli Türk sanatkârı Chicago Operasında dört, New Orleans Operasında da iki temsil vererek Roma Operasını açmak üzere uçakla İtalya'ya döndü.
Gencer Chicago Lyric Operasında Verdi'nin Trovatore ve Don Carlos operalarını söyledikten sonra New Orleans’ta da aynı temsilleri tekrarlamış ve Roma'nın meşhur Teatro Operasının bu seneki açılışında gene Verdi'nin "Vespri Siciliani" operasını temsil etmek üzere Roma'ya geçmiştir.
Gencer'in Amerika'ya gelişi hakikaten bir rüzgâr gibi olmuştur. Opera severlere tatlı birer hatıra bırakarak Amerika'dan ayrılan Leylâ Gencer'i New Orleans dönüşü ancak hava meydanında görebildik. Amerika'daki muvaffakiyetinden çok memnundu. Şunları söyledi.
"Chicago operası şimdi dünyanın en pahalı ve artistlere en çok para veren ve devamlı Avrupa artistlerini getirten bir tiyatrodur" dedi.
"Böyle bir operada bir Türk sanatkârı olarak bulunmam bana ayrıca gurur verdi. Memleketimi temsilde elimden gelen gayreti gösterdim Gazeteler, televizyonlar, radyolar, opera kritikleri hep takdirle bahsettiler. Tek üzüntüm bizi burada temsil edenlerin bir Türk sanatkârının bu muvaffakiyeti ile alâkadar olmayışlarıdır. Sefaretlere, konsolosluğa her yere telefon ettim. Kendileri ile görüştüm hatta operaya bile davet ettim Alâkadar olan olmadı. Türkiye'yi tanıtma vazifesini üzerine alan tanıtma büromuz da bu defaki gelişimde benimle hiç alâkadar olmadı.
Buradan ayrılırken tek üzüntüm memleketi tanıtmakla vazifeli olanların benim buraya gelişimden faydalanamamaları ve kendilerini burada derin bir uyku içinde görmem olmuştur. Yurda döndüğüm zaman Tanıtma Vekilimizle Hariciye Vekilimizi görüp buranın perişan halini anlatmaya çalışacağım. [HABER AJANSI]
1 9 6 5
THEATER IN TURKEY
1965
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1965.07.31
Sinyor Orasio
Devlet Operası sanatçılarından bir kısmı yaz aylarını İstanbul’da geçiriyor,
fırsat buldukça bir araya geliyor, Açıkhava Tiyatrosundaki Aida operasını
seyrediyor ve bol bol opera dedikodusu yapıyorlar. Aida operasında söylemek
üzere beklenen soprano Leyla Gencer’in gelmemesi bu çevrelerde türlü yorumlara
yol açtı. Orhan Günek’in çok kasa kalmasına da hayıflandılar. Orhan Günek Türk operasının
büyük yıldızlarından biridir. Uzun zamandır İtalya’da çalışıyor. İtalyanlar
yabancı sanatçılara büyük alerji duyduklarından, Orhan Günek adını da
değiştirmiş, kendisini Orhan yerine Orasio diye tanıyorlar. Orasio'nun asıl
hasreti Türkiye’de söylemek, yeniden Devlet Operasına girmekmiş, fakat bu
hasretin gerçekleşmesi bazı şartlara bağlıymış. Ağustos başında, Açıkhava
Tiyatrosunda Şen Dul başlıyor. Tabii. Azra Gün oynayacak. Oysa Azra Gün bu yaz
"şen dul" değil, "mutlu anne" rolünde. Erdoğan Çaplı’dan
olan oğlu Amerika’dan geldi. Azra Günün küçük bir çocuk olarak bıraktığı oğlu
koskoca delikanlı ol muş, annesini bile şaşırttı. Kızıltoprak’taki evinde anne
oğul çok mesut bir yaz geçiriyorlar.
YENİ DAILY NEWSPAPER
1965.08.13
YENİ DAILY NEWSPAPER
1965.09.16
AKŞAM DAILY NEWSPAPER
1965.09.25
Dünyanın çeşitli sanat merkezlerinde
Leyla Gençer Müzik Kulübü kuruldu
Uzun yıllardan beri Avrupa sahnelerinde çeşitli temsiller veren ve sekiz yıldan beri de dünyanın bir numaralı opera sahnesi Scala'nın kadrosunda devamlı olarak yer alan sanat elçimiz Leyla Gençer'in adına büyük sanat merkezlerinde
«Müzik Kulübü» kurulmuştur. «Gençer Kulüp» ün belli başlı merkezleri Milano, Cenova, Napoli, Venedik, Paris, Buenos Aires...
İtalya'da yayınlanan «Müzikte İtalyan eserleri» isimli eserde İtalyan filozofu Prof. Alfredo Parante genç sanatçımız için şunları yazmıştır: «Asrımızın en önemli sanat olayı, Donizette'nin son eseri- Roberto Devercux’nun bulunması ve bu eseri ilk olarak oynayan Leyla Gençer'in enterpretasyonudur.»
Öte yandan Ricordi tarafından yayınlanan «Müzik Ansiklopedisi»nde de Gençer'in biyografisi, sanat kişiliği geniş olarak anlatılmaktadır.
LEYLA GENCER NE DİYOR?
Leyla Gençer «Gençer Kulüp» le ilgili olarak şunları söylemektedir:
«Benim böyle bir kulüp kurulduğundan haberim yoktu. Altı ay önce aldığım bir mektuptan öğrendim, işin aslı şöyle: Dünyanın çeşitli merkezlerinde operaya ilgi duyan gençler temsillerimi yakından izlemişler ve beğenmişler, sonra da adıma bir kulüp kurmuşlar. Parası olanlar sanat gezilerimde benimle beraber gelerek temsillerimi seyrediyor ve kulüp üyelerinin adreslerine temsillerimle ilgili kritiklerin yazılarını gönderiyorlar, hatta, temsilleri banda alarak birbirlerine gönderenler de var.»
1 9 6 6
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1966.01.15
Söylentiye kalırsa.
Milletlerarası sanat elçiliğimizi yapan soprano Leylâ Gençer’in opera prensibiyle yaşadığını yakınları bilirler. Bu prensip, şimdi çok genç sayılmayan Leylâ Gencer’i yıllarca kocasından, evinden, memleketinden uzak yaşattı, anne olmak zevkinden mahrum bıraktı. Son zamanlarda Leylâ Gençer’in kocası İbrahim Gencer’den büsbütün ayrıldığı da söylendi, fakat İtalya’dan gelen haberler bu söylentiyi yalanlıyor.
BARIŞ DÜNYASI MAGAZINE
1966 September
1 9 6 7
AKİS WEEKLY MAGAZINE
1967.04.15
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1967.06.02
YENİ DAILY NEWSPAPER
1967.09.08
Genel Müdür Aydın Gün
veni
sezon programını açıkladı
sezon programını açıkladı
Devlet Operasının
repertuarı yirmi bir
esere çıkarıldı...
ANKARA (TG)- Ankara Devlet Operası repertuarında bu yıl 21 eser bulunmaktadır.
Devlet Operası 1. Ekim tarihinde açılacak ve ilk olarak Verdi'nin Othello
melodrama ile sezonu açacaktır. Othello rolü için Güney Afrikalı tenor Nathan
Bord misafir sanatçı olarak memleketimize davet edilmiştir. Kendisiyle
konuştuğumuz Devlet Operası Genel Müdürü Aydın Gün Devlet Operası çalışmaları
konusunda şunları söylemiştir: «İki yıldan beri uygulamağa çalıştığımız
repertuar» operası ve balesi olma yolundaki çalışmalarımıza devam ediyoruz. Repertuar
sistemini uygulamakta iki gayemiz, opera ve balemizin gerek eleman gerek teknik
yönden imkânları içinde en fazla başarıya ulaştırdığı eserleri daima
repertuarda bulundurarak hem sanatçılara faydalı ola bilmek hem de bir eseri
değişik sanatçılardan seyirciye dinlete bilmektir.
Aydın Gün bu yıl birçok yeni eseri sahneye uyguladıklarından Amerikalı
sanatçı, G. Gershwin'in ünlü eseri Porgy and Bess'i de seyirciye sunacaklarını söylemiştir.
Öte yandan Genel Müdür, birçok yabancı sanatçının yanı sıra Leyla Gencer’inde
temsiller vermek üzere memleketimize davet ettiklerini belirtmiştir. Özellikle,
Donizetti'nin Anna Bolena isimli eseri yıllar yılı tozlu raflarda bekledikten
sonra gene bir Türk sanatçısı Leyla Gencer tarafından geçen yıl İtalya'da
oynandı ve büyük bir başarıya ulaştı. Bu yıl eseri Türk seyircisi muhtemelen
aynı sanatçıdan seyredecektir.
Devlet Operasının bu yılki repertuarında şu eserler bulun maktadır:
Verdi'nin Othello, Rigoletto, Don Carlos Aida. Trovatore, La Traviata.
Rossini'nin Sevil Berberi, Puccini'nin, Turandot, Donizeti'nin Don Pasquale,
Anna Bolena, Offenbach'in Hofmanın Masalları, Starauss'un Yarasa, Gershwin'in
Porgy and Bess, Puccini'nin Madama Butterfly, Tosca, Adnan Saygun’nun Kerem,
Flotov'un Martha, Smetana'nin Satılmış Nişanlı, Kalman'nm Kontes Maritza, Bizet'nin
Carmen ve Çaykovski'nin Maça Kızı.
1 9 6 8
KÜÇÜK ANSİKLOPEDİ
1968
AKBABA MAGAZINE
1968.03.06
1 9 6 9
UNKNOWN NEWSPAPER
1969
1 9 7 0
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1970.04.17
Telefonda Leyla Gençer
Onunla ne kadar iftihar etsek yeridir.
Photo I: Leyla Gencer, bir temsilden sonra ünlü film ve tiyatro oyuncusu Ingrid Bergman ile.
Photo II: Leyla Gencer Aida operasında.
Photo III: Leyla Gencer. Bellini'nin «Norma» operasında.
-1970 yılına Palermo gibi güç beğenir bir kentin operasın da çok başarılı bir «La Gioconda» temsiliyle girdiniz. Çevreniz de çağdaş İtalyan lirik tiyatro sanatının gerçek yıldızları vardı. Ve siz bu yıldızlar arasında yıldız kalmayı bir defa daha bildiniz. Operanın doğduğu zengin bir verime ulaştığı ülkeye bağlanmanızın baş nedenini açıklar mısınız?
-Öğrenimimi İstanbul’da İtalyan Lisesinde yaptım. Sanatın her koluna meraklıydım küçük yaşlarda... Fakat en büyük amacım tiyatro oyuncusu olmaktı. Sonra İstanbul Konservatuvarına girdim ve ilk şarkı derslerini Gianni Arrangi-Lombardi'den aldım. İlk çağrı İtalya’dan geldi, ilk büyük opera sahnesine Napoli’deki San Carlo'da ayak bastım. Sonra Roma izledi bunu. Sanırım bütün bunlar sorunuza bir cevap sayılabilir.
-Çalışma isteğinizin ne kadar güçlü olduğunu biliyoruz. Bir role nasıl girersiniz?
