1 9 7 5
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1975.04.11
1 9 7 8
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1978.09.18
Photo: Leyla Gencer, Varşova'daki operada büyük başarı kazanmıştı. Biz de Nazım'la birlikte gurbetteki iki Türk olarak kendisi ile gurur duyduk.
● Bir akşam
önce de Operada Leyla Gencer'i dinlemiş ve göğsümüz kabarmıştı. O gece kulise
gidip kendisini kutlamak istedik ama cesaret edemedik.
● Ertesi gün Chopin evindeki konserden sonra, Leyla Gencer'i görünce koşup kutladım. Ünlü opera sanatçımız, bize vatan kokusunu getirmişti...
CHOPIN
EVİNDE
NAZIM'LA
BİRLİKTE
KONSER
DİNLEDİK
VE LEYLA
GENCER'İ
GÖRÜP
KUTLADIK
Leyla
Gencer'le karşılaşması
Akşama operaya gidecektik. O sırada Varşova’ya gelmiş olan ünlü Türk opera artisti Leyla Gencer, o akşam ilk defa sahneye çıkacaktı. Bu bizim için bir fırsattı. Bir sosyalist memlekette Leyla Gencer gibi büyük bir artisti seyretmek bizim için bulunmaz bir mutluluktu.
O akşam opera, hıncahınç doluydu. Perde açılıp da Leyla Gencer sahneye çakınca bütün öteki artistler siliniverdi. Türk artisti bir anda sahneye hâkim olmuştu. Öyle güzel söylüyor, öyle ustaca oynuyordu ki, sahnedeki Polonyalı artistler rollerini unutup onu seyre dalmışlardı. Seyirciler heyecandan nefes alamaz hale gelmişlerdi. Leyla Gencer dünyayı kaplayan şöhretinin gerçek sahibi olduğunu göstermişti. Bizim de göğsümüz kabarmıştı. Bir ara perde arasında sahne arkasına gidip kendisini candan tebrik etmeyi düşündük. Ama yadırgar diye cesaret edemedik. Bu isteğimizi alkışlarımızla ifade etmeye çalıştık.
Ertesi sabah Chopin'in evinde verilen özel bir konsere gittik. Chopin'in Varşova’dan kırk elli kilometre uzakta bir köyde geniş bir bahçe içinde güzel bir evi vardı. Her pazar sabahı burada Polonya'nın en usta Chopinisti, yani Chopin'in eserlerini en iyi çalan piyanist, Chopin'in evinde. Chopin'in piyanosunda. Chopin'in eserlerinden yapılı bir konser verirdi. Konsere gelenler bahçede çiçekler arasına konan sıra ve iskelelere oturup dinlerlerdi. Piyano çalınan odanın açık pencerelerinden dışarıya musiki sesi yayılıyordu. Sanki Chopin'in kendisini dinler gibiydiniz. İşte biz de bahçede dinleyiciler arasına katıldık. Açık ve güzel bir havada Chopin'i dinledik.
Chopin'i dinlerken hayalim bu büyük Polonyalı kompozitörün hayatı üzerinde dolaşıyordu. Chopin memleketini bırakıp Paris'e yerleşmişti. George Sand adında ünlü bir Fransız kadın yazarıyla sevişmişti. Bu yüzden uzun bir süre Fransa'da kalmış, vatanına dönememişti. Polonyalılar vatanlarını çok severler. Büyük sanatçının yurduna dönmemesinden üzüntü içindedirler. Nihayet Chopin'i yurda davet etmek üzere Paris'e bir heyet gönderirler. Bu heyet Paris'te Chopin'i bulur ve ona vatandaşlarının isteğini bildirir. Sonra da kendisine bir torba içinde hediye olarak, vatan toprağa verirler.
«Elbet bize de bir gün vatan toprağı getiren bulunur»
Nazım Hikmet'e bu olayı hatırlatınca. -Elbet, dedi, bize de bir gün vatan toprağını getirenler bulunur. Ona ger çekten vatan toprağı getirenler oldu. Ne var ki, ölümünden sonra ve bir Sovyet vatandaşı tarafından. Ve getirilen toprak Moskova'daki kabrinin üstüne döküldü.
Biz böyle üzüntülü düşüncelere dalmışken konser bitiverdi. Halk dağılmaya başladı. Bir de baktık Leyla Gencer evin balkonunda dolaşıyor. Hemen fırlayıp koştum. Leyla Gencer'in yolunu kestim.
Leyla Hanım, dedim, dün akşam tesadüfen sizi dinledik. Göğsümüz kabardı, sizi hem kendim hem de Nazım Hikmet adına candan tebrik ederim.
Leyla Hanım şaşırdı.
- Kimsiniz efendim? dedi!
- Biz iki gurbet kurbanıyız hanımefendi. Vatandan uzak ve vatan özlemi içinde yaşayan iki Türk, Nazım Hikmet ve Zekeriya Sertel. Leyla Gencer'in cevabını beklemeden ayrılıp uzaklaştım.
Leyla Gencer bize vatan toprağını değilse bile, vatan kokusunu getirmişti.
Akşama operaya gidecektik. O sırada Varşova’ya gelmiş olan ünlü Türk opera artisti Leyla Gencer, o akşam ilk defa sahneye çıkacaktı. Bu bizim için bir fırsattı. Bir sosyalist memlekette Leyla Gencer gibi büyük bir artisti seyretmek bizim için bulunmaz bir mutluluktu.
O akşam opera, hıncahınç doluydu. Perde açılıp da Leyla Gencer sahneye çakınca bütün öteki artistler siliniverdi. Türk artisti bir anda sahneye hâkim olmuştu. Öyle güzel söylüyor, öyle ustaca oynuyordu ki, sahnedeki Polonyalı artistler rollerini unutup onu seyre dalmışlardı. Seyirciler heyecandan nefes alamaz hale gelmişlerdi. Leyla Gencer dünyayı kaplayan şöhretinin gerçek sahibi olduğunu göstermişti. Bizim de göğsümüz kabarmıştı. Bir ara perde arasında sahne arkasına gidip kendisini candan tebrik etmeyi düşündük. Ama yadırgar diye cesaret edemedik. Bu isteğimizi alkışlarımızla ifade etmeye çalıştık.
Ertesi sabah Chopin'in evinde verilen özel bir konsere gittik. Chopin'in Varşova’dan kırk elli kilometre uzakta bir köyde geniş bir bahçe içinde güzel bir evi vardı. Her pazar sabahı burada Polonya'nın en usta Chopinisti, yani Chopin'in eserlerini en iyi çalan piyanist, Chopin'in evinde. Chopin'in piyanosunda. Chopin'in eserlerinden yapılı bir konser verirdi. Konsere gelenler bahçede çiçekler arasına konan sıra ve iskelelere oturup dinlerlerdi. Piyano çalınan odanın açık pencerelerinden dışarıya musiki sesi yayılıyordu. Sanki Chopin'in kendisini dinler gibiydiniz. İşte biz de bahçede dinleyiciler arasına katıldık. Açık ve güzel bir havada Chopin'i dinledik.
Chopin'i dinlerken hayalim bu büyük Polonyalı kompozitörün hayatı üzerinde dolaşıyordu. Chopin memleketini bırakıp Paris'e yerleşmişti. George Sand adında ünlü bir Fransız kadın yazarıyla sevişmişti. Bu yüzden uzun bir süre Fransa'da kalmış, vatanına dönememişti. Polonyalılar vatanlarını çok severler. Büyük sanatçının yurduna dönmemesinden üzüntü içindedirler. Nihayet Chopin'i yurda davet etmek üzere Paris'e bir heyet gönderirler. Bu heyet Paris'te Chopin'i bulur ve ona vatandaşlarının isteğini bildirir. Sonra da kendisine bir torba içinde hediye olarak, vatan toprağa verirler.
«Elbet bize de bir gün vatan toprağı getiren bulunur»
Nazım Hikmet'e bu olayı hatırlatınca. -Elbet, dedi, bize de bir gün vatan toprağını getirenler bulunur. Ona ger çekten vatan toprağı getirenler oldu. Ne var ki, ölümünden sonra ve bir Sovyet vatandaşı tarafından. Ve getirilen toprak Moskova'daki kabrinin üstüne döküldü.
Biz böyle üzüntülü düşüncelere dalmışken konser bitiverdi. Halk dağılmaya başladı. Bir de baktık Leyla Gencer evin balkonunda dolaşıyor. Hemen fırlayıp koştum. Leyla Gencer'in yolunu kestim.
Leyla Hanım, dedim, dün akşam tesadüfen sizi dinledik. Göğsümüz kabardı, sizi hem kendim hem de Nazım Hikmet adına candan tebrik ederim.
Leyla Hanım şaşırdı.
- Kimsiniz efendim? dedi!
- Biz iki gurbet kurbanıyız hanımefendi. Vatandan uzak ve vatan özlemi içinde yaşayan iki Türk, Nazım Hikmet ve Zekeriya Sertel. Leyla Gencer'in cevabını beklemeden ayrılıp uzaklaştım.
Leyla Gencer bize vatan toprağını değilse bile, vatan kokusunu getirmişti.
1 9 8 0
MİLLİYET WEEKLY ART MAGAZINE
1980 November
1 9 8 1
BÜYÜK LAROUSSE SÖZLÜK
1981
GÖSTERİ WEEKLY MAGAZINE
1981 February
Yurt dışındaki müzikçilerimiz.
PANAYOT ABACI
Konumuz, yurt dışında çalışan, kendilerini Avrupa sanat çevrelerine kabul ettiren Türk müzikçileri. Bunlar arasında, uluslararası ün yapanlar da var. Gerçi, çeşitli nedenlerle aramızdan ayrılan bu sanatçılarımızın yerleri çoğu zaman doldurulamamış, kimi sanat kurumlarımızın düzeyi bundan olumsuz yönde etkilenmiştir. Örneğin, Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası'nın yaylı çalgılar gruplarında boş kalan kadrolar; Aydın Gün'ün ayrılmasından sonra İstanbul Devlet Operası'nın bugüne dek çözümlenemeyen yönetim sorunu. Ne ki, çalışmalarını Batı'da sürdüren bu sanatçılar, bir yandan sanat elçiliği görevini üstlenirken, Öte yandan, belirli ve doğru bir sistem çerçevesinde yapılan düzenli çalışmalar sonucunda, yetenekli gençlerimizin ne denli başarılı olabileceklerini kanıtlamışlardır.Yurt dışındaki sanatçılarımızın başında, kuşku yok, soprano Leyla Gencer ile piyanist İdil Biret gelir.
Leyla Gencer, ilk müzik öğrenimini İstanbul Belediye Konservatuarı'nda yapmış, bir süre Ankara'da Aydın Gün'le çalışmış, daha sonra yurt dışına giderek, Özellikle İtalya'da tanınmış opera topluluklarına başrollerde katılmıştır. Teatro Alla Scalla (Milano), Teatro Di San Carlo (Napoli) ve Teatro Del Opera (Roma) daki olağanüstü başarılarından sonra Birleşik Amerika, Sovyetler Birliği, Fransa, Hollanda, Batı Almanya ve İngiltere turnelerini gerçekleştirmiştir. Gerek İtalya’daki temsiller gerekse turnelerde sağladığı olağanüstü başarılar ona uluslararası bir ün kazandırmıştır. Şimdi İtalya’da yaşayan sanatçımız, sürekli resitaller vermektedir.
"Çok sesli müziğimizin bir simgesi" durumunda olan piyanist İdil Biret, başardığı, kendine özgü yorumlarla uluslararası düzeye ulaşan bir sanatçımızdır.
Yedi yaşında iken TBMM'nce adına çıkarılan özel kanunla Fransa'ya gönderilen İdil Biret, Paris Milli Konservatuarı'nı "birincilerin birincisi olarak bitirmiş daha sonra yaptığı dünya turnelerinde. Ünlü şefler yönetimindeki büyük orkestralar eşliğinde sayısız konserler vermiş. Uluslararası yarışmalarda jüri üyeliği görevini üstlenmiştir. Şimdi Londra'da yaşayan ve Türkiye'ye, konserler vermek üzere senede iki ay gelen sanatçımız; Pretoria, Vega, Decca (Paris), Atlantic Finnadar (Newyork) şirketleri için Beethoven, Brahms, Schumann, Bartok, Prokofief, Rachmaninof, Boulez, Webern, Alban Berg. Ravel, Stravinski, Berlioz, Liszt, Miaskovski'nin yapıtlarıyla büyük sayıda plak doldurmuştur.
Yurt dışında çalışan müzikçilerimizin sayısı kırk kişi kadardır. Kısa bir yazıda tümünü tanıtmak olanaksızdır.
Ancak, Leyla Gencer'le birlikte İtalya' da büyük başarılar sağlayan opera sanatçımız Orhan Günek ve diğer bir opera adamımız, Aydın Gün üzerinde önemle durmamız gerekir. Ve Özellikle Aydın Gün. İstanbul Operasının kurucusu ve seneler senesi yöneticisi Aydın Gün. Bir yanda Operamızın çözüm bekleyen sayısız sorunları, öte yanda Viyana'da kurduğu bir opera stüdyosunun başına gelen bir opera adamımız. Üzerinde önemle durulması gereken bir konu.
Ve olağanüstü yetenekleri ve güçlü yorumlarıyla kendisini Avrupa sanat çevrelerine kabul ettiren, şimdi Cenevre Konservatuarında keman öğretmeni olan Ayla Erduran.
Uluslararası yarışmalarda ödüller alan, sürekli dünya turneleri gerçekleştiren ve şimdi Paris'te yaşayan piyanist Verda Erman.
İstanbul Belediye Konservatuarı'nı bitirdikten sonra Venedik, Roma, Köln, Milano Düsseldorf'ta uzun süre çalışan, Güney Batı Almanya Filarmoni Orkestrası'nda konsertmayster olan, şimdi Hollanda'nın tanınmış bir senfoni orkestrasında başkemancı olarak çalışan Saim Akçil
Tik müzik çalışmalarını İstanbul Belediye Konservatuarı'nda yaptıktan sonra öğrenimlerini Almanya ve Birleşik Amerika'da sürdüren, bu arada Almanya, İtalya ve Çekoslovakya'da düzenlenen uluslararası yarışmalarda ödüller kazanan, şimdi sanat çalışmalarını Almanya'da sürdüren Güher ve Süher Pekinel.
Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası'ndan ayrılarak Londra'nın ünlü Philharmonia Orkestrası'nda viyola grup şefi olarak çalışan, ayrıca Londra Yaylı Çalgılar Dörtlüsü'ne viyolacı olarak alınan Ruşen Güneş.
Çok küçük yaşta Fransa'ya giden, piyano öğrenimi yanı sıra orkestra yöneticiliğine de çalışan üstün başarılarıyla Fransız basınının dikkatini çeken, şimdi Paris'te yaşayan Hüseyin Sermet. Piyanist ve orkestra yöneticisi olarak Almanya'da ün yapan Aziz Kortel.
Batı ülkelerinde başarılı bir orkestra yöneticisi olarak bilinen Rengim Gökmen.
İstanbul Belediye Konservatuarı'ndaki öğrenimini tamamladıktan sonra bir süre İstanbul Şehir Orkestrası ve İstanbul Devlet Opera Orkestrası'nda çalıştıktan sonra İsviçre' ye giderek klarnetçi Eric Schmid ve piyanist Fredy Felgenbauer ile Cenevre Üçlüsünü kuran obuacı Ayser Vançin. Ve niceleri.
GONG WEEKLY MAGAZINE
1981.10.21
SAHNE
IŞIKLARI
Fransa'nın en çok okunan aktüalite dergilerinden Le Point, sanatçımızdan övgüyle söz ederken Le Figaro da Maria Callas'ı unutturacak ölçüde başarılı olduğunu söylüyor...
Şimdiye kadar Metropolitan' da hiç sahneye çıkmamış olmasına karşın
Amerikalı opera hastaları, Türk sanatçısı Leyla Gencer'i dinlemek için İtalya
yolculuğuna çıkıp Napoli'ye koşuyorlar. Gencer'in bugüne kadar resmen doldurduğu
bir plağı yok. Ama, korsan plakçılık alanında ünlü Soprano Maria Callas'ın da
üstünde, gerçektir kraliçe olarak kabul ediliyor.
"Niçin? Önce, bir oyuncu olarak bütün yeteneklere sahip olduğu için.
Her ne kadar, stüdyo çalışmalarında bu yönünü belirtmek olanağından yoksuna da
sahnedeki havası ve oyun gücüyle, kendisini izleyenleri adeta büyülüyor. Sonra da
zengin bir repertuarı olduğu için hayranlıkla dinleniyor. Monteverdi'nin
"Poppea"sından Donizetti'nin "Martyrs" adlı eserine
varıncaya kadar başkalarının söylemekten kaçındığı bütün sahne eserlerine, hem
de onlardan daha önce sahneye çıkmış bulunuyor.
"Leyla Gencer, bugüne kadar oynadığı 60 kadar operadaki başarısıyla
hayranlarının ilgisini çekiyor ki bunun 30 kadarını, uluslararası telif hakları
anlaşmalarının, saklı kaldıkları karanlık köşelerden çekip çıkardığı unutulmuş
sahne eserleri oluşturuyor. Milano'da Scala sahnesinde Mozart, Salzbourg’da
Verdi, Glyndebourne'da da Donizetti'den söyleyerek kendisini izlemeye
gelenlerin haklı hayranlığını toplamış bulunuyor. Gencer, başkaları gibi
rakipleriyle rekabete girmeyip, kendi noksanlarını, kendi kusurlarıyla mücadele
ederek başarı yolunda emin adımlarla sahne ve plak dünyasının karmaşık
tertiplerinden uzak kaldıkça kazançlı çıkıyor, adını bütün sanat âlemine
duyuruyor. Sanırız, başarısı da buradadır. Bu Türk sanatçısının...'