-Bir rol müzik açısından olduğu kadar oyun açısından da önemlidir bence. Önce eseri kılı kırk yararcasına incelerim, sonra rolü sindirebilmem için kitap ve belgeleri karıştırmaya başlarım. Örneğin, Donizetti'nin «Roberto Devereux adlı eserinde başrol İngiltere Kraliçesi Birinci Elisabeth'dir. Oturup bu büyük kraliçe konusunda yazılmış kitapları okurum uzun uzun... Yaşamım, karakter ve davranışlarını incelerim. Bestecinin düşüncesi yanıltmamaya, oyun yöneticisiyle çelişmemeye yarar bu durum. Gerektiğinde düşüncelerime saygı kazandırır. Ayrıca eserin daha sonraki değişik temsillerinde «Karakter çekirdeğini sağlar.
-Özellikle eğildiğiniz bir opera alanı var mı?
-Eski, «unutulmuş İtalyan operalarına büyük ilgim var. Bunlar arasında en çok Rossini ve Donizetti'nin artık tozlu raflara kaldırılmış verimine yeniden yaşam kazandırmak en büyük zevkim... Bu çabalarım İtalyanlar tarafından olağanüstü ilgi gördü, bana nişan vererek belirttiler bunu...
-Başka çağların verimi konusunda düşünceniz?
-Güzel olan her operayı severim. Pek ayırt etmem... Bu inancım bana çok geniş bir repertuar kazandırdı. Gluck ve Mozart dışındaki Alman operalarımı çıkarırsanız geriye kalan her tanınmış eserde yer aldım hemen hemen... Fakat beni en çok Rossini, Bellini, Donizetti ve Verdi'nin eserlerinde tanırlar.
-Günümüze dek hangi sahnelerde yer aldınız?
-New York’taki Metropolitan dışında dünyanın hemen bütün büyük sahnelerinde...
-Asya Avrupa karışımı bir iklim ve eğitimin yararı oldu mu size?
-Sanırım... Değişik karakterlere kolayca girebilmemi sağladı belki. Sesim de gene belirli genişliğe ve renge bağlanıp kalmadı. Opera sanatında guttula- ris denilen bu özellik, değişik repertuar için yararlı oldu.
Kendinizi yorgun hissediyor musunuz?
-Hayır, çünkü çok çalışıyorum...
-Yeni yetişenler için öğütleriniz var mı?
-Kendim için söylediklerim den başka bir şey olabileceğini sanmıyorum.
-Sayın Leyla Gençer bu konuşma için size teşekkür ederiz.
Onunla ne kadar iftihar etsek yeridir.
Photo I: Leyla Gencer, bir temsilden sonra ünlü film ve tiyatro oyuncusu Ingrid Bergman ile.
Photo II: Leyla Gencer Aida operasında.
Photo III: Leyla Gencer. Bellini'nin «Norma» operasında.
-1970 yılına Palermo gibi güç beğenir bir kentin operasın da çok başarılı bir «La Gioconda» temsiliyle girdiniz. Çevreniz de çağdaş İtalyan lirik tiyatro sanatının gerçek yıldızları vardı. Ve siz bu yıldızlar arasında yıldız kalmayı bir defa daha bildiniz. Operanın doğduğu zengin bir verime ulaştığı ülkeye bağlanmanızın baş nedenini açıklar mısınız?
-Öğrenimimi İstanbul’da İtalyan Lisesinde yaptım. Sanatın her koluna meraklıydım küçük yaşlarda... Fakat en büyük amacım tiyatro oyuncusu olmaktı. Sonra İstanbul Konservatuvarına girdim ve ilk şarkı derslerini Gianni Arrangi-Lombardi'den aldım. İlk çağrı İtalya’dan geldi, ilk büyük opera sahnesine Napoli’deki San Carlo'da ayak bastım. Sonra Roma izledi bunu. Sanırım bütün bunlar sorunuza bir cevap sayılabilir.
-Çalışma isteğinizin ne kadar güçlü olduğunu biliyoruz. Bir role nasıl girersiniz?
-Bir rol müzik açısından olduğu kadar oyun açısından da önemlidir bence. Önce eseri kılı kırk yararcasına incelerim, sonra rolü sindirebilmem için kitap ve belgeleri karıştırmaya başlarım. Örneğin, Donizetti'nin «Roberto Devereux adlı eserinde başrol İngiltere Kraliçesi Birinci Elisabeth'dir. Oturup bu büyük kraliçe konusunda yazılmış kitapları okurum uzun uzun... Yaşamım, karakter ve davranışlarını incelerim. Bestecinin düşüncesi yanıltmamaya, oyun yöneticisiyle çelişmemeye yarar bu durum. Gerektiğinde düşüncelerime saygı kazandırır. Ayrıca eserin daha sonraki değişik temsillerinde «Karakter çekirdeğini sağlar.
-Özellikle eğildiğiniz bir opera alanı var mı?
-Eski, «unutulmuş İtalyan operalarına büyük ilgim var. Bunlar arasında en çok Rossini ve Donizetti'nin artık tozlu raflara kaldırılmış verimine yeniden yaşam kazandırmak en büyük zevkim... Bu çabalarım İtalyanlar tarafından olağanüstü ilgi gördü, bana nişan vererek belirttiler bunu...
-Başka çağların verimi konusunda düşünceniz?
-Güzel olan her operayı severim. Pek ayırt etmem... Bu inancım bana çok geniş bir repertuar kazandırdı. Gluck ve Mozart dışındaki Alman operalarımı çıkarırsanız geriye kalan her tanınmış eserde yer aldım hemen hemen... Fakat beni en çok Rossini, Bellini, Donizetti ve Verdi'nin eserlerinde tanırlar.
-Günümüze dek hangi sahnelerde yer aldınız?
-New York’taki Metropolitan dışında dünyanın hemen bütün büyük sahnelerinde...
-Asya Avrupa karışımı bir iklim ve eğitimin yararı oldu mu size?
-Sanırım... Değişik karakterlere kolayca girebilmemi sağladı belki. Sesim de gene belirli genişliğe ve renge bağlanıp kalmadı. Opera sanatında guttula- ris denilen bu özellik, değişik repertuar için yararlı oldu.
Kendinizi yorgun hissediyor musunuz?
-Hayır, çünkü çok çalışıyorum...
-Yeni yetişenler için öğütleriniz var mı?
-Kendim için söylediklerim den başka bir şey olabileceğini sanmıyorum.
-Sayın Leyla Gençer bu konuşma için size teşekkür ederiz.
HAYAT WEEKLY MAGAZINE
1970.06.04
Seyircileri Leyla
Gencer'e Diploma Verdi
SUAVİ SONAR MILANO'DAN BİLDİRİYOR
En ünlü bestecileri, en tanınmış ses yıldızlarını bile yuhalamış olan Scala
Operası'nın üçüncü balkon dinleyicileri, sanatçımıza hayranlıklarını resmî bir belgeyle
belirttiler.
SAAT akşamın sekizi. Milano'da güneş çoktan battı. Geçen yüzyıllardan kalma, o muhteşem saraylar, villalar alaca karanlıkta insanın gözüne daha da muhteşem ve eşsiz görünüyor. Akşamın soluk renkleri arasında kendinizi birden mazinin içinde buluveriyorsunuz. Şehrin en kibar mahallelerinden birindeyiz şimdi.
Dışarıdan büyücek bir sarayı andıran apartmanın kapısını çalıyoruz. Zilin gittikçe azalan sesi kulaklarımızdan kaybolmadan, kapı ağır ağır açılıyor. Karşımızda orta boylu, kumral bir kadın var. Koyu renk elbisesinin üzerine atıverdiği kırmızı şal, kollarının her hareketiyle şöyle bir dalgalanıyor. Hiç de yabancı olmadığımız, fakat maziye karışmış bir ses:
-Hoş geldiniz, içeri buyurun, diyor. O önde, biz arkada paha biçilmez antika eşyalarla dolu koridorlardan geçip büyük bir salona giriyoruz.
KÜÇÜK BİR SARAY GİBİ
Dünyaca tanınmış sopranomuz Leylâ Gencer'in Milano'daki evindeyiz. Yıllar yılı dış ülkelerde sanat elçiliğimizi yapan, Türkün pürüzsüz sesini bütün dünya duyuran ünlü sanatçımız, bir süreden beri devamlı olarak La Scala operasında çalıştığı için Milano’ya yerleşmiş. Temsiller vermek üzere gittiği şehirlerde vakit buldukça antika eşya satan dükkânları dolaşmış, evini bu dükkânlardan özene bezene seçtiği eşyalarla donatmış. Leyla Gencer'in evinin her odası, hatta diyebilirim ki her köşesi bir başka stilde döşeli. Yerler nadide Türk halılarıyla kaplı.
Sanatçımız bana ana vatandan haber soruyor. İstanbul’un değişen çehresi hakkında bilgi almak istiyor. Benden alacağı haberler ona yalnızlığını, belki de biraz olsun unutturacak, ben de sanatçımıza Milano'daki günlerini, Scala'daki çalışmalarını soruyorum. Sonra gözüm, duvarda asılı diplomayı andıran bir çerçeveye ilişiyor.
Leyla Gencer, dikkatimizin bu çerçeveye kaydığını fark edince gülümsüyor.
Benim son diplomam bu, diyor. Scala Operasının üçüncü balkon dinleyicileri verdiler bana. Bilirsiniz, bizde de müzikle en fazla ilgilenenler, notaları en iyi bilenler konserleri, temsilleri salonların, opera binalarının en üst balkonlarından izlerler. Biz onlara «paradi cennet müşterileri deriz. Sanat bilgileri büyük, maddi imkânları sınırlıdır. Onların alkışlaması, bir sanatçı için büyük bir başarı sayılır. Tabii onlar tarafından yuhalanmak da aynı şekilde bir sanatçıya vurulabilecek en kara lekedir. La Scala'nın en müşkülpesent, en titiz üçüncü balkon dinleyicileri her temsilde beni çılgınca alkışlamakla kalmayıp bir de böyle diploma verdiler.
Şöyle bir düşünüyorum. Vaktiyle Verdi'leri, Rossini'leri, hatta Puccini'leri bile yuhalamak cüretini göstermiş olan 3'üncü balkon dinleyicileri, demek Leyla Gencer'e hayranlıklarını böyle belirtmişler.
LEYLA GENCER'İN CESARETİ
Değerli sopranomuz, zengin bir repertuvara sahip. Şimdiye kadar altmış yedi operada başrolü oynamış. Leyla Gencer'in bir özelliği de eski İtalyan operalarını tozlu raflardan çıkarıp, günümüzün opera meraklılarına tanıtmasıdır. Zaten eski İtalyan müziği ve operası onu çok etkiliyor. En çok sevdiği bestecilerin isimlerini sorduğum zaman:
Verdi, Donizetti ve Bellini, diye sıralıyor.
Leyla Gencer'in çalışma programı çok yüklü. Önümüzdeki kış mevsiminde Roma'da Aida operasında rol alacak. 1971'in çalışma programında «La Gioconda operası da var. Sonra da Macbeth’te başrolü oynayacak.