Okuduğunuz bu satırlar, geçtiğimiz hafta, Fransa'nın en çok okunan aktüalite
dergilerinden "Le Point", da yayınlanmıştı. Ünlü Türk opera sanatçısı
hakkındaki övgüler bu kadarla kalmadı. Son başarılarından ötürü, daha başka
yayın organları da ona ver vermişlerdi. İşte bunlardan “Le Figaro"
"Kimdir Leyla Gencer? Tanınmış bir Türk opera sanatçısı. Sahnelerin
kraliçesi, unutulmuş repertuarları gün ışığına çıkartıp değerlendirmekten
ürkmeyen bir bel kanto! Bugüne dek duyulmamış bir müzikalite sahibi, şaşırtıcı
bir ses hakimiyeti ve sahne tecrübesi kıvrak zekâsıyla, Callas'ın adını unutturacağa
benziyor.
Nasıl, Türklük için gerçekten sevindirici, değil mi?
Yıllardır Avrupa'da olsun, Yenidünya'da olsun, konser salonlarında müzik
çevrelerinde haklı bir ün sahibi olan Leyla Gencer' i acaba bizler gerektiği
kadar tanıyor muyuz? Ona layık olduğu önemi veriyor muyuz? Onun başarılarıyla
öğünüyoruz, o kadar.
Keşke Leyla Gencer gibi daha başka sanat elçilerimiz olsa da Türk'ü,
Türkiye'yi dış dünyada tanıtsa, şahsında Türkiye'yi alkışlatsa.
BAŞKALARININ CESARET
EDEMEDİKLERİNİ SÖYLÜYOR
Unutulmuş repertuarları gün yüzüne çıkardığı için de övgü alan Leyla Gencer'in başarıları göğsümüzü kabartıyor. Sanatçımız için “Başkalarının söylemekten kaçındığı sahne eserlerini söylüyor” deniliyor.
Değerini takdir
edemediğimiz büyük
şöhret
Leyla Gencer'i
batı dünyası alkışlıyor
DERGİLER
ÖVGÜ
YARIŞINDA
Yurtdışındaki sanat elçimiz Leyla Gencer onur verici çalışmalar yapıyor, bu
çalışmalar sonunda da ünlü Maria Callas'la kıyaslanıyor.
|
Le Point
|
La fiancée
des pirates
|
Le Figaro
|
Leyla Gencer
Diva
en ses miroirs
1 9 8 2
UNKNOWN NEWSPAPER
1982
MİLLİYET WEEKLY ART
MAGAZINE
1982.01.15
Turkish translation from
LE MONDE DE LA MUSIQUE 1981 December
Leyla Gencer: "Callas'dan Beri Bir Numara"
Fransa'da yayınlanan "Le Monde de la Musique" dergisinin Aralık
1981 sayısında, Leyla Gencer üzerine François Lafon imzalı bir yazı yayınlandı.
Sanatçının Paris'te verdiği konsere ilişkin olarak yayınlanan "Callas'dan
Beri Bir Numara" başlıklı bu yazının çevirisini aşağıda sunuyoruz.
Maria Callas'ın ölüm yıldönümü nedeniyle düzenlenen bir geceydi. Sanırım,
aynı zamanda, Milano'daki Scala tiyatrosunun iki yüzüncü kuruluş yıldönümüydü.
Televizyon kamerası, efsanevi tiyatronun her köşesinde dolaşmıştı; kırmızı
renkli boğumlu kumaşlarla kaplı locaları uzun uzun taramış, tiyatronun üst
bölümlerinden uçsuz, bucaksız sahneye inmiş, gölgelerle kesişmiş, canlılarla
karşılaşmıştı
Televizyon kamerasının karşısındaki sanatçı şöyle diyordu: "Bu sahneye hiçbir zaman garip bir heyecan duymadan giremedim. Dinleyiciler burada âdeta sizden tanrıları çağırmanızı bekler gibidirler."
Mağrur yüzü, kocaman kara gözlerinin saçtığı parlaklıkla ışıyan şarkıcı, mükemmel bir Fransızca konuşuyor, r'leri vurgulayarak söylemesi konuşmasına ayrı bir özellik katıyordu. Onu, ilk kez görüyordum. Kendisine sorular yönelten gazeteci, dünya büyüklerine gösterilen bir saygıyla eğiliyordu önünde. Ekranın alt kısmında beliren ismi görünce anladım: Demek ki Leyla Gencer o idi! Aklıma klişelere benzer, kopuk kopuk anılar üşüşmüştü: "Coşkun mizaçlı Türk". 1talyanlar sahnede çoğunlukla kederli kraliçeleri canlandırdığı için ona "Kraliçe" adını vermişlerdi. Callas susalı beri aldatılmış sihirbazlara, acılı âşıklara can veren, kan veren, ses veren ve bunu gerçekten başaran tek kantatrisdi o. Hakkında yazılan yazılarda, sesinin Joan Sutherland veya Montserrat Caballé kadar olağanüstü bir güzellikte olmadığını, fakat göz yaşartacak denli heyecan verici olduğunu okumuştum. Onu bir kez Napoli'de yapılmış bir korsan plakta, Donizetti'nin "Roberto Devereux" adlı yapıtında dinlemiştim. Plak boğuk bir tınıyı kötü bir biçimde süzerek tekleye tekleye çalıyordu. Buna rağmen, Leyla Gencer'in olağanüstü değişken renkleri vardı, sıradan, tekdüze bir şarkıya su götürmez bir yücelik katabilecek güçteydi. Onun daha özenli kayıtlarını aramıştım. O zaman, mesleğinin ilk yıllarında doldurduğu kataloglardan çoktan beri silinmiş olan bir resital dışında, hiçbir plak stüdyosuna adımını atmamış olduğunu öğrendim.
Televizyon kamerasının karşısındaki sanatçı şöyle diyordu: "Bu sahneye hiçbir zaman garip bir heyecan duymadan giremedim. Dinleyiciler burada âdeta sizden tanrıları çağırmanızı bekler gibidirler."
Mağrur yüzü, kocaman kara gözlerinin saçtığı parlaklıkla ışıyan şarkıcı, mükemmel bir Fransızca konuşuyor, r'leri vurgulayarak söylemesi konuşmasına ayrı bir özellik katıyordu. Onu, ilk kez görüyordum. Kendisine sorular yönelten gazeteci, dünya büyüklerine gösterilen bir saygıyla eğiliyordu önünde. Ekranın alt kısmında beliren ismi görünce anladım: Demek ki Leyla Gencer o idi! Aklıma klişelere benzer, kopuk kopuk anılar üşüşmüştü: "Coşkun mizaçlı Türk". 1talyanlar sahnede çoğunlukla kederli kraliçeleri canlandırdığı için ona "Kraliçe" adını vermişlerdi. Callas susalı beri aldatılmış sihirbazlara, acılı âşıklara can veren, kan veren, ses veren ve bunu gerçekten başaran tek kantatrisdi o. Hakkında yazılan yazılarda, sesinin Joan Sutherland veya Montserrat Caballé kadar olağanüstü bir güzellikte olmadığını, fakat göz yaşartacak denli heyecan verici olduğunu okumuştum. Onu bir kez Napoli'de yapılmış bir korsan plakta, Donizetti'nin "Roberto Devereux" adlı yapıtında dinlemiştim. Plak boğuk bir tınıyı kötü bir biçimde süzerek tekleye tekleye çalıyordu. Buna rağmen, Leyla Gencer'in olağanüstü değişken renkleri vardı, sıradan, tekdüze bir şarkıya su götürmez bir yücelik katabilecek güçteydi. Onun daha özenli kayıtlarını aramıştım. O zaman, mesleğinin ilk yıllarında doldurduğu kataloglardan çoktan beri silinmiş olan bir resital dışında, hiçbir plak stüdyosuna adımını atmamış olduğunu öğrendim.
Sevdikleri ünlü kadın şarkıcıyı dinlemek üzere Roma'ya veya Viyana'ya koşan, zaman ve olanakları bol diğerlerine opera düşkünleri, kendi beğeni düzeylerinin üstünlüğünü şöyle kanıtlayabilirler: Caballé'yi, Katia Ricciarelli'yi dinlerken, üstünlüklerini belirtmek için konuşmaları arasına "Ah, eğer Gencer'i dinlemiş olsaydınız" gibi bir söz sıkıştırırlar. Cehaletini gizlemekten korkmayan bir kişi onlara, "Gencer kimdir?" gibi beklenmedik bir soru sorarsa, zaferlerinin doruğuna ulaşırlar. Yersiz yüceltmelere, boş hayranlıklara karşı duyduğum kuşkuyla, o bozuk plaktan dinlediğim sesin beni nasıl çarptığını unutmuş, öç alıcı bir zevkle şöyle bir söylentiye de kulak kabartmıştım. Bu söylentiye göre, Gencer, Donizetti'nin 'Les Martyrs' adlı yapıtında (Callas'ın Scala'daki son parlak başarılarından biri) 'sol'ün üstündeki notalara çıkamadığından bu rolde şarkı söylemekten çok mimiklerini kullanmıştı. Dedikoducular, bu acımasız sözleri doğrulamak için, o gece kaydedilen bir korsan plağın gelecekte piyasaya sürüleceğini yayıyorlardı. Edindiğim bilgilere göre, Gencer 25 yıllık meslek yaşantısı boyunca, opera tarihinin en fazla korsan plağı üretilen şarkıcısı olmuş ve bu yüzden ona "Korsanların Nişanlısı" adını takmışlar.