Fazla yorulmaktan korktuğu ve her şeyden önce sıhhatine dikkat etmesi gerektiğini bildiği için, geçenlerde Fransız televizyonundan gelen bir teklifi de geri çevirmiş. Bir sanatçının böyle bir cüreti gösterebilmesi inanılacak şey değildi. Fakat Leyla Gencer bunu yapmıştı işte.
Eşi İbrahim Gencer'le çok iyi anlaştığını belirten sanatçımızın tek üzüntüsü eşinin iş icabı İstanbul’da, kendisinin de İtalya'da yaşamak zorunda kalması,
Bazen bu yalnızlık, ayrılık acısı dayanılmaz hal alıyor, diyor. O zaman da yüreğimdeki acıyı dindirmek için, kendimi iyiden iyiye müziğe veriyorum. Leyla Gencer'i yalnız bırakmıyorlar. Bazı akşamlar yemeğini dışarıda arkadaşlarıyla yiyor. O akşam da birkaç arkadaşına sözü vardı...
Sanatçı odasına çekilip üstünü değiştiriyor. Kurşuni vizon kürkü, sarı eşarbıyla bambaşka bir havaya bürünmüş olarak salona dönüyor. Kapı çalınınca hep beraber çıkıyoruz. O, dostlarıyla gecenin karanlığına karışıyor. Biz de geldiğimiz yollardan geri dönüyoruz. ■
DÜNYA DAILY NEWSPAPER
1970.07.20
ÜNLÜ SOPRANO İLE BIR KONUŞMA
Leylâ Gencer ve Donizetti
Sanat elçimiz Leylâ Gencer yıllardan beri Dünya Operasında mümtaz bir mevki
sağlamış bulunmaktadır. Bu yazıda bir yabancı basın mensubunun Gencer'le
yaptığı bir konuşma yer almaktadır.
Bütün İtalya Opera bestecileri içinde en ve 70 lirik yazarı olan Gaetano
Donizetti, son 10 yıl için de yeniden opera dünyasının ilgisini üzerine çekti.
Tamamen unutulduğu sanılan eserleri yeniden sahneye konarak büyük yorumcular
tarafından oynandı ve yeniden hayat buldu, yeni bir kariyere başladı.
Çağımızın tanınmış trajedilerinden Maria Callas, Donizetti repertuarının yenilenmesi olayının başlangıcın da yer alır. Callas'ın 14 Nisan 1957 de Milano Scala Tiyatrosunda Donizetti'nin en iyi operalarından Anna Bolena'yı oynaması ile başlar, bu hareket. (Anna Bolena'yı ilk olarak 1830' da Milano'da ünlü sanatçı Giuditta Pasta yorumlamıştı.) 1957’de Callas'la birlikte, öteki rolleri paylaşan Giulietta Simionato, Giovanna Seymour, Anna Bolena'yı bestecinin en büyük operası Lucia di Lammermour'un safına götürdü.
Başarı o kadar büyüktü ki, ertesi yıl, Scala, perdelerini yine aynı opera ile açtı. Bu defa, Leyla Gençer, Teresa Zylis Gara ve Elena Soliotis gibi sanatçılarla.
Halkın Donizetti'nin eserlerine gösterdiği ilgi, yarım yüzyıldan fazla bir süreden beri ihmal edilen bestecinin partisyonlarından bir ya da ikisinin her yıl temsil edilmesini hazırladı. Böylece, 1961' de Poliuto önce Callas, sonra Leyla Gençer'le yeniden doğdu. Yine bu sıralarda Napoli'nin San Carlo Operası, Donizetti'nin en iyi dramatik eserlerinden sayılan Devereux ve Maria Starda’yı diriltti. Her ikisinde de baş rolü Leyla oynuyordu. Bunları Lucrezia Borgia izledi. Nihayet son keşif, 1968-69 opera mevsiminde Venedik’in Fenice Tiyatrosunda yapıldı. Eser, 4 Şubat 1836' da ilk defa yine aynı tiyatro da sahneye konan Belisario operasıydı.
Bestecinin bütün yaratıcı gücüne sahip olduğu bir dönemin ürününü olan Belisrio’nun diriltilmesinde ve opera repertuarına kazandırılmasında en büyük payı ünlü orkestra yöneticisi Gianandrea Gavazzeni ve baş rolü oynayan Leyla Gençer'e veriyor eleştiriciler.
Uzun yıllardan beri Leyla Gençer'in az tanınmış eserler arasında kariyerini tutkulu bir ilgiyle izle dini. Bu eserleri Gençer, her birinden değerli anılar sakladığı İtalya'da, İngiltere'de, her birinden değerli anılar sakladığı İtalya'da, İngiltere de, Avusturya ve Amerika da gerçek opera sevenler için yorumlamış, radyolarda kayıtlar yapmıştır.
Leyla Gençer'in Donizetti'nin Roberto Devereux'sunda, Anna Bolena'sında, Maria Stuarda ve Lucrezia Borgia'sında, Bellini'nin Beatrice di Tenda ve Norma'sında, Verdi'nin I due Foscari, La Battaglia di Legnano (La Batayya di Lenyano), Macbeth ve Gerusalem Operalarında ve nihayet Pacini'nin Saffo'sundaki olağanüstü yorumlarını radyo kayıtların dan tanıdım.
Bu yıl Belisario gibi tama men unutulmuş bir Donizetti'nin yeniden ele alınacağını öğrenince, ihmal edilmiş bir şaheseri keşfetmek, Fenice'nin mavi ve yaldızlı harikulâde salonunda lirik bir temsil de hazır bulunmak ve nihayet, bugün İtalya'da 10 yıldan beri Maria Callas'la aynı titre sahip büyüleyici bir primadonna olarak kabul edilen Leyla Gençer'i ilk defa görmek gibi güçlü bir çekime karşı koyamadım. Sonuç olarak, sevinerek şunu söyleyeyim ki ne eser ne onun sunulduğu çerçeve ne de başlıca yorumcusu ben aldatmadılar.
Orada, şarkı söylemediği bir günde, Leyla Gençer ve bazı dostlarla bir akşam geçirmek mutluluğuna erdim. Fenice'nin sevimli Taverna'sında yediğimiz akşam yemeğinde, şarkıcı olduğu kadar kadın olan Ley- la Gençer gözlerimi kamaş tırdı. Orada, sanatçı hareketleri ve klası ile etrafını çeviren herkesin hayranlığının ve saygısının konusu olmasıyla, bana, geçen yüzyılın büyük artistlerini, Malibrabnları, Pasta'ları, Grisi'leri kuvvetle hatırlattı. Önümüz de yalnız, güzel, zarif, ince, benzersiz bir sanatçı değil, aynı zamanda zeki, kültürlü, sanatına tutkun, hiçbir yapmacığı olmayan sade bir neşeye dolu büyük bir kadın vardı.
Akşamımız onun kaldığı Gritti Otelinin terasında sabahın ikisine kadar sürdü.
Onunla yaptığımız çeşitli konulardaki konuşmalardan öğrendiğime göre, bir Endüstrici ile evliydi. Doğum yeri olan İstanbul'da bir evi, Lausanne'da bir başka evi, Milano'da da bir dairesi vardı. Fakat, Leyla Gençer, bu üç yerden de hiçbir zaman yararlanmamıştı. Çünkü, mesleği onu, şarkı söylediği opera binalarını izleyerek bir kentten diğerine, sürekli olarak otellerde yaşamağa zorluyordu. Bazen Venedik'te, bazan Roma, Floransa ve Genes'de, bazan Londra'da, Viyana'da bazan New-York ya da Chicago’da.
Bize, zaman zaman bu gezgin hayatından ve onun empoze ettiği yalnızlıktan yorulduğunu itiraf etti. Fakat, kendisinden en iyi yanı serdiği sahne hayatının dışında daha mutsuz olacağını kuvvetle hissettim. Yine konuşmalar arasında tercih ettiği müzisyenlerin, önce Donizetti, Bellini ve Verdi öğrendim.
Alceste Operasında en büyük rollerinden birini oynadığı Gluck'u da seviyor. Don Juan'da Donna Anna ve Idomeneo'da Elektra rollerindeki parlak yorumuna rağmen, onun artistik tamperemanına tam anlamıyla uymayan Mozart'ın kendisini daha az çektiğini itiraf etti.
1930'ların şöhretlerinden Giannina Arangi-Lombardi gibi bir sanatçının yardımını gördüğü başlangıç yıllarından büyük yönetici Gavazzeni ile onu bağlayan dostluk ve hayranlıktan, Belisario'daki partneri, günümüzün en büyük baritonlarından Giuseppe Taddei'den de söz etti Leyla Gençer. Taddei, Belisario'nun kişiliğinde en güzel yorumlarından birini yaratmıştı.
Leyla Gençer, bize, şakacı bir gülümsemeyle Aida'nın Scala'daki son temsillerin- den birini de anlattı. Burada, kendisi zenci Aida'yı zenci şarkıcı Grace Bumbry de Mısır Prensesi Amneris'i oynuyordu.
«Her akşam, temsilden iki saat önce geliyorduk», diye anlattı Leyla Gençer, «Çünkü, dünyanın zahmetini çekerek Grace Bumbry Amneris'e benzemek için beyaz makyajı yapmak, ben de zenci Aida'ya benzemek için siyaha boyanmak zorunda idim.»
Gelecek opera mevsiminde Leyla Gençer, Palermo'da Massimo tiyatrosunda, Spontini'nin La Vestale operasında Julia'yı yorumlayacak, Yönetici Gavezzeni ile de Donizetti'nin bir başka operasında, muhtemelen Gemma di Vergy'de oynayacak.
Mercadante'nin 100. ölüm yıldönümünde bugün bilinmeyen, fakat zamanında Donizetti ve Verdi kadar ün yapmış olan bu bestecinin bir operasının temsiline katılacak. Bundan başka, Fransa ve öteki Avrupa ülkelerinde radyo ve halk konserleri var.
Çağımızın tanınmış trajedilerinden Maria Callas, Donizetti repertuarının yenilenmesi olayının başlangıcın da yer alır. Callas'ın 14 Nisan 1957 de Milano Scala Tiyatrosunda Donizetti'nin en iyi operalarından Anna Bolena'yı oynaması ile başlar, bu hareket. (Anna Bolena'yı ilk olarak 1830' da Milano'da ünlü sanatçı Giuditta Pasta yorumlamıştı.) 1957’de Callas'la birlikte, öteki rolleri paylaşan Giulietta Simionato, Giovanna Seymour, Anna Bolena'yı bestecinin en büyük operası Lucia di Lammermour'un safına götürdü.
Başarı o kadar büyüktü ki, ertesi yıl, Scala, perdelerini yine aynı opera ile açtı. Bu defa, Leyla Gençer, Teresa Zylis Gara ve Elena Soliotis gibi sanatçılarla.
Halkın Donizetti'nin eserlerine gösterdiği ilgi, yarım yüzyıldan fazla bir süreden beri ihmal edilen bestecinin partisyonlarından bir ya da ikisinin her yıl temsil edilmesini hazırladı. Böylece, 1961' de Poliuto önce Callas, sonra Leyla Gençer'le yeniden doğdu. Yine bu sıralarda Napoli'nin San Carlo Operası, Donizetti'nin en iyi dramatik eserlerinden sayılan Devereux ve Maria Starda’yı diriltti. Her ikisinde de baş rolü Leyla oynuyordu. Bunları Lucrezia Borgia izledi. Nihayet son keşif, 1968-69 opera mevsiminde Venedik’in Fenice Tiyatrosunda yapıldı. Eser, 4 Şubat 1836' da ilk defa yine aynı tiyatro da sahneye konan Belisario operasıydı.
Bestecinin bütün yaratıcı gücüne sahip olduğu bir dönemin ürününü olan Belisrio’nun diriltilmesinde ve opera repertuarına kazandırılmasında en büyük payı ünlü orkestra yöneticisi Gianandrea Gavazzeni ve baş rolü oynayan Leyla Gençer'e veriyor eleştiriciler.
Uzun yıllardan beri Leyla Gençer'in az tanınmış eserler arasında kariyerini tutkulu bir ilgiyle izle dini. Bu eserleri Gençer, her birinden değerli anılar sakladığı İtalya'da, İngiltere'de, her birinden değerli anılar sakladığı İtalya'da, İngiltere de, Avusturya ve Amerika da gerçek opera sevenler için yorumlamış, radyolarda kayıtlar yapmıştır.
Leyla Gençer'in Donizetti'nin Roberto Devereux'sunda, Anna Bolena'sında, Maria Stuarda ve Lucrezia Borgia'sında, Bellini'nin Beatrice di Tenda ve Norma'sında, Verdi'nin I due Foscari, La Battaglia di Legnano (La Batayya di Lenyano), Macbeth ve Gerusalem Operalarında ve nihayet Pacini'nin Saffo'sundaki olağanüstü yorumlarını radyo kayıtların dan tanıdım.
Bu yıl Belisario gibi tama men unutulmuş bir Donizetti'nin yeniden ele alınacağını öğrenince, ihmal edilmiş bir şaheseri keşfetmek, Fenice'nin mavi ve yaldızlı harikulâde salonunda lirik bir temsil de hazır bulunmak ve nihayet, bugün İtalya'da 10 yıldan beri Maria Callas'la aynı titre sahip büyüleyici bir primadonna olarak kabul edilen Leyla Gençer'i ilk defa görmek gibi güçlü bir çekime karşı koyamadım. Sonuç olarak, sevinerek şunu söyleyeyim ki ne eser ne onun sunulduğu çerçeve ne de başlıca yorumcusu ben aldatmadılar.
Orada, şarkı söylemediği bir günde, Leyla Gençer ve bazı dostlarla bir akşam geçirmek mutluluğuna erdim. Fenice'nin sevimli Taverna'sında yediğimiz akşam yemeğinde, şarkıcı olduğu kadar kadın olan Ley- la Gençer gözlerimi kamaş tırdı. Orada, sanatçı hareketleri ve klası ile etrafını çeviren herkesin hayranlığının ve saygısının konusu olmasıyla, bana, geçen yüzyılın büyük artistlerini, Malibrabnları, Pasta'ları, Grisi'leri kuvvetle hatırlattı. Önümüz de yalnız, güzel, zarif, ince, benzersiz bir sanatçı değil, aynı zamanda zeki, kültürlü, sanatına tutkun, hiçbir yapmacığı olmayan sade bir neşeye dolu büyük bir kadın vardı.
Akşamımız onun kaldığı Gritti Otelinin terasında sabahın ikisine kadar sürdü.
Onunla yaptığımız çeşitli konulardaki konuşmalardan öğrendiğime göre, bir Endüstrici ile evliydi. Doğum yeri olan İstanbul'da bir evi, Lausanne'da bir başka evi, Milano'da da bir dairesi vardı. Fakat, Leyla Gençer, bu üç yerden de hiçbir zaman yararlanmamıştı. Çünkü, mesleği onu, şarkı söylediği opera binalarını izleyerek bir kentten diğerine, sürekli olarak otellerde yaşamağa zorluyordu. Bazen Venedik'te, bazan Roma, Floransa ve Genes'de, bazan Londra'da, Viyana'da bazan New-York ya da Chicago’da.
Bize, zaman zaman bu gezgin hayatından ve onun empoze ettiği yalnızlıktan yorulduğunu itiraf etti. Fakat, kendisinden en iyi yanı serdiği sahne hayatının dışında daha mutsuz olacağını kuvvetle hissettim. Yine konuşmalar arasında tercih ettiği müzisyenlerin, önce Donizetti, Bellini ve Verdi öğrendim.
Alceste Operasında en büyük rollerinden birini oynadığı Gluck'u da seviyor. Don Juan'da Donna Anna ve Idomeneo'da Elektra rollerindeki parlak yorumuna rağmen, onun artistik tamperemanına tam anlamıyla uymayan Mozart'ın kendisini daha az çektiğini itiraf etti.
1930'ların şöhretlerinden Giannina Arangi-Lombardi gibi bir sanatçının yardımını gördüğü başlangıç yıllarından büyük yönetici Gavazzeni ile onu bağlayan dostluk ve hayranlıktan, Belisario'daki partneri, günümüzün en büyük baritonlarından Giuseppe Taddei'den de söz etti Leyla Gençer. Taddei, Belisario'nun kişiliğinde en güzel yorumlarından birini yaratmıştı.
Leyla Gençer, bize, şakacı bir gülümsemeyle Aida'nın Scala'daki son temsillerin- den birini de anlattı. Burada, kendisi zenci Aida'yı zenci şarkıcı Grace Bumbry de Mısır Prensesi Amneris'i oynuyordu.
«Her akşam, temsilden iki saat önce geliyorduk», diye anlattı Leyla Gençer, «Çünkü, dünyanın zahmetini çekerek Grace Bumbry Amneris'e benzemek için beyaz makyajı yapmak, ben de zenci Aida'ya benzemek için siyaha boyanmak zorunda idim.»
Gelecek opera mevsiminde Leyla Gençer, Palermo'da Massimo tiyatrosunda, Spontini'nin La Vestale operasında Julia'yı yorumlayacak, Yönetici Gavezzeni ile de Donizetti'nin bir başka operasında, muhtemelen Gemma di Vergy'de oynayacak.
Mercadante'nin 100. ölüm yıldönümünde bugün bilinmeyen, fakat zamanında Donizetti ve Verdi kadar ün yapmış olan bu bestecinin bir operasının temsiline katılacak. Bundan başka, Fransa ve öteki Avrupa ülkelerinde radyo ve halk konserleri var.
ANKARA PHILHARMONIC SOCIETY MAGAZINE
1970 December
Mümtaz Bir Sanat Elçimiz
LEYLA GENCER
Yazan: REHA BELER
Dış ülkelerde kendisinden en çok bahsettiren sanatçımız hiç şüphe yok ki,
Leylâ Gencer'dir. 1954 yılından beri Avrupa'nın ve Amerika'nın ünlü opera
sahnelerinde ve festivallerde söyleyen ünlü Türk sopranosu, 60’a yakın operayı
ihtiva eden geniş bir repertuara sahiptir. Bugün sayılı opera eleştiricileri,
Leylâ'nın sesini tartışmasız Callas ve Sutherland'la kıyaslamaktadırlar. San
Carlo, La Scala'dan başka San Francisco, New York, Los Angeles, Moskova,
Leningrad operalarında; Glyndebourne, Floransa, Verona, Salzburg müzik
festivallerinde alkışlanmış bir protagonistin hususiyetlerini, İtalyan opera
literatürünün dört büyüklerinden Rossini, Bellini, Donizetti ve Verdi'de de
belirtmekle beraber, Gluck'un «Alceste»sinden Mozart'ın «Kontes»ine, Poulenc'ın
«Karmelit»inden Prokofiev'in «Ateş Perisi»ne kadar değişik tarz ve nitelikteki
eserleri, teknik ve teatral kabiliyeti, geniş müzik kültürü sayesinde, büyük
bir rahatlık içinde söyleyebilmektedir.
Leylâ Gencer hiçbir zaman bir partisyon ve librettoyu gelişigüzel gözden geçirmekle kalmaz, eseri her yönünden en ince teferruatına kadar titizlikle inceler. Son yıllarda Rossini'nin ve Donizetti'nin bütün unutulmuş operalarını dirilten sopranomuz «Roberto Devereux» operasındaki İngiltere Kraliçesi Elisabeth I rolüne çalışmadan önce, tarihî ve edebî bütün dokümanları toplayarak, eseri her yönüyle tetkik etmiştir. Öyle zannediyorum ki, Leylâ Gencer'in entelektüel bir sanatçı oluşunun, başarısındaki rolü büyüktür.
İstanbul'un eski ailelerinden birine mensup olan Leylâ Gencer'in çocukluğu Boğaziçi’nde geçti. Bir Fransız mürebbiye ile yetişen sanatçı, İstanbul'daki İtalyan Lisesinde okuduğu sıralarda dans, şan, tiyatro ve edebiyat gibi, güzel sanatların her dalıyla aktif olarak meşgul oldu. Bu sebeple birkaç dili mükemmel konuşabilmesine hayret etmemek lâzım. Fransız klâsiklerini okuyup etüt eden genç kız, bir sanatçı olmaya kesinlikle karar vermiştir. Ancak bazı ailelerde, bilhassa bizde görüldüğü gibi, bu arzusuna ailesi tarafından mümanaat edildi. Bunun üzerine Leylâ evlenmeğe karar verdi. Böylece bütün sanat çalışmalarında, yoluna hiçbir engel çıkmayacaktı. Nitekim öyle oldu. İstanbul Konservatuvarına devamla piyano ve şan dersleri almaya başladı. Leylâ'daki ses ve sahne kabiliyetini keşfetmekte gecikmeyen, Toti Dal Monte çağının ünlü şarkıcısı Gianna Arrangi Lombardi onu öğrenci olarak aldı. İlk olarak 1950 yılında Ankara Devlet Operasında Santuzza rolüyle «Başlangıç» yaptı. 1952-53 sezonunda Konsolos, 1953-54 sezonunda Butterfly ve Tosca rollerini yine Ankara'da söyleyen genç sanatçı 1954 yılında vaki davet üzerine İtalya'ya giderek, 1000 kişilik Torino Radyo Konser Salonunda, aynı zamanda radyo tarafından naklen verilen bir konserde solist olarak söyledikten sonra, San Carlo operası tarafından «Evgeni Onegin» operasının Tatjana rolü için angaje edildi. Bu başlangıçtan sonra Roma operasında «Butterfly» yine San Carlo'da «Violetta» rollerini söyledi. Artık kariyerini yapmıştı. 28 Eylül 1956 yılında San Francisco operasında, konuk sanatçı olarak Zandonai'nin «Francesca da Rimini» operasında başrolü söyledi. Başarısı büyük oldu. Tanınmış opera eleştiricilerinden Marjory M. Fisher Leylâ Gencer hakkında şunları yazdı:
«Türk sopranosu Leyla Gencer'in başrolü söylediği, Zandonai'nin «Francesca da Rimini» operası 28 Eylül’de repertuara ilâve edildi. Miss Gencer fiziki görünüşü yanı sıra kudretli, zengin ve heyecan verecek kadar tesirli bir sese sahip olduğunu ispat etti. Aynı zamanda Francesca'nın genç kızlıktan olgun bir kadın haline geçişini de maharetle ifade etmesini bildi.»