Geçen yıl, Fransa'daki konser öncesi ilanları oldukça ilgi çekti. Leyla Gencer'in hayranları 'Athenée' tiyatrosuna üşüştüler, onları izleyen meraklılar da "Gencer'in yorumu diğerlerinden üstündü" diyebilmek için can atıyorlardı. O akşam başka bir yerde olmam gerekiyordu. Ertesi gün, sesinden, yeteneğinden çok, daha ağzını açmadan önce topladığı alkışlardan söz ediliyordu. Gencer'in gizemi benim için henüz çözülememişti.
Yeniden geleceğini duyduğum zaman, ona buluşmamızı teklif etmiştim. Ne pahasına olursa olsun, onunla baş başa görüşmek istiyordum. Gözüm barın kapısında, gösterişli Amerikalı turistler arasında, bu eşsiz sesin sahibini bekliyordum. Buluştuktan sonra rahatça konuşabileceğimiz bir yer aradık.
-Bu yıl daha az korkuyorum, dedi oturur oturmaz.
-Korku?
-Eh, evet otuz yıllık meslek yaşantısı bile zaman zaman bu tür heyecanları dindiremiyor. İsmimi duyurmaya başladığım yılların hemen ardından, Paris'te sahneye çıkmam söz konusu olmuştu. Ancak operanın yönetmeni, sesimin kesinlikle Fransızların beğeni ölçülerine uymadığını öne sürerek beni geri çevirmişti. Geçen yıl, Atina'da, kendimi donuk bir dinleyici kitlesi karşısında, sahnede olma düşüncesine alıştırmaya gayret ediyordum. Oysa, beni coşkulu karşıladılar.
Leyla Gencer gülümsüyor. İşte o zaman, tıpkı korsan plakta duyduğum seste olduğu gibi, yüzünün anlamı da bir anda değişiveriyor. Kalın kemikli çenesi, kara bakışları yumuşak bir görünüme bürünüyor. Uykusuzluktan gerilmiş yüz hatları, yalnızca yorgunluğunu yansıtıyor.
-Heyecanla plak yapmadım. Ve çok az sayıda plak yaptığınızdan ötürü...
-Hiç plak yapmadım. Nedenini de, hiçbir zaman pek iyi anlayamadım. Konserleri, banda kaydetmekten başka hiçbir şey düşünmedim.
-Ama, bütün bu korsan plaklar size gurur vermeli.
-Evet, elbette, bunu yapmaları düşünceli bir hareket. Fakat kayıtları olur olmaz biçimde, olur olmaz konserlerde yaptılar. Unutmayı yeğlediğim bazı gösterilerin sonsuza dek kayıtlı olduğunu düşündükçe içim burkuluyor.
"CALLAS'TAN ÇOK ŞEY ÖĞRENDİM"
Ertesi akşam 'Athenée' salonundayım. Sıra komşum, utanmaya gerek duymadan,
koltuğumu gıcırdatmamamı rica ediyor: Çünkü resitali kaydetmekte! Perde arasında,
bana Leyla Gencer'in sesinin stüdyoda alınmamasının çok olumlu bir hareket
olduğunu açıklıyor. Dinleyiciler olmaksızın, sahnedeki sanatçıdan halka yayılan
mıknatıslı havanın, büyüleyici etkinin bir stüdyoda gerçekleşemeyeceğini, oysa
sanatının gerçek gücünün bu noktadan kaynaklandığını belirtiyor. Ona, Callas'ın
da her şeyden önce bir sahne sanatçısı olduğunu anımsattığım zaman, bunu kesinlikle
doğruluyor ve Callas'ın Epidaure'da Norma'yı canlandırışını gördükten sonra ne
korsan plaklarını ne de 'Sahibinin Sesi'nin ürettiği diğer plakları dinleyemediğini
söylüyor.-Mesleğe ilk başladığım yıllarda herkes yalnızca Callas'tan söz ediyordu. Milano'da söylediği zaman, her akşam onu dinlemeye giderdim. Provalarının hiçbirini kaçırmazdım. Operanın aynı zamanda bir sahne olayı niteliği taşıdığını onun sayesinde keşfettim. Yine onun sayesinde, unutulmuş birçok parçayı yeniden ortaya çıkarabildim. Ondan önce, İtalyan tiyatroları hep aynı oyunları sahnelerdi. Callas ününden yararlanarak Bellini'nin 'Korsan' Donizetti'nin 'Anna Bolena' 'Poliuto' gibi yapıtlarını kimsenin artık nasıl söyleneceğini bilmediği eşsiz partisyonları herkese benimsetti. O günlerde plak ya 'Madame Butterfly' veya 'Kaderin Gücü' gibi büyük halk kitlelerinin tuttuğu operaların plaklarını yapmasını istiyorlardı.
-Fakat siz, onun yerini alarak...
-O zamanlar benim için henüz erkendi. Ve 'Madame Butterfly'ın çeşitli plakları yapılmıştı... Buna rağmen Tullio Serafin'in beni keşfetmesinden ve Napoli'de Eugene Oneguine'i söylettirmesinden hemen sonra bu opera benim ilk rollerimden biri oldu. Çünkü, ilk başlarda her türlü teklifi kabul ediyordum. İsim yapmak için tek yol buydu. Zaman geçtikçe, kendi sevdiklerimi, kendime uygun bulduklarımı seçmeye başladım. Yönetmenler ve emprezaryolar benden her çeşit parçayı okumamı bekliyorlardı. Fakat bazı meslektaşlarımdaki seçmeciliğin ve direncin bende yeterince bulunmadığını ve giderek çoğunu yapma kaygısından ötürü iyi bir şeyler de yapmadığımın farkına vardım. Bunun sonucu olarak hiçbir büyük emprezaryonun desteğinden yararlanmadım ve bu meslek yaşantımı oldukça etkiledi. İçinde bulunduğumuz sistemde, aşırı çalışmalar, fazla sayıda plak yapma, çeşitli yolculuklarla sesin beş yılda yıprandığı görülür. Oysa ben, hâlâ sahnedeyim.
'Athenée' salonunun kırmızı paravanı üzerindeki görkemli siyah silueti ve bağışlanma işareti olarak açtığı avuçlarıyla Leyla Gencer, Donizetti'nin operasındaki Mary Stuart'ın son anlarını seslendiriyor. Yumuşak, alçak sesli bölümlerdeki olağanüstü pürüzsüz sesi, genişleme çabasındayken dağılmıyor değil. Ne de olsa yılların acımasızlığı... Ama ne önemi var? Bu yalın müzik tüm orkestranın, neredeyse kocaman bir gitara dönüştüğü anda, onun sesiyle, duyguların, yakınmaların en müthişini iletiyor bize.
-Bu repertuvar benim için, nasıl demeli... doğuştan bulaşmıştı sanki yaşamıma. Bunun bilincine, 1957 yılında San Francisco'da Callas'ın yerine Donizetti'nin "Lucia di Lammermoor" adlı yapıtını seslendirirken vardım. Rolümü öğrenmek için önümde beş gün vardı. Bu müziğin yüksek perdeden söylenmemesi gerektiğini hemen anladım. Ne yazık ki Verdi ve Puccini de de aynı yanlış tekrarlanıyordu. Aynı yıl 'RAI' için, Trouvère"'in kaydını yaptığım sırada, hiç plak yapmamama karşın, radyoda çok çalıştım- rol arkadaşlarım Mario Del Monaco ve Ettore Bastinanini bana "Bu bölümde, niye yalnız yumuşak alçak sesi kullanıyorsun, daha etkili olman için yüksek perdeden söylemen gerekir" diyorlardı. Onlara Verdi'nin burada yumuşak alçak sesin' olması gerektiğini belirttiğini, ona karşı gelmemin söz konusu olamayacağını söylediğimde bana garip bir kişi gözüyle bakıp, arkamdan "Bu kısık sesiyle, elinden geleni yaptı" diye fısıldaşmaktan kaçınmıyorlardı. "Le Trouvère" iki yıl önce, yeniden yayınlandığı zaman, meslektaşlarımın tersine, şarkının inceliği için övgüler aldım.