31 Ekim 1956 da aynı rolü San Francisco operasının Los Angeles turnesinde söyledi.
1957 yılında Gencer La Scala Ensemble'ına dahil oldu ve 26 Ocak 1957 tarihinde Francis Poulenc'ın «Dialoghi delle Carmelitane» operasında Madame Lidoine rolüyle «başlangıç» yaptı. Bu hadise Türkiye'de operayla yakından veya uzaktan ilgisi olan her ferdin gurur duyacağı bir keyfiyettir. Leylâ Gencer 1957 yılında tekrar Amerika'ya döndü. Yine San Francisco operasında 19 Eylül tarihinde Violetta, 27 Eylül ve 5 Ekim tarihlerinde Lucia rollerini söyledi. San Francisco operası 21 inci Los Angeles sezonunu 25 Ekim’de «Shrine Auditorium»da açtı. Callas'tan boşalan yeri Lucia rolüyle dolduran Leylâ Gencer'in başarısı büyük oldu. 6000 kişilik büyük tiyatro tamamen dolmuştu. Eleştiriciler Leylâ'nın sesini ve teatral kabiliyetini öve öve bitiremediler. «Musical America» dergisinin Ekim 1957 sayısından Marjory M. Fisher aynen şöyle yazıyordu:
«27 Eylül’deki «Lucia di Lammermoor» birtakım sürprizler getirdi. Lucia rolünde Callas'ın yerini alan Leylâ Gencer'in Callas kadar alkış ve taktir topladığı şüphe götürmez bir gerçektir. Türk sopranosunun çılgınlık sahnesindeki çizdiği dramatik portre, şimdiye kadar şahit olduğum en mükemmellerinden biridir. Bununla Miss Gencer iki sese sahip olduğunu ortaya koydu. Birincisi geniş, dramatik ve pikelerde parlak; ikincisi küçük. Sahnenin sonunda Gencer sesinin bütün güzelliğiyle koloratur müziğin bütün özelliklerini tebarüz ettiren en mükemmel örneği verdi.»
19 Eylül La Traviata ve 27 Eylül Lucia temsillerinde Leylâ Gencer'e Amerika'nın ve Avrupa’nın ünlü sanatçıları eşlik ettiler. Gianni Raimondi- Türk opera severleri yakışıklı tenoru 1958-59 sezonunda, Ankara Devlet Operasında konuk sanatçı olarak söylediği «Pinkerton» rolüyle hatırlayacaklardır- önce Alfredo (Amerika'da ilk çıkışı), sonra Edgardo rollerini Leyla'yla beraber söyledi. La Traviata'da Germont rolünü Met'in ünlü baritonu R. Merill söylüyordu. Lucia'daki Lord Henry'yi Umberto Borghi, Raymond'u da ünlü bas Lorenzo Alvary söylüyorlardı. 5 Kasım’da, Leonie Rysanek'le beraber Turandot operasında «Liu» rolünü, 9 Aralık’ta başarı ile Violetta'yı, 10 Aralık matinede kapanış temsili olan «Lucia di Lammermoor operasında büyük bir başarıyla «Lucia» rolünü söyledi. Eleştiriciler «Lucia» rolünün Leylâ'nın en iyi rolü olduğu hususunda hemfikirdiler.
Leylâ Amerika'da bu kadarla yetinmedi. 1958 Eylül’ünde tekrar aynı operada Verdi'nin «Don Carlo» operasında Kraliçe rolünü, Carlo rolünde tenor Piero Miranda Ferraro ve Engizitör rolünde bas Giuseppe Modesti ile beraber söyledi. «Rigoletto» temsilinde San Francisco'lular Leylâ'yı tenor Raimondi, bariton Robert Weed ve bas Alvary ile beraber «Gilda» rolünde dinlediler. 17 Ekim’de «Manon» operasında başrolü, değişik kadroyla tekrar «Gilda»yı şef Tournet'nin idaresinde söyledi. 4 Kasım’da «Don Carlos» operasındaki Kraliçe rolünü tekrar ettiği zaman Carlo rolünü ünlü tenor Björling söylüyordu. San Francisco operası, Los Angeles temsillerini 9 Kasım’da E. Schwarzkopf'un Kontes rolünü söylediği «Figaro» operasıyla kapatmadan bir gece önce «Gilda» rolünü bir kere daha söyledi. Elisabeth Schwarzkopf, Lisa Della Casa, Lorenzo Alvary, Jussi Björling, Leontine Price, Claramae Turner gibi büyük sanatçılarla bir arada söylemesi ve basındaki takdirkâr ifade hepimizi ne kadar gururlandırsa yeridir.
Leylâ Gencer'in Amerika'daki başarısı hiç şüphe yok ki, onun şöhretin zirvesine ulaşmasında büyük rol oynamıştır. Leyla bugün bütün büyük sahnelerde ve festivallerde aranılan bir sanatçı haline gelmiştir. Koloratur partileri de lirik ve dramatik partiler kadar rahat söyleyebilen Leylâ, San Carlo operasında «Macbeth»i söylediği gibi «La Somnambula» operasındaki Amina partisini de başarıyla icra etmiştir.
1962 yılında Covent Garden operasındaki «Başlangıcı»nı Mozart'ın «Don Giovanni» operasındaki Donna Anna rolüyle yapan sanatçı, 1958 Spoleto festi- valinde Prokofiev'in «Engel of Fire» operasında Renata; 1959 Floransa festivalinde «Verdi»nin «La Battaglia di Lignano» operasında Lida; 1962 Glyndebourne festivalinde Mozart'ın «Figaro’nun Düğünü» operasında Kontes; 1962 Verona Arena'da Verdi'nin «Un Ballo in Maschera» operasında Amelia rollerini söylemiştir.
Gencer'in başarısı bu kadarla kalmıyor. Roma'daki Teatro dell'Opera 5 Aralık 1965 de sezonu Verdi'nin «I Vespri Siciliani» operasıyle açtı. Baş kadın rolü için bir «soprano dramatico da'agilita (çevik dramatik soprano)» ya ihtiyaç vardı. Elena rolünü düşünmeden Leylâ'ya verdiler. 1965 yılı başında Norma rolünü ünlü genç tenor Bruno Prevedi ile paylaştı. 1965 Glyndebourne festivalinde Donizetti'nin «Anna Bolena» operasındaki Anna rolünü; 1966 da Napoli'deki Teatro San Carlo'da Donizetti'nin «Lucrezia Borgia operasında Lucrezia rolünü söyledikten başka, aynı yıl tertiplenen büyük müzik festivallerinden; Floransa'da Gluck'un «Alceste»si ile Verona Arena'da «Aida» operalarında baş rolleri söyledi. 1967 yılı başında, 30’uncu Floransa Mayıs Festivali, büyük şef Arturo Toscanini'nin 100’üncü doğum günü münasebetiyle 25 Mart tarihinde, şehrin ünlü «Teatro Comunale» binasında Verdi'nin Requim'iyle şaşaalı bir surette açıldı. Festivaldeki operalar dizisinin ilk eseriyse Donizetti'nin «Maria Stuart» idi. Açılış gecesi talihsiz İskoçya Kraliçesi rolünü Leylâ Gencer söylüyordu. Aynı sezon içinde Pacini'nin «Sapho»sunu da Teatro San Carlo'da söyledi. 1968 Milletlerarası Müzik Festivalinde 25.000 kişilik Verona Arena'da «II Travatore» operasındaki baş kadın rolünü, 1969 Edinburgh festivalinde tekrar «Maria Stuart'ı, 1970 baharında ise La Scala'da Elisabetta (Don Carlos) rollerini başarıyla icra etti.
Bütün bu başarılar ve dış basındaki akisler Leylâ Gencer'in uluslararası bir şöhrete eriştiğinin en büyük delilidir. Bugün bütün Callas metropollerinde dahi hayranlık uyandıran bir sanatçıdır ve kendisine hakiki bir Callas halefi nazariyle bakılmaktadır. Zekidir. Tanrının kendisine bahşettiği cevheri büyük bir itina ve dikkatle kullanmaktadır. Dramatik olduğu kadar lirik niteliğin de bütün özelliğini taşıyan sesiyle her zaman aranılan gerçek bir sanatçıdır. Zaman buldukça Boğaziçi’ndeki evinde istirahate çekilir.
Leylâ Gencer'i İstanbul'un muhteşem Kültür Sarayında dinlemek hepimizin arzu ve dileğidir. Onun da bunu gerçekten istediğinden şüphemiz yok.
Leylâ Gencer hiçbir zaman bir partisyon ve librettoyu gelişigüzel gözden geçirmekle kalmaz, eseri her yönünden en ince teferruatına kadar titizlikle inceler. Son yıllarda Rossini'nin ve Donizetti'nin bütün unutulmuş operalarını dirilten sopranomuz «Roberto Devereux» operasındaki İngiltere Kraliçesi Elisabeth I rolüne çalışmadan önce, tarihî ve edebî bütün dokümanları toplayarak, eseri her yönüyle tetkik etmiştir. Öyle zannediyorum ki, Leylâ Gencer'in entelektüel bir sanatçı oluşunun, başarısındaki rolü büyüktür.
İstanbul'un eski ailelerinden birine mensup olan Leylâ Gencer'in çocukluğu Boğaziçi’nde geçti. Bir Fransız mürebbiye ile yetişen sanatçı, İstanbul'daki İtalyan Lisesinde okuduğu sıralarda dans, şan, tiyatro ve edebiyat gibi, güzel sanatların her dalıyla aktif olarak meşgul oldu. Bu sebeple birkaç dili mükemmel konuşabilmesine hayret etmemek lâzım. Fransız klâsiklerini okuyup etüt eden genç kız, bir sanatçı olmaya kesinlikle karar vermiştir. Ancak bazı ailelerde, bilhassa bizde görüldüğü gibi, bu arzusuna ailesi tarafından mümanaat edildi. Bunun üzerine Leylâ evlenmeğe karar verdi. Böylece bütün sanat çalışmalarında, yoluna hiçbir engel çıkmayacaktı. Nitekim öyle oldu. İstanbul Konservatuvarına devamla piyano ve şan dersleri almaya başladı. Leylâ'daki ses ve sahne kabiliyetini keşfetmekte gecikmeyen, Toti Dal Monte çağının ünlü şarkıcısı Gianna Arrangi Lombardi onu öğrenci olarak aldı. İlk olarak 1950 yılında Ankara Devlet Operasında Santuzza rolüyle «Başlangıç» yaptı. 1952-53 sezonunda Konsolos, 1953-54 sezonunda Butterfly ve Tosca rollerini yine Ankara'da söyleyen genç sanatçı 1954 yılında vaki davet üzerine İtalya'ya giderek, 1000 kişilik Torino Radyo Konser Salonunda, aynı zamanda radyo tarafından naklen verilen bir konserde solist olarak söyledikten sonra, San Carlo operası tarafından «Evgeni Onegin» operasının Tatjana rolü için angaje edildi. Bu başlangıçtan sonra Roma operasında «Butterfly» yine San Carlo'da «Violetta» rollerini söyledi. Artık kariyerini yapmıştı. 28 Eylül 1956 yılında San Francisco operasında, konuk sanatçı olarak Zandonai'nin «Francesca da Rimini» operasında başrolü söyledi. Başarısı büyük oldu. Tanınmış opera eleştiricilerinden Marjory M. Fisher Leylâ Gencer hakkında şunları yazdı:
«Türk sopranosu Leyla Gencer'in başrolü söylediği, Zandonai'nin «Francesca da Rimini» operası 28 Eylül’de repertuara ilâve edildi. Miss Gencer fiziki görünüşü yanı sıra kudretli, zengin ve heyecan verecek kadar tesirli bir sese sahip olduğunu ispat etti. Aynı zamanda Francesca'nın genç kızlıktan olgun bir kadın haline geçişini de maharetle ifade etmesini bildi.»
31 Ekim 1956 da aynı rolü San Francisco operasının Los Angeles turnesinde söyledi.
1957 yılında Gencer La Scala Ensemble'ına dahil oldu ve 26 Ocak 1957 tarihinde Francis Poulenc'ın «Dialoghi delle Carmelitane» operasında Madame Lidoine rolüyle «başlangıç» yaptı. Bu hadise Türkiye'de operayla yakından veya uzaktan ilgisi olan her ferdin gurur duyacağı bir keyfiyettir. Leylâ Gencer 1957 yılında tekrar Amerika'ya döndü. Yine San Francisco operasında 19 Eylül tarihinde Violetta, 27 Eylül ve 5 Ekim tarihlerinde Lucia rollerini söyledi. San Francisco operası 21 inci Los Angeles sezonunu 25 Ekim’de «Shrine Auditorium»da açtı. Callas'tan boşalan yeri Lucia rolüyle dolduran Leylâ Gencer'in başarısı büyük oldu. 6000 kişilik büyük tiyatro tamamen dolmuştu. Eleştiriciler Leylâ'nın sesini ve teatral kabiliyetini öve öve bitiremediler. «Musical America» dergisinin Ekim 1957 sayısından Marjory M. Fisher aynen şöyle yazıyordu:
«27 Eylül’deki «Lucia di Lammermoor» birtakım sürprizler getirdi. Lucia rolünde Callas'ın yerini alan Leylâ Gencer'in Callas kadar alkış ve taktir topladığı şüphe götürmez bir gerçektir. Türk sopranosunun çılgınlık sahnesindeki çizdiği dramatik portre, şimdiye kadar şahit olduğum en mükemmellerinden biridir. Bununla Miss Gencer iki sese sahip olduğunu ortaya koydu. Birincisi geniş, dramatik ve pikelerde parlak; ikincisi küçük. Sahnenin sonunda Gencer sesinin bütün güzelliğiyle koloratur müziğin bütün özelliklerini tebarüz ettiren en mükemmel örneği verdi.»
19 Eylül La Traviata ve 27 Eylül Lucia temsillerinde Leylâ Gencer'e Amerika'nın ve Avrupa’nın ünlü sanatçıları eşlik ettiler. Gianni Raimondi- Türk opera severleri yakışıklı tenoru 1958-59 sezonunda, Ankara Devlet Operasında konuk sanatçı olarak söylediği «Pinkerton» rolüyle hatırlayacaklardır- önce Alfredo (Amerika'da ilk çıkışı), sonra Edgardo rollerini Leyla'yla beraber söyledi. La Traviata'da Germont rolünü Met'in ünlü baritonu R. Merill söylüyordu. Lucia'daki Lord Henry'yi Umberto Borghi, Raymond'u da ünlü bas Lorenzo Alvary söylüyorlardı. 5 Kasım’da, Leonie Rysanek'le beraber Turandot operasında «Liu» rolünü, 9 Aralık’ta başarı ile Violetta'yı, 10 Aralık matinede kapanış temsili olan «Lucia di Lammermoor operasında büyük bir başarıyla «Lucia» rolünü söyledi. Eleştiriciler «Lucia» rolünün Leylâ'nın en iyi rolü olduğu hususunda hemfikirdiler.
Leylâ Amerika'da bu kadarla yetinmedi. 1958 Eylül’ünde tekrar aynı operada Verdi'nin «Don Carlo» operasında Kraliçe rolünü, Carlo rolünde tenor Piero Miranda Ferraro ve Engizitör rolünde bas Giuseppe Modesti ile beraber söyledi. «Rigoletto» temsilinde San Francisco'lular Leylâ'yı tenor Raimondi, bariton Robert Weed ve bas Alvary ile beraber «Gilda» rolünde dinlediler. 17 Ekim’de «Manon» operasında başrolü, değişik kadroyla tekrar «Gilda»yı şef Tournet'nin idaresinde söyledi. 4 Kasım’da «Don Carlos» operasındaki Kraliçe rolünü tekrar ettiği zaman Carlo rolünü ünlü tenor Björling söylüyordu. San Francisco operası, Los Angeles temsillerini 9 Kasım’da E. Schwarzkopf'un Kontes rolünü söylediği «Figaro» operasıyla kapatmadan bir gece önce «Gilda» rolünü bir kere daha söyledi. Elisabeth Schwarzkopf, Lisa Della Casa, Lorenzo Alvary, Jussi Björling, Leontine Price, Claramae Turner gibi büyük sanatçılarla bir arada söylemesi ve basındaki takdirkâr ifade hepimizi ne kadar gururlandırsa yeridir.
Leylâ Gencer'in Amerika'daki başarısı hiç şüphe yok ki, onun şöhretin zirvesine ulaşmasında büyük rol oynamıştır. Leyla bugün bütün büyük sahnelerde ve festivallerde aranılan bir sanatçı haline gelmiştir. Koloratur partileri de lirik ve dramatik partiler kadar rahat söyleyebilen Leylâ, San Carlo operasında «Macbeth»i söylediği gibi «La Somnambula» operasındaki Amina partisini de başarıyla icra etmiştir.
1962 yılında Covent Garden operasındaki «Başlangıcı»nı Mozart'ın «Don Giovanni» operasındaki Donna Anna rolüyle yapan sanatçı, 1958 Spoleto festi- valinde Prokofiev'in «Engel of Fire» operasında Renata; 1959 Floransa festivalinde «Verdi»nin «La Battaglia di Lignano» operasında Lida; 1962 Glyndebourne festivalinde Mozart'ın «Figaro’nun Düğünü» operasında Kontes; 1962 Verona Arena'da Verdi'nin «Un Ballo in Maschera» operasında Amelia rollerini söylemiştir.
Gencer'in başarısı bu kadarla kalmıyor. Roma'daki Teatro dell'Opera 5 Aralık 1965 de sezonu Verdi'nin «I Vespri Siciliani» operasıyle açtı. Baş kadın rolü için bir «soprano dramatico da'agilita (çevik dramatik soprano)» ya ihtiyaç vardı. Elena rolünü düşünmeden Leylâ'ya verdiler. 1965 yılı başında Norma rolünü ünlü genç tenor Bruno Prevedi ile paylaştı. 1965 Glyndebourne festivalinde Donizetti'nin «Anna Bolena» operasındaki Anna rolünü; 1966 da Napoli'deki Teatro San Carlo'da Donizetti'nin «Lucrezia Borgia operasında Lucrezia rolünü söyledikten başka, aynı yıl tertiplenen büyük müzik festivallerinden; Floransa'da Gluck'un «Alceste»si ile Verona Arena'da «Aida» operalarında baş rolleri söyledi. 1967 yılı başında, 30’uncu Floransa Mayıs Festivali, büyük şef Arturo Toscanini'nin 100’üncü doğum günü münasebetiyle 25 Mart tarihinde, şehrin ünlü «Teatro Comunale» binasında Verdi'nin Requim'iyle şaşaalı bir surette açıldı. Festivaldeki operalar dizisinin ilk eseriyse Donizetti'nin «Maria Stuart» idi. Açılış gecesi talihsiz İskoçya Kraliçesi rolünü Leylâ Gencer söylüyordu. Aynı sezon içinde Pacini'nin «Sapho»sunu da Teatro San Carlo'da söyledi. 1968 Milletlerarası Müzik Festivalinde 25.000 kişilik Verona Arena'da «II Travatore» operasındaki baş kadın rolünü, 1969 Edinburgh festivalinde tekrar «Maria Stuart'ı, 1970 baharında ise La Scala'da Elisabetta (Don Carlos) rollerini başarıyla icra etti.
Bütün bu başarılar ve dış basındaki akisler Leylâ Gencer'in uluslararası bir şöhrete eriştiğinin en büyük delilidir. Bugün bütün Callas metropollerinde dahi hayranlık uyandıran bir sanatçıdır ve kendisine hakiki bir Callas halefi nazariyle bakılmaktadır. Zekidir. Tanrının kendisine bahşettiği cevheri büyük bir itina ve dikkatle kullanmaktadır. Dramatik olduğu kadar lirik niteliğin de bütün özelliğini taşıyan sesiyle her zaman aranılan gerçek bir sanatçıdır. Zaman buldukça Boğaziçi’ndeki evinde istirahate çekilir.
Leylâ Gencer'i İstanbul'un muhteşem Kültür Sarayında dinlemek hepimizin arzu ve dileğidir. Onun da bunu gerçekten istediğinden şüphemiz yok.
1 9 7 1
İSTANBUL ANSİKLOPEDİSİ
1971
MEYDAN LAROUSSE
1971
1 9 7 3
TEKNİK GÜÇ MAGAZINE
1973.11.15
1 9 7 4
MİLLİYET WEEKLY ART MAGAZINE
1974.01.22
MİLLİYET WEEKLY ART MAGAZINE
1974.02.22
Leylâ
Gencer, 20 yıllık başarılı sanat yaşamı, sesi ve oyunları ile şimdiden opera
tarihine geçmiştir
Opera sanatı, kökeni yüzyıllar öncesine uzanan bir sanat kolu, Rönesans'ın getirdiği atılımlar sonucu oluşup biçimlenerek yayılmış bir gösteri türüdür. Batının düşünsel ve toplumsal aşamaları boyunca iklim ve çağ gereği, etkenlerin operayı zaman zaman ilginç kıldığı görülür. Geçen yüzyılın ortalarında beliren yeni koşulların düşün ortamında yarattığı büyük hız ve coşkudan opera da payını almış, uygar insanın "inanç" ve "estetik" anlayışına geniş katkısı olabileceği kanısı doğmuştu. Kuzeyde yeşeren bu ülkücü akımın etkisiz kaldığı savunulamaz. Ancak yeni ulaşım ve haberleşme olanakları insanlığın her alandaki girişimlerine eşsiz bir hızlanma sağlarken baş gösteren gelişimlere sanat görüşleri de katılacak, değişimlere uymak zorunluluğu doğacaktı.
Opera sanatının günümüz deki görüntüsü işte bu zorunluluğun sonuçlarından biridir Batı evreni kendi ürünü olan bir sanat kolunu gene kendi buluşlarıyla kısıtlayıp sınırlamış, "salt sanata” saygılı tutucu çevrelerin, geleneğe bağlı zevklerin tekeline bırakmıştır. "Şarkı söylemek" müzik sanatının en güç, en karışık, en tehlikeli yorum biçimi, "hançere" en olumlu, olanakları en geniş çalgısı kabul edilir. Bu nedenle güzel şarkı söyleyenler müzikseverlerin öteden bu yana daima ilgi ve övgüsünü toplamış, bazıları insanüstü tanrısal yaratıklar gibi karşılanmıştır. Ve opera sahneleri hiç kuşkusuz yüz yıllardır güzel şarkı söyle yenlerin arenasıdır. Opera sanatının özdeki verim kaybına karşılık sunuşta seviyeye dayandığı, üst kültür katında gene de bir yer sahibi olduğu gerçektir.