Geçen yıl olduğu gibi, Parisliler onu coşkuyla karşıladılar. Yer bulamayanlar, tiyatro önüne yığılmış, ellerinde "Kesinlikle bir yer bulmalıyım", "Lütfen bir şeyler yapın, içeri girmeliyim" gibi sözler yazılı tutuyorlardı... Fakat, sahneye attığı ilk adımdan itibaren başlayan, bitmez, tükenmez alkışlar yalnızca bir gecelik başarısının yanıtı değildi. Onlar, Leyla Gencer'in operaya getirmeyi başardığı yeni bir sesi, yeni bir kişiliği kutluyorlardı. Callas'tan sonra, o da yalnızca kendi sesiyle ilgili, tiyatro ile müziği birbirine bağdaştırmayı beceremeyen, üslup kavramlarından uzak, Bellini ve Puccini'yi, Monteverdive Massenet'yi birbirine karıştıran şarkıcıları kıyasıya eleştirdi, onlara savaş açtı. Katılaşmış kurallara dayanamayan genç izleyici elbette bu yeni biçime özel ilgi duyacaktı. Bu resital, onun için çok önem taşıyordu. Mesleği boyunca onun yanında olan kişilikleri bu resitalde buldu. Kraliçe, cadı, âşık... Haendel'i şaşırtıcı bir bilgelikle icra etti. Verdi'yi de neo-romantizmin tüm incelikleriyle seslendirdi.
Bir gün önce, Intercontinental Oteli'nin kral dairesinde, Gencer'in etkisine karşı direniyordum. Tek amacım, ateş ve buz karışımı bu yüzün çekiciliğini geri itmek ve yarı kapalı gözlerle, kısık sesle anlattığı itirafları dinlemekti: "Bir bakıma Callas'a imreniyorum. Onun gibi bütün aşamaları hızla geçmek, her şeyi bir-iki yılda vermek ve sonra kaybolmak isterdim. Yavaş yavaş eriyip, yok olduğunu hissetmek çok acı ve birden sesi yükseliyor: "İtalya'da ve diğer yerlerde düzenlenen gösterilerin kalitesi giderek düşüyor. Tiyatrolar, amaçları için her türlü yola başvuran, örneğin üç ayrı kentte, üç ayrı oyun sahneye koyan kişilerin elinde. Scala'da, Poulenc'in 'Dialogues des Carmélistes' yapıtının gerçekleşmesi için ayrılan zaman nerede? Bestecinin denetiminde bir ay boyunca prova yapmıştık. Bence, kutsal ateş budur. Sanat tacirlerinin bu tür davranışları benim öfkemi körüklüyor, Doğulu kanımı kaynatıyor.
-Bir Türk şarkıcı olmak için neler yapmalı?
-Benim durumumda, buna akıl dışı bir istek de denebilir. Orada, lirik bir gelenek yoktu. Her şeye sıfırdan başlamak gerekti. İstanbul Konservatuvarını yarı yılda terk ettim. Amacım Ankara'da 1920 yıllarının ünlü "Aida"sı Bayan Arangi- Lombardi'nin derslerini izlemekti. Beni bir İtalyan şarkıcı yapan odur.
Ondan ayrılır ayrılmaz hemen bir korsan plağını satın aldım. Donizetti'nin baş yapıtlarından "Anna Bolena", dram ve bel canto' arasında ender rastlanan uyumu ortaya çıktığı en başarılı yapıtlardan, Callas'ın en önemli rollerinden biri... Gencer 1955 yılında bu rolün provalarını yapmıştı. "Çılgınlık Sahnesinde" Gencer, bir bölüm boyunca kısık bir sesle, düşlerini ve acılarını dile getiriyor. O anda, âdeta zaman duruyor. Yarın, "Athenée'nin kan kırmızı sahnesinde kollarını kavuşturmuş, kılını kıpırdatmadan, acının aynası, umutsuzluğun yaşayan simgesi Sapho'nun yakarışlarını fısıldayacak.
-Daha önce komik bir rolde şarkı söylediniz mi?
-Geçen yıl, Scala'da Britten'in Albert Herring'ini seslendirdim. İzleyiciler, beni Victoria döneminin İngiliz burjuvası rolünde görünce önce yadırgadılar. Birinci gülüş fırtınasında, sahneye ilk çıktığım yılların heyecanını duydum. Burada kalmayıp, devam edeceğim. [Türkçesi: Nükhet İpekçi İzet]
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1982.07.07
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1982.07.08
DOĞAN HIZLAN / FİLİZ ALİ LASLO
Leyla Gencer’le her şey üstüne
-1-
“Çağdaş yaşam, sanata zarar verdi”
Müzikle ilginizin derecesi ne olursa olsun Leyla Gencer adını duymuşsunuzdur. Müzik dünyasının, opera evreninin bu uluslararası ünlü sesi uzun yıllardır Milano'da yaşıyor. Ülkesinde ne zaman önemli bir müzik olayı yaşansa hemen kalkıp geliyor, konser veriyor. Opera sanatçısı Soprano Leyla Gencer, başta İtalya olmak üzere, dünyanın birçok ülkesinde övgüler toplamış, eleştirmenlerden tam not almıştır.
Ben Leyla Gencer'i ilk kez 1959'da Tepebaşı Dram Tiyatrosu'nda Tosca’da dinledim, Sabahın erken saatlerinde kuyruğa girmiş zorlukla bir bilet edinebilmiştim, Leyla Gencer, 10, Uluslararası İstanbul Festivali programı içerisinde yarın bir resital verecek. İstanbul'a resital vermeye gelen Gencer'i evinde Piyanist ve Müzik Eleştirmeni Filiz Ali Laslo ile birlikte ziyaret ettik. Eşi İbrahim Gencer de oradaydı. İncelikli bir karşılayıştan sonra Gencer, konuşmanın biçimi, daha doğrusu usul üzerine söz aldı. “Biliyor musunuz diyor, Sorulara cevap verirken zorlanıyorum hem de şaşırıyorum. Ben anlatayım sonra siz sorun.” Oysa sonradan anladık ki Leyla Gencer'in bu açıklaması alçak gönüllükten ileri gelirmiş. Tatlı sesiyle büyüleyici bir konuşma yaptı, Müzikten yaşama, insanlardan anılara kadar renkli bir söyleşi çıktı ortaya.
Söze unutamadığım o Tosca temsili ile girdim: “Sayın Gencer, dedim, O temsil büyük bir olaydı, hâlâ unutamadım...”
“İKİ YANIMLA
ÖVÜNÇ DUYARIM:
BİRİ OPERAYA
KORİST OLARAK
BAŞLAMAK, DİĞERİ
DE SAFRANBOLULU,
YANİ KÖYLÜ
OLMAKLA...”
HIZLAN – “Muhsin Ertuğrul ile ilgili bir başka anınız da vardı. Onu da anlatır mısınız?”
Vefa borcunu unutmayan Leyla Gencer, iki cümlede bir Muhsin Ertuğrul'a olan saygı ve sevgisinden söz ederken İstanbul Belediye Konservatuarı'nda ona emek verenleri de saygıyla anıyor.
– “1950 yılında operaya korist olarak girdim.”
– “İki yanımla övünç duyarım. Biri, operaya korist olarak başlamak diğeri de Safranbolulu yani köylü olmakla. Muhsin Ertuğrul beni 1951 yılında solist kadrosuna geçirdi. O tarihlerde tiyatroya, müziğe öyle bir tutkum vardı ki. Bu tutku bitmedi ya. Tiyatroya sabah dokuzda girer, gece yarısı çıkardım. Yoğun bir çalışma düzenim vardı, Sabah saat 10.00'da meşhur İtalyan soprano ve şan hocası Madam Arangi Lombardi'nin derslerine, sonra da Maestro Camozzo'nun provalarına girerdim. Haftada iki gece de operada söylerdim. Tiyatroya merakımdan Yunan trajedilerinde koroda görev alırdım, Ankara Devlet Tiyatrosu benim için büyük bir ekol olmuştur. Bugüne kadar süren başarılarımın temeli orda atılmıştır.”
Leyla Gencer “Bugünkü şarkıcıların teknikleri daha esaslı olabiliyor da sesleri daha güzel olmuyor.”
HIZLAN – “1950'lerin operamızın altın yılları olduğu söylenir. Gerek operacılar gerek operaya izleyicilerin duyduğu ilgi açısından. Operaların önünde kuyruklar oluşur, operaların galaları bir olay olurmuş. Ne dersiniz?”
– “1953'ten sonra ilgi olağanüstü arttı. İlgi çığ gibi büyüdü, 1958'e kadar öyle bir dönem yaşadık ki bütün yabancı devlet büyüklerine konserler verdik. Mareşal Tito'dan, General Eisenhower'a kadar.”
FİLİZ ALİ LASLO – “Kimler vardı o dönem operada?”
– “Aydın Gün, Belkis Aran, Ayhan Aydan, Azra Gün vb. Bu adlar Devlet Operası'nın kurucularıdır.”
HIZLAN – “Operaya ilgiden söz ediyordunuz...”
– “Opera ve tiyatro gerçekten popülerdi. Gazetelerde bizle ilgili haberler geniş biçimde okura yansıtılırdı. Türk büyükelçilikleri ben dışarıya gittiğimde o ülkede konserler düzenlerlerdi.”