Yurdumuzda Cumhuriyet ten sonra başlayan düzenli opera eğitimi ve hareketi bu sanatın uluslararası ölçüsü nü zorlayamamış, bazı değerli bestecilerimizin lirik tiyatro verimi aynı nedenle sınırları aşamamış, beri yanda yorum alanında yetişen üs tün yeteneklerimiz seslerini en ileri kültür iklimlerin- de dinletmek olanağını bulmuşlardır. Leyla Gencer bu sanatçılarımız arasında dünya platformuna tırmanıp üstün başarılarla seçkinleşen, bu seçkinliği en uzun savunan kişidir.
Küçük yaşlarda başlayan müzik ve tiyatro eğilimi Leyla'yı önce piyano klavyesine götürmüş, bir İtalyan öğretmenin sesindeki nitelikleri ilginç bulması İstanbul ve Ankara konservatuvarlarının şarkı stüdyolarına bağlamıştır. İtalyan Lisesindeki eğitim yılları, Elvira de Hidalgo ve Giannina Arrangi-Lombardi’nin yanında öğrenim çağları sanatçımızın opera evreninde yolunu çizmiş, 1954 yılında Napoli'de tarihsel San Carlo Tiyatrosu sahnesine adımını atmıştır.
Yirmi yılı bulan süre boyunca batıda yetişen pek çok sanatçıya bile kolay nasip olmayan bir meslek çizgisinin sahibidir Leyla. Aynı çağ boyunca dramatik ve müzik yetenekleri yanında en büyük yardımcıları huzurlu bir yaşam, disiplinli ve yöntemli bir çalışma olmuştur. Sanatçının repertuarındaki altmışı aşkın eser türlü ülke bestecilerinin veriminden oluşur. Fakat özellikle eğildiği ve sürekli başarı sağladığı alan İtalyan "bel canto"sunun dört büyüğü Rossini, Bellini, Donizetti ve Verdi edebiyatıdır. Sönmeyen sanat coşkusu, sağlıklı ses ögesi, batı kültür kaynaklarıyla küçük yaşlarda başlayan ilintisi değişik bestecilerin tezgahladığı karakterlere kolayca uymasına, bu karakterlerin duygusal özelliklerini adeta içgüdüyle kavrayarak bağdaşıp kaynaşmasına yol açmıştır. Leyla karakter çalışmalarında partisyonda yazılı ses mimarisine bağlı kalmamış, müzik ve dramatik açılardan ortak değere ulaşmak amacıyla ele aldığı her rol çevresindeki bilgiyi bilimsel araştırılarla edinme yolunu seçmiştir. Yaratacağı karakter konusun da yayınlanmış incelemelerle edebî eserleri derlemiş, okuduklarını akıllıca değerlendirmiş, besteciyi yanıltmamaya çalışıp oyun yönetmeniyle çelişmeden yorumunu zenginleştirmiştir. Örneğin opera evreninde İngiltere Kraliçesi Birinci Elisabeth, Anne Boleyn veya İskoçya Kraliçesi Mary Stuart konularında Leyla Gencer kadar inceleme yapmış bir başka sanatçı göstermek olanaksızdır. Birinci Elisabeth “Roberto Devereux” ve “Elisabetta d'Inghilterra”, “Mary Stuart”, “Anna Bolena” adlı operalarının kahramanlarıdır ve sanatçımız bu eserlerdeki oyunlarıyla şimdiden opera tarihine geçmiştir.
Leyla Gençer'in eğitimli ve bakımlı sesi "dramatik soprano" rengi yanında "coloratur" titreşimleri de tüm zarafeti ve saydamlığı ile yan sıtma özelliğine sahiptir. Bu nedenle "bel canto" repertuarına ürkmeden yaklaşmış aynı verim üzerindeki ege menliğini rahatça kurmuştur. Batılı bazı tenkitçiler çok yönlü ses tınısını, türlü karakterleri yansıtma konusundaki kolaylığını Avrupa-Asya karışımı iklim ortamında yetişmiş olmasına bağlarlar.
Sanatçımızın bir başkalığı da unutulmuş operalara olan ilgisidir. Bu alandaki çalışmaları bazı eserlerin tekrar gün ışığına çıkmasını sağlamış, birkaç yıl önce İtalyan Cumhurbaşkanı tarafından kültür nişanıyla onurlandırılmış, kutlanmıştır. Araştırmalarını Rossini ve Donizetti'nin verimi üzerinde yoğunlaştıran Leyla Gençer bulduğu eserlerin sahnelenmesini gerçekleştirmiş bestecilerin çağdaşları olan ve seslerinin olağanüstü nitelikleriyle ün yapmış ses sanatçıları için yazdıkları bu operalardan yılmamış, başrolleri başarıyla yorumlamıştır.
Hangi eserde görünürse görünsün müziksel incelikleri ve oyunculuk sezgisiyle biçim bütünlüğü yaratan, ışıklı, canlı ve soylu görüntüsüyle göz alan bir sanatçıdır Leyla Gencer. Opera çevrelerindeki saygın yeri doğal sayılması gereken bir tutkunun sonucudur. Ancak bu tutku hiçbir zaman ölçü dışı bir hırsa dönüşmemiş, isteyip özlemediği ruhsal tepkiler uğruna sesini feda etmek istememiş, ille de "primadonna assoluta" olmayı düşünmemiş, sesini ve yeteneğini daima ekonomik ve dengeli bir ölçüyle kullanmayı bilmiştir. Lirik ve dramatik repertuardaki yaygın başarısını bilenlerce yapılan öneriler de aynı nedenlerle her zaman olumlu bulamamıştır.
Batı opera evreninde yirmi yılı bulan bir süre boyunca üstün yetenekleri ve çabalarıyla haklı ün yapan değerli ses sanatçımız Leyla Gencer bir süre önce dinlenmek üzere yurduna döndü. İki haftalık tatilini tamamladıktan sonra İtalya ve Birleşik Amerika'daki temsil ve konserlerine başlayacak olan Leyla Gencer bu yıl İstanbul Festivali'ne de katılarak iki konser verecek Aşağıda sanatçı ile yaptığımız konuşmayı sunuyoruz:
Opera sanatı dört yüz yıla yaklaşan tarihi boyunca zaman zaman halkın geniş kesimleriyle ilinti kurabilmiş bir gösteri türüdür. Sizce opera sanatının günümüzdeki durumu nedir? Çağın koşullarına cevap verebilecek bir sanat türü olarak kabul edilebilir mi? Yoksa çağdışı olma yolunda mıdır?
Opera sanatının çağdışı kalması bence bahis konusu değildir. Ben uzun süredir çok önemli bir opera ikliminde yaşıyorum. Yaptığım gözlemler bu sanat kolunun giderek daha çok ilgi derlediği yolunda inandırıcı sonuçlar getiriyor. Özellikle gençlerin ilgisi, umutları arttırıyor. Demek ki operanın çağ koşullarına cevap verecek yönleri var.
Operanın geleneksel biçim ve yöntemlerle çağın hızlı gelişimine ayak uy durabileceğini sanıyor musunuz?
Eski geleneksel sistem biçim ve yöntemlerin değişmesini öngörüyorum. Bu benim inancım değil ki zaten. Operada radikal bazı değişikliklerin bu sanatı kurtaracağı yolundaki inanç daha elli yıl önce belirmiş, ünlü orkestra yöneticisi Arturo Toscanini bu inancın öncüsü olmuştu. Bizler de onun yolunda yürümekteyiz. İtalyanların "melodramma" diye adlandırdıkları bu sanatın konser biçimin de durgun bir müzik gösteri si olarak değil, tüm dramatik unsurlarıyla sunulmasını öngörüyoruz. Bu konuda Maria Callas'ın da bir çığır açtığı söylenirse de bizlerin da ha ilk opera çalışmalarımızdan bu yana aynı amacı gözettiğimiz ortadadır.
↑1967'de Milano 'da "La Scala" sahnesinde
"Uluslararası ünümü, unutulmuş sayılan güzel operaları bulup ortaya çıkarmama borçluyum. Bu yıl İstanbul Festivali için geleceğim ve uzun bir ayrılıktan sonra yurdumuzda iki konser vereceğim."
Operanın kuzeyde toplumsal sorunların ve düşünlerin mesajını taşıdığı, buna karşılık güneyde "verismo" akımından sayılı bazı örnekler dışında daha çok bir yorum öğesi olarak kullanıldığı kanısındayız. Hangisini daha yararlı görüyor, onaylıyorsunuz?
Yalnız kuzeyde mi bir mesaja sahip opera? Eğer güney diye İtalya'yı kastediyorsanız sanırım bu konuda en güzel cevabı size Giuseppe Verdi'nin eserleri verebilir. Onun İtalya'nın özgürlüğü uğruna eserleri yoluyla savaştığı meydandadır. Ve ben operada kuzey güney ayırımını onaylamıyorum.
Çağdaş opera estetiği bazı düzen ve görüşlerin değişmesini zorunlu kılıyor. Özellikle sahneye koyuş ve dekor alanların da baş gösteren bu eğilimi onaylıyor musunuz?
Evet, bu alanlarda yapılan yeni denemeler bazen çok değişik ve olağanüstü güzel sonuçlar veriyor. Fakat bazılarının çok aşırı olduğu da bir gerçek. O takdirde operayla bağdaşamıyor bu yenilikler.
Opera öteden bu yana "yıldız Sistemi’nin uyguladığı bir alandır ve doğal bir sonuçtur. Günümüzde yıldız primadonna" saltanatının yürürlükte olduğu bir gerçek midir?
Evet, vaktiyle böyle bir saltanat vardı. Ama yeni ortaya çıkan bir akım "Yıldız Sistemi'ni yok etme yolunda. Bu akımda ekip çalışması öngörülüyor. Ben şahsen bazı nedenlerle onaylamıyorum bu akımı. Seyircinin sevdiği, takdir ettiği sanatçılara karşı duyduğu aşırı eğilim neden engellenmeli? Böyle bir eğilimin aslında insan ruhu için bir ihtiyaç olduğu da unutulmamalı.
Visconti, Rosselini, Zeffirelli, hatta Ustinow gibi sinema adamları operalar koyuyorlar sahneye... Sizce bu eğilimleri olumlu oluyor mu?
Elbette... Böyle usta oyun yöneticilerinin opera rejileri de çoğunlukla çok ilginç sonuçlar getiriyor.
Beri yanda opera oyun yönetiminde büyük başarı gösteren kişiler var. Bunlar arasında kimleri beğeniyorsunuz?
İkisi film yöneticisi olan dört sanatçıyı özellikle çok beğenirim; Visconti, Zeffirelli ve yalnız opera yöneticisi olan Strehler ve De Lullo.
Günün birinde opera oyun yönetmenliği yapmayı düşündünüz mü?
Hiç düşünmedim.
Callas'in geçen yıl Torino'da Di Stefano ile oyun yöneticisi olarak yaptığı "I Vespri Siciliani" denemesi için ne diyorsunuz?