LASLO – “Dışarıya ilk çıkış tarihiniz…”
– “1954'te İtalya'nın Napoli kentinde San Carlo Tiyatrosu'nda Madam Butterfly'ı oynadım, 1956'da San Fransisco'da, 1957’de ilk Türk opera sanatçısı olarak «Scala» Operasında bir dünya prömiyeri yaptım. Poulenc'in Les Dialogues des Carmelites’inde söyledim. O yıl Toscanini'nin ölümünde Duomo (Milano) katedralinde Victor de Sabata idaresinde Verdi'nin Requiem’ini söyledim.”
HIZLAN – “Sizin müzik yaşamınızın, opera sanatçılığınızın ilgi çeken bir yanı var. Sık sık oynanan operaları bırakıp bilinmeyen operalarda söylediniz. Müzik tarihinin köşelerinde kalan bu parçaları yeniden sahneye getirdiniz. Rastlantılar mı, sizden gelen öneriler mi?... Bu konuyu merak ediyorum.”
– “Evet böyle bir dönem oldu. Ben yeniliği ve değişikliği aradım ve ararım. Avrupa'da özellikle İtalya'da öyle bir zaman geldi. Öncüsü olduğumuz bu harekette 18, ve 19. yüzyıl bestecilerinin bilinmeyen operalarını sergiledik. Bu operaların bestecileri Rossini, Donizetti, Bellini, Verdi, Pacini, Cherubini vb. idi. Bu bestecilerin sahnelenmemiş operalarını bulup çıkarmak Avrupa'da bir müzik rönesansını başlattı. Alışılmış repertuar operaları kapalı gişe oynardı. Bu yeni operaların başarısı ne olacaktı? Kısacası bu bir serüvendi. Ben hem serüveni severim hem de inatçıyımdır. Verdi'nin La Battaglia di Legnano’sunda rol aldım, Spoletto Festivali'nde Prokofiyev'in L'ange de Feu’sünde oynadım. Jerusalem, Ernani, Macbeth, I Due Foscari gibi eserleri dünyada ilk ben söyledim.”
LASLO – “Sayın Gencer, operaların başarısında libretto yazarlarının rolü nedir?”
– “Bir eserin başarısı da başarısızlığı da besteciye aittir. Konunun önemi ikinci sırada gelir.”
HIZLAN – “Sayın Gencer, Verdi'nin gençlik ürünleri olan operalarıyla diğer eserleri arasında ne gibi ayrımlar var?”
– “Bu operaların ses tekniği bakımından güçlükleri vardır. Bu ses güçlükleri yüzünden bu operaları söyleyen şarkıcılar o kadar az ki...
LASLO – “Ses genişliği istiyor bu tür operalar değil mi?”
– “Evet, tekniğin çok iyi olması gerekiyor. Ustalık istiyor. Çok usta bir operacı bulamazsanız bu operaları sahneleyemezsiniz. Tekniği harika olacak. Aynı zamanda dramatik ve tiyatro kabiliyeti de olacak. Hepsini bir arada bulmanın güçlüğü de malum.”
HIZLAN – “Bugünün şarkıcılarında bu özellikleri bulmak neden imkânsız derecesinde zor?”
– “Bugünkü şarkıcıların teknikleri daha esaslı olabiliyor da sesleri daha güzel olmuyor.”
HIZLAN – “Niye”
– “Çağdaş, hızlı yaşantı yüzünden. Opera şarkıcısı bugün Türkiye'de söylüyor, yarın New York'a hareket ediyor, orada iki gün kalıp şarkı söyledikten sonra Londra'ya geçiyor. Bu iklim değişikliklerine, bu hızlı yaşantıya ses mi dayanır? Ben de bir zamanlar böyle yaptım, böyle yaşadım ama bu derece değil. Onun için herhalde bu kadar uzun süre söyleyebiliyorum. Yirmi sekiz yıl dile kolay.
“İŞ SADECE
TİCARİ BİR DURUM
HALİNE GELDİ.
HERKES
AZ İŞLE ZENGİN
OLMAK İSTİYOR
HIZLAN – “İlk kez temsil edilen operalar ilgi uyandırdı dediniz. Sonradan repertuvar operaları oldular mı? Meselâ Donizetti...”
– “Oldular. Bu öncülükle övünüyorum. Çünkü bunlar uluslararası repertuvar operası oldu. Plakları yapıldı. Bu besteciler içinde Donizetti'ye ayrı bir yer vermek İsterim. Adı geçen operaların tutunmasında zamanın akımlarının, aynı operaları dinlemeden doğan bıkkınlıkların da rolü oldu. Donizetti'nin İngiliz Kraliçelerinin hepsini temsil ettim: Anna Bolena, Maria Stuard'a, Elizabetta d'Ingilterra. Hatta bir aralık Italya'da bir eleştirme yazısının başlığı şuydu: Leyla Gencer'e Taht Yakışıyor.
HIZLAN – “Birçok ülkede birçok şefle çalıştınız. Beğendiğiniz, birlikte çalışmaktan zevk duyduğunuz birkaç ad verebilir misiniz?”
HIZLAN – “Şeflerin kalitesi sizi etkiliyor kuşkusuz...”
– “Tabii. İnsan iyi bir şefle başka türlü zevkle söylüyor”
HIZLAN – “Yaşadığınız İtalya'dan beğendiğiniz şefler...”
HIZLAN – “Biraz önce iklim değişikliklerinin sanatçıların sesine verdiği zarardan söz ettiniz. Bu hızlı düzen kaliteyi düşürmüyor mu?”
– “Bu jetler sanata çok zarar verdi. Avrupa'da bu değişimi gözlüyorsunuz. Şefler, şarkıcılar oradan oraya koşuyorlar. Provalar yapılmıyor ya da eksik yapılıyor. İş sadece ticari bir durum haline geldi. Herkes az işle zengin olmak istiyor.
HIZLAN – “Örnekleri çoktur herhalde...”
– “Örnek mi? En yakın arkadaşlarımdan Placido Domingo'nun durumu. Domingo, çekirge gibi yaşıyor, bir gün orda, bir gün bur da.
LASLO – “Domingo hafif müzik de yapıyor...”
HIZLAN – “Yani müzik artık ticari bir meta oldu diyorsunuz...”
– “Evet. Buraya gelmeden önce tenor seçilen Caruso Jürisi'nde üyelik yaptım, oyumu kullandım. On yedi tenordan dördü seçildi. Bu konkura katılanların başlıca amacı çabuk ve kolay tiyatroya atlamaktı. Yani paraya ve üne. Para çok önemli oldu. Benim de bazı meslektaşlarım böyle düşünüyorlar.”
-2-
Leyla Gencer'in sesine tutkun olanların birbirlerine sordukları bir soru vardır? Leyla Gencer neden plak yapmadı? Plakları nereden edinebilinir... Filiz Ali Laslo da bu soruyu sordu:
– “Sayın Gencer, merak ettiğim konu var. Neden plak yapmadınız? Ben Ankara'da sizin bir plağınızı dinledim. Sanırım Il Trovatore idi.”
HIZLAN – Peki hiç plak çalışmanız yok mu?
– “Eylül ayında Nikita Magalof'la Chopin'in on dokuz şarkısını doldurduk.”
LASLO – Siz çalışkanlığınızla ünlüsünüz. Nasıl çalıştığınızı anlatır mısınız bize?
HIZLAN – Peki çevreniz rahatsız olmaz mıydı?
– “Olmaz mı?... Koro şefi Camozzo yandaki dairede oturuyordu, apartmandan kaç ti. Tahammül edemedi.”
LASLO – “Tam ses mi söylerdiniz?”
– “Hayır. Çalışma sistemim kendime özgüdür.”
– “Doğrudan doğruya ses tekniğini ona uyguluyorsunuz. Çok daha iyi, çok daha pratik.”
– “On günde, bir opera çıkarırdım.”
– “Müthiş bir şey.”
– “Fakat onu bir ay içerisinde mükemmelliğe eriştirebilmek için canım çıkardı. Korepetitörmün de canını çıkarırdım. Bir müzik cümlesini yüzlerce defa tekrarlardım.”
– “Yani piyano çalışır gibl...”
– “Tabii... Tabii... Ses, piyano gibi, keman gibi herhangi bir enstrüman gibi üzerinde çalışılması gerekir. Niye şimdiye kadar ben söyledim. Bu egzersizleri bırakmadığım için.”
Gencer: Donizetti olunca bana gelirler. Donizettici geçindiğim için...
"Deliler gibi çalışırdım, bütün apartman kaçardı…”
HIZLAN – “Şimdi de bu çalışma düzeninizi sürdürüyor musunuz?”
– “Daha da fazlasını. Çünkü opera söylemek daha kolay. Çünkü operada tek başınıza değilsiniz. Kendi partinizi öğreniyorsunuz, ötekiler de size yardım ediyor, Düetler var, koro var. En çok iki, bilemediniz üç arya söylersiniz, Resital öyle mi? Resitalde dinleyicinin ilgisini iki saat sürekli çekmeniz gerekiyor.
Bir konser için üç ay çalışıyorum. Bir yılda ancak üç konser çıkabiliyor bu çalışmayla.”
– “Konserler, resitaller disında başka çalışmalar yapıyor musunuz?”
– “Var. Hayatımda ilk defa Trieste'de bir seminer yaptım. Geçen yıl Schwarzkopf gelmiş, bu yıl da senin gelmeni istiyoruz dediler. Evet dedim ama dedikten sonra da pişman oldum. Kirk sayfalık bir metin hazırladım. Seminerin konusu şuydu: Donizetti'nin kişileri ve besteci Donizetti'nin müziğinin yorumu. İki gün üst üste birer buçuk saat konuşacak hem de seslendirecektim.”
LASLO – “Ama isteyerek ya da istemeyerek öyle oldunuz.”
HIZLAN – “Hiç kuşkumuz yok ki bu işi de başardınız, üstesinden geldiniz. Çünkü bir buçuk saat hem konuşup hem de şarkı söylemek çok zor.”
– “Ne bir buçuk saati. Bu iki buçuk saate çıktı “
HIZLAN – “Birinci gün ne yaptınız ikinci gün...”
– “Birinci gün Donizetti'nin Kraliçe rollerini anlattım. İkinci gün de operalarının karakterlerinin analizini yaptım.”
– “Aslında ben bu çalışmayla bir kanaati de yıktım.”
– “Şöyle bir kanaat var Avrupa'da Canım, Donizetti yetmisbes opera yazmış. Her gece başını yastığa kor, ertesi günü kalktığında yeni bir opera yazarmış... Oysa büyük bir besteci. Kişilerinin de hep aynı olduğunu söylerler. Hayır bu iddiaya katılmıyorum, aynı değil. Müziği de kişilere göre değişiktir. Marie Stuart'ın karakteriyle Elizabeth'inki aynı mı?”
HIZLAN – “Konuşmamızın başında daha konuya girmeden önce Venedik'teki karnavaldan söz ediyordunuz...”
– “Venedik'te on üçüncü yüzyıla kadar geleneği uzatılabilen bir karnaval var, Bu karnaval, aşktan siyasal entrikalara, siyasal kıyımlara kadar çeşitli olayların sergilendiği bir olaydı... Yoksul ve zengin burada bir arada eğleniyordu., Soylular da bu bir ay süresince halkın arasına karışıyorlardı., Venedik Belediyesi bu tarihi dönemi bugünün şartlarıyla yaşatmaya karar verdi, Bugün İtalya'da Scala'dan çok Venedik'ten söz ediliyor.1
1Her yılki festival için bir konuyu seçiyorlar. Bu yıl da besteci olarak Mozart'ı seçmişler. Mozart et les Turqueries. Türk olduğum için benden de bir konser istediler,1
1Biliyorsunuz on yedinci yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu zirvede. Elçiler şatafatlı yaşamımızı anlata anlata bitiremiyorlar. Giyimimiz, kuşamımız yemek tarzımız her yerde örnek alınıyor.1
1Bu konser için hemen araştırmaya giriştim. Gluck'lar, Hasse'ler, Mozart'larda ki doğuya ait konuları buldum Gretry, Vincent D'Indy' den de birer parça aldım.
Programımıza bizden de örnekler katmak istedim, Aydın Gün bana Cemal Reşit Rey'den türküler gönderdi, bir türkü de bana Ferit Alnar armağan etmişti.1
– “Konser için özel bir kıyafet de hazırladınız mı?”
– “O gece ailemden kalma bir üç etek giydim. Dostum büyükelçiler, bana her yıl bir armağan getirdiler. İspanyol Büyükelçisi de bana Anadolu işi kuşlu bir tarak getirmişti, D'Indy'den Kuş ve Yavruları şarkısını söylerken başımdaki kuşlar da hareket ediyordu.”
“Ben sahneye çıktığımda bir peri masalında yaşıyordum sanki. Bütün dinleyiciler o dönemin kıyafetleri ile gelmişler.”
“Asıl beni şaşırtan ne oldu biliyor musunuz?.. İlk sıralar da oturanların giyimleri. Hepsi de o dönemin Osmanlı kaftanlarını giyip gelmişler. En çok ilgiyi bizim türkülerimiz topladı.”
HIZLAN – “Istanbul Festivali'nde vereceğiniz resitalde neler var?...”
– “Donizetti ve Rossini var. Les Soirees Musicales'in hepsi. İkinci bölümde Donizetti'nin operalarından aryalar yer alıyor.”
HIZLAN – “Paris'te Versailles'da opera oynayacağınızı duydum...”
– “Doğru. Gelecek mevsim Paris'te Versailles Festivali içinde Versaille Sarayı'nda sahnelenecek bir operada söyleyeceğim. Bu operayı önce Venedik'te temsil edeceğim.”
1 9 8 3
HÜRRİYET DAILY NEWSPAPER
1983.08.10
1 9 8 4
HAYAT WEEKLY MAGAZINE
1984.08.06
LEYLA
GENCER
BAZILARI
PRIMA DONNA DOĞAR
Leyla Gencer, prima donna olmanın hakkını fazlasıyla veren, dünyanın alkışladığı sayılı sanatçılardan biri...
YAŞLI dünyamız üzerinde yaşamış nice devlet, nice ülke ve bu devlet ve ülkelerin içinden çıkan nice değerli insan gelmiş geçmiş. Bugün yaşamayan ama eserleri, ortaya koyduklarıyla tarihe geçmiş kişiler vardır. O kişiler doğup, yetiştikleri ülkelerin övünç kaynağı, mutluluk nedeni olmuşlardır.
Bizim ülkemizde de adını anacağımız, gurur duyduğumuz birçok bilim adamımız, edebiyatçımız, ressamımız, heykeltıraşçımız, müzisyenlerimiz var. Yurdumuzun sınırlarını aşmış, ünü evrensel olmuş, dünyanın takdirini kazanmış opera sanatının ender rastlanan başarıların sahibi olan Leyla Gencer, millet olarak koltuklarımızın kabarmasına vesile olmaktadır.
İSTANBUL FESTİVALİ'NDE LEYLA GENCER
Leyla Gencer'i bu sene 12. Uluslararası İstanbul Festivali'nde dinleme imkânını bulabildik. 6 Temmuz akşamı saat 18.30'da Aya İrini'de piyanist Vincent Scalera ile birlikte, Monteverdi, Vivaldi, Beethoven, Rossini, Sportini, Donizetti, Carissimi, Mayr, Haendel, Bizet, Verdi'nin eserlerinden oluşan bir konser vermişti. İzleyiciler adeta nefes almaktan korkarak, birbirinden güzel besteleri nefis sesi, güçlü tekniği ile yorumlayan Leyla Gencer'e alkışlarıyla teşekkür ettiler.
Dünyaca
ünlü sanatçımız daha önce 2. ve 10. İstanbul Festivalleri'nde seyircileri
kendisine hayran bırakmıştı.
Devamlı olarak ülkemizde yaşamayan Leyla Gencer, çalışmalarını dünyanın çeşitli ülkelerinde başarıyla sürdürmektedir. Zaman zaman Türkiye'ye gelerek Devlet Operası'nın temsillerinde görev aldığı gibi, kendisini yukarıda da belirttiğimiz gibi Uluslararası İstanbul Festivali'nde dinleme imkânı bulabiliyoruz.
Leyla Gencer için birçok ünlü opera yıldızı, «Önemli sayıda besteyi bize tanıtan ve sevdiren odur» demektedirler.
Leyla Gencer'in yakınları, Gencer'in daha bebekken müziğe âşık olduğunu söylüyorlar. Annesinin güzel sesiyle büyüyen sanatçı, konuşmadan önce şarkı söylemeyi denemiş, Bebeklik ve çocukluk çağında müziğe gösterdiği bu eğilim ve başarı, çevresinin dikkatini çekiyor. Bugünlere ulaşmasındaki ilk destek annesinden geliyor. Daha sonra annesi ve babasının tutmuş olduğu Fransız bir mürebbiyenin eğitiminden geçiyor. Fransızcayı küçük yaşta öğreniyor. Böylece Fransız kültürünü de yakından tanıma imkânı buluyor, Leyla Gencer. Yaşamının büyük bir bölümünü yurt dışında geçiren sanatçımızın anne ve babasından sonra sevgi, saygıyla andığı kişilerden biri olan Fransız mürebbiyesinin, ilk çocukluk eğitimindeki önemini belirtiyor.
BAŞARI, YETENEK VE ÖZVERİ İSTER
Başarı için sadece yeteneğin yetmediği bir gerçek. Prima donna olarak doğan Leyla Gencer, eğitim yaşamına başlamakla birlikte gece gündüz demeden, çocukluğunu yaşayamadan, yeteneği doğrultusunda hep çalışıyor.