Onun gibi kıymetli bir opera sanatçısı için çok yanlış ve aşırı iddialı bir deneme derim. Nitekim başarı sağlayamamış, tenkitlere yol açmıştır.
Sizce operada müzik yöneticisinin önemi nedir? Bu yönetmenler arasında en çok kimleri beğeniyorsunuz?
Müzik yöneticisi bir opera temsilinin başarısında en önemli faktördür bence. Yapılan iş müzikle ilgili olduğuna göre bu normaldir. Beğendiğim müzik yöneticileri arasında Karajan, Gavazzeni, Gui, Serafin, Kubelik, Molinari-Pradelli, Gençlerden Abbado, Muti ve Sawallisch'i sayabilirim.
Meslektaşlarınız arasında ünleriyle orantılı olarak gerçek değere hangileri sahip bulunuyor?
Kim ün yapmışsa bunun bir nedeni vardır. Ününü hak etmiştir. Bu açıdan bir ayırım yapamayacağım. Meslektaşlarımın tümü de ünleri orantısında değere sahiptirler.
Bütün dünyada özellikle İtalya ve Amerika'da size hayran pek çok dinleyicileriniz var, Bunlar arasında "Gencer Fan"larının büyük bir yekûn tuttuğu söyleniyor. Ne dersiniz?
Evet doğrudur. İtalya, Amerika, Almanya, Avusturya İngiltere, İspanya ve Fransa'da "Gencer Kulüpleri" olduğunu biliyorum. Tanınmamış Donizetti operalarını yeniden repertuar operaları haline getirişimden bu yana Londra ve New York’ta "Donizetti Dernekleri" kuruldu, beni de onur başkanı seçtiler. Unutulmuş operalar alanındaki çabalarımızı sürdürüyor musunuz?
Çalışma düzeninizi özetler misiniz?
Düzensizdir çalışmalarım, hiç belli olmaz... Bazen bunalımlar geçirir, haftalarca çalışmam... Bazan da gece gündüz demeden, herkesi rahatsız etmeyi göze alarak durmadan çalışırım. Fakat bu durumun iyi bir örnek olmadığını biliyorum. Böyle bir çalışma düzenini kimse ye öğütlemem, Çok düzenli sıkı bir disiplin gözeterek çalışılmalıdır.
Bir operanın repertuarınıza katılması ne kadar sürer?
Belli olmaz. Çalışmalarım çok hızlı olur çoğunlukla. Mesela San Francisco'da söylediğim "Lucia di Lammermoor" adlı operayı bir haftada hazırladım. Fakat normal olarak bir, en çok iki ay içinde hazırlarım bir operayı.
Bu yıl İstanbul Festivali'nde sizi dinlemek fırsatını bulacağız sanırım.
Evet geleceğim ve uzun bir ayrılıktan sonra yurdu muzda iki konser vereceğim. [Faruk Yener]
MEYDAN MONTHLY MAGAZINE
1974.06.25
MİLLİYET WEEKLY ART MAGAZINE
1974.07.05
HAYAT WEEKLY ART MAGAZINE
1974.07.11
Leylâ
Gençer'in
dönüşü...
"Mesleğime bir
din gibi bağlanmışımdır. Kendimi devamlı ibadet halinde sayarım, diyen sanatçı,
gelecekle ilgili düşüncelerini Hayat'a açıkladı...
Röportaj:
Günvar Otmanbölük
Fotoğraflar:
Sedat Tuna
ISTANBUL'DAKİ EVİ – Leyla Gençer, ancak yaz aylarında kısa bir
süre için, Türkiye'ye gelebiliyor. Kendisinin İtalya’da çalışması, eşinin ise İstanbul’daki
bir bankada görevli olması, karı-kocayı ayrı yaşamaya mecbur etmiş. Sanatçı II.
İstanbul Festivali dolayısıyla, birkaç günlüğüne geldiği evinde, çiçekler
arasında (üstte) ve piyanosunun başında (altta).
On
iki yıllık bir aradan sonra. Türk sanatseverleri, ünlü soprano Leyla Gençer'i
yeniden dinlemek ve seyretmek fırsatını buldular. İstanbul Festivali dolayısıyla
hem memleket hasretini gideren hem iki konser veren sanatçı, sesi, zarafeti,
ustalığı ile yine kalpleri fethedip gitti.
Avrupa
ve Amerika'nın en büyük şehirlerinde, en muhteşem salonlarında ve en seçkin
seyirci kitleleri önünde, tam 20 yıldan beri sanat gösterisi yapıyordu. Dile
kolay... Nice kabiliyetleri hızla törpüleyip tüketen sahne hayatı, onu,
böylesine uzun bir süre, kesiksiz bir başarı çizgisinin imtiyazıyla taçlandırmıştı.
Ve kim bilir, «İstisnalardan biri» olarak, daha ne kadar alkışlanacaktı.
Gençer'i,
İstanbul’daki birkaç günlük ikameti sırasında, eşi İbrahim Gençer'in evinde
ziyaret ettik. Ve önce, sahnedeki kalıcılığının sırrını sorduk. Öyle ya, çifte
on yıl yabancı ülkelerde en ünlü operaların başrollerine çıkmak, sadece Allah
vergisi bir kabiliyet ile izah edilemezdi. Sırrın temelinde, sanat hayatı
kadar, özel hayatı da çerçeveleyen bir disiplinin varlığı söz konusu olmalıydı.
Gençer, şöyle anlattı kendisini:
Benden
sonra bu mesleğe giren pek çok kalburüstü sanatçı yerini kaybetti. Önemli olan,
zirveye ulaştıktan sonra sarhoşluğa kapılmamaktır. Sanatçı, her şeyden önce
sanatını düşünecek, kendinden ve hayatından fedakârlık yapmasını bilecektir.
Ben, âdeta manastır hayatı yaşarım: Ölçülü, sade, programlı ve bakımlı bir
hayat. Üstelik eşim Türkiye'de, ben İtalya’da bulunduğum için, aile yaşantısı
bile söz konusu değildir. İçki, sigara kullanmam, sosyete eğlencelerine
girmekten kaçınırım. Günün yirmi dört saati tiyatro, iş çalışmaları, otel ya da
ev ve uyku ile geçer.
Mesleğime,
bir din gibi bağlanmışımdır. Kendimi, devamlı İbadet halinde sayarım. Belki de
kuvvetim bundan ileri geliyor.
Dört
bir yandan gelen projektör ışıkları, televizyon kameralarının tehditkâr gözleri
ve hepsinin üstünde en ufak bir falsoyu bile affetmeyen, opera kültürü yüksek
bir salon dolusu insan karşısında, rol sahibi acaba neler hisseder? Sahne ile,
günlük yaşantının öbür bölümleri arasında, bir şahsiyet değişmesi söz konusu
mudur? Ve öyle ise, bunun bünyede yıpratıcı etkileri var mıdır?
Gençer
derhal cevapladı soruyu:
Özel
hayatımda oldukça kompleksli bir insanım. Kendimi hiç beğenmem. İnsanlar
arasına girmekten kaçınırım. Sahneye çıkıncaya kadar, devamlı korku içinde
yaşarım. Fakat sahnede, bambaşka bir insan olurum. Dinleyicilerle temas kurulur
kurulmaz, duygularım değişir: Düşündüklerimi onlara da düşündürmek gibi; başka
insanlara hâkim olmak gibi bir duygu. Sanki onları idare ederim. Yani bir çeşit
manyetizma... İstanbul Festivali'nin açılışında, hele 12 yıllık bir aradan
sonra tekrar Türk dinleyicilerimin karşısına çıkma heyecanıyla büsbütün
korkuluydum. Ama sahneye adım atar atmaz, her şey değişti.
«Tabii,
çok fırtınalı bir iş bu. Sahnede, hem herkesin ilgisini yüksek seviyede tutmaya
çalışmak, hem de eseri hakkını vererek okumak, insanı çok yoruyor. Bu yüzden
sahnede sinirlerimi yıprattım».
Sahneden
sonra
Sohbet,
bu noktada istikbal planları konusuna dönüşüyor. Gençer, «piyasadan istek
olduğu sürece söylemeye devam edecek. Ancak, milletlerarası kariyerini
tamamladığı, hedefe ulaştığı için, şimdi her teklifi kabul etmiyor.
"Gerçekten büyük sanat olayı teşkil eden gösterilerde ve büyük şeflerin idaresindeki,
büyük orkestralarla, sahneye çıkıyor. Ama, defterini kapattığı zaman, opera ile
olan ilişkilerini mesela bir idareci, ya da öğretmen olarak sürdürecek mi?
Hayır.
Öyle bir niyetim yok. Kendimde ne hocalık ne idarecilik sabrı görebiliyorum.
Çünkü, iyice yoruldum. Son verince, dinleneceğim. İnsan kendisine yepyeni
meşguliyetler bulabilir. Meselâ eskiden hep arkeolog olmayı kurardım. Belki
böyle bir şeyle oyalanabilirim. Sonra, edebiyatla uğraşmak isterim. Sosyal
faaliyetlerde görev alabilirim. Müzik tarihinin çok cepheli olan sevdiğim,
yaşadığım konuları da sahne sonrası hayatımda önemli yer tutacaktır».
VE İTALYA'DAKİ EVİ Gençer'in Milano'daki evi, muhtelif
ülkelerden toplanmış antika eşyalar ve sanat hayatının hatırası hediyelerle
doludur. Solda, Don Carlos Operası galasında kendisine hediye edilen tacı
gösterirken. Sağda ise La Scala Operası seyircilerinin verdikleri özel diploma
ile... Bu diploma, seyircinin sevgisini gösteren bir belge niteliğindedir.
Yaptıkları
ve yapacakları...
Leyla
Gençer, İstanbul Devlet Konservatuarı’ndan mezun olduktan sonra Ankara Devlet
Operası'nda göreve başlamıştır. Ancak, sanat hayatının bu başlangıç bölümünde,
kendisine göre önemli bir nokta yoktur. 1954 yılında Avrupa'ya göç etmiş ve
İtalya'nın en büyük tiyatrolarından birine yerleşerek, beynelmilel kariyerine
başlamıştır. İtalya'da Teatro allo Scalla, Milano; Teatro di San Carlo. Napoli
ve Teatro del Opera, Roma, gibi sahneler dışında, Amerika Birleşik Devletleri,
Rusya, Hollanda, Batı Almanya, İngiltere, Paris ve Viyana'daki büyük operalarda
başrollere çıkmıştır. İstanbul’a gelmeden önce, Floransa Festivali'nin açılışını
yapmıştır. Eylül'de Los Angeles'e gidecektir. Sanatçı, İstanbul'daki bir
bankada çalışan eşiyle, muhtemelen sahneden çekildiği zaman bir araya gelecek
veya Türkiye'ye dönecek, ya da İtalya'da kalacaktır.
VERONA FESTİVALİ'NDE İtalya'nın Verona şehrindeki 20 bin kişilik
açık hava tiyatrosunda yapılan festivalin açılışında da bulunmuştu sanatçı.
Orada okuduğu «Aida» televizyona alınmış ve sanat çevrelerinde geniş yankıları
olmuştu. Resimde Gençer, kaldığı otelin önünde ve festivalle ilgili afişin
yanında görülüyor.