Yaşıtları sokakta oynarken, küçük Leyla Gencer evinde bestelerin arasına gömülmüş çalışıyor. Genç kızlık döneminde arkadaşları aşkı tanır ve yaşarken, onun bütün zamanını ayırdığı tek aşkı, mutluluk kaynağı müzik çalışmaları olmaktaydı.
Bir sanatçı büyük bir isim oluyordu ama katettiği yollar onu diğer insanların normal yaşama düzenlerinden, isteklerinden ya da yapıp etmelerinden oldukça farklı olmakla birlikte büyük bir özveri istiyor. Bütün bunların sonucunda sanatçının elde ettiği izleyicilerinin hayranlığı, alkışları ve sevgisi. Bunun dışında da beklenen ve sanatçıyı ayakta tutan başka ne var ki?
İtalyan Lisesi'ni bitirdikten sonra İstanbul Konservatuarı’na devam eden Gencer, sınıfları ikişer ikişer atlar. Daha sonra İtalyan bir hoca kendisini yetiştirmek istediğini söyler, ama kısa bir süre sonra ölür.
DÜNYA OPERALARINDA BİR TÜRK
1923, İstanbul doğumlu olan sanatçımız, 1949 yılında Ankara'ya gelir ve Devlet Operası'na girer... İlk olarak Cavalleria Rusticana (Köylü Namusu) operasında Santuzza rolüne çıkar. Tiefland (Çukurova) operasındaki rolü ile büyük başarı elde eden ünlü sopranomuz, 1952'den sonra İtalya'ya gider ve orada yaşamını sürdürmeye başlar. Milano'da Scala Operası'na solist olarak giren ilk Türk sanatçısıdır. Daha sonra Münih ve Viyana Devlet, San Francisco, Roma ve Venedik operaları ile çeşitli uluslararası şenliklerde konuk sanatçı olarak görev aldı. Londra'da Albert Hall ve New York'ta Carnegie Hall salonlarında konserler verdi. Francis Poulenc'in «Dialogues des Carmélites» (Karmelitlerin Diyalogları) adlı operanın dünyada ilk oynanışında, 1957 rol aldı.
Devamlı olarak ülkemizde yaşamayan Leyla Gencer, çalışmalarını dünyanın çeşitli ülkelerinde başarıyla sürdürmektedir. Zaman zaman Türkiye'ye gelerek Devlet Operası'nın temsillerinde görev aldığı gibi, kendisini yukarıda da belirttiğimiz gibi Uluslararası İstanbul Festivali'nde dinleme imkânı bulabiliyoruz.
Leyla Gencer için birçok ünlü opera yıldızı, «Önemli sayıda besteyi bize tanıtan ve sevdiren odur» demektedirler.
Leyla Gencer'in yakınları, Gencer'in daha bebekken müziğe âşık olduğunu söylüyorlar. Annesinin güzel sesiyle büyüyen sanatçı, konuşmadan önce şarkı söylemeyi denemiş, Bebeklik ve çocukluk çağında müziğe gösterdiği bu eğilim ve başarı, çevresinin dikkatini çekiyor. Bugünlere ulaşmasındaki ilk destek annesinden geliyor. Daha sonra annesi ve babasının tutmuş olduğu Fransız bir mürebbiyenin eğitiminden geçiyor. Fransızcayı küçük yaşta öğreniyor. Böylece Fransız kültürünü de yakından tanıma imkânı buluyor, Leyla Gencer. Yaşamının büyük bir bölümünü yurt dışında geçiren sanatçımızın anne ve babasından sonra sevgi, saygıyla andığı kişilerden biri olan Fransız mürebbiyesinin, ilk çocukluk eğitimindeki önemini belirtiyor.
BAŞARI, YETENEK VE ÖZVERİ İSTER
Başarı için sadece yeteneğin yetmediği bir gerçek. Prima donna olarak doğan Leyla Gencer, eğitim yaşamına başlamakla birlikte gece gündüz demeden, çocukluğunu yaşayamadan, yeteneği doğrultusunda hep çalışıyor.
Yaşıtları sokakta oynarken, küçük Leyla Gencer evinde bestelerin arasına gömülmüş çalışıyor. Genç kızlık döneminde arkadaşları aşkı tanır ve yaşarken, onun bütün zamanını ayırdığı tek aşkı, mutluluk kaynağı müzik çalışmaları olmaktaydı.
Bir sanatçı büyük bir isim oluyordu ama katettiği yollar onu diğer insanların normal yaşama düzenlerinden, isteklerinden ya da yapıp etmelerinden oldukça farklı olmakla birlikte büyük bir özveri istiyor. Bütün bunların sonucunda sanatçının elde ettiği izleyicilerinin hayranlığı, alkışları ve sevgisi. Bunun dışında da beklenen ve sanatçıyı ayakta tutan başka ne var ki?
İtalyan Lisesi'ni bitirdikten sonra İstanbul Konservatuarı’na devam eden Gencer, sınıfları ikişer ikişer atlar. Daha sonra İtalyan bir hoca kendisini yetiştirmek istediğini söyler, ama kısa bir süre sonra ölür.
DÜNYA OPERALARINDA BİR TÜRK
1923, İstanbul doğumlu olan sanatçımız, 1949 yılında Ankara'ya gelir ve Devlet Operası'na girer... İlk olarak Cavalleria Rusticana (Köylü Namusu) operasında Santuzza rolüne çıkar. Tiefland (Çukurova) operasındaki rolü ile büyük başarı elde eden ünlü sopranomuz, 1952'den sonra İtalya'ya gider ve orada yaşamını sürdürmeye başlar. Milano'da Scala Operası'na solist olarak giren ilk Türk sanatçısıdır. Daha sonra Münih ve Viyana Devlet, San Francisco, Roma ve Venedik operaları ile çeşitli uluslararası şenliklerde konuk sanatçı olarak görev aldı. Londra'da Albert Hall ve New York'ta Carnegie Hall salonlarında konserler verdi. Francis Poulenc'in «Dialogues des Carmélites» (Karmelitlerin Diyalogları) adlı operanın dünyada ilk oynanışında, 1957 rol aldı.
 |
| Leyla Gencer çok sevdiği çiçekleriyle birlikte |
 |
| 10 Mayıs 1959'da 12. Floransa Festivali'nde konser sonrası İtalya Cumhurbaşkanı Gronchi tarafından kutlanırken |
Doğuştan
bir yeteneğe sahip olan Leyla Gencer'in ailesinde kendinden başka müzisyen
olmadığını, yeteneğinin yanı sıra başarısını düzenli çalışmasına bağlayan
sanatçı, bir resitale hazırlanmak için 3-5 ay kadar çalıştığını söylüyor.
Leyla Gencer'e göre, sanatta başarıya ulaşmak için tıpkı dinlerde olduğu gibi, çile çekmeye hem de ömür boyu süren bir çile çekmeye gerek vardır. Bütün bu yorgunluklar, bazı şeylerden uzak ve yoksun kalışlar, bütün eziyetler hayranlarının alkışlarıyla yok oluverir.
'ASLICO'NUN SANAT YÖNETMENİ
Daha önce Leyla Gencer'in 12. Uluslararası İstanbul Festivali nedeniyle yurdumuza geldiğini belirtmiştik. Bu vesile ile kendisiyle görüştüğümüzde, şimdilerde “ASLICO” adını taşıyan çok eski bir bir kuruluşta çalıştığını öğrendik. Bu kuruluşun amacı, yetenekli gençleri lanse ederek, onlara fırsat tanımak. Böyle büyük ve 40 senelik bir mazisi olan kuruluşta sanat yönetmeni olarak görev almış bulunmaktadır. Kendisinin öğrenci yetiştirip yetiştirmediğini sorduğumuzda, «Böyle bir girişimde bulunmadım. Eğer kişi yetenekli ve bu konuda gereken bilgi ve tekniğe sahip ise yardımcı olabilirim» diye karşılık verdi. Leyla Gencer, sadece eğitimin yetmediğini, kişinin doğuştan birtakım yeteneklerle bezenmiş olması gerektiğini vurguluyor ve «Bazıları prima donna olarak doğar» diye ekliyor.
Çocukluğundan beri sanatın her türüne ilgi duyduğunu, resime, edebiyata ve özellikle tiyatroya me raklı olduğunu ifade eden Gencer, on dokuzuncu yüzyıl bestecilerinin eserlerini yorumlamakta büyük bir başarı sağlamış ve kendisine bu konuda uzman gözüyle bakılmaktadır.
Uzun yıllarını yurt dışında geçiren sanatçımız, yirmi beş senedir Milano'da yaşıyor. Kendisine yabancı gibi davranılmadığını, benimsendiğini belirtiyor.
Yorumladığı eserlerin uzun süre etkisinde kaldığını, canlandırdığı kişiliği ta içinden hissettiğini, bunun da elde ettiği başarıda büyük payı olduğunu belirtiyor
Leyla Gencer'e göre, sanatta başarıya ulaşmak için tıpkı dinlerde olduğu gibi, çile çekmeye hem de ömür boyu süren bir çile çekmeye gerek vardır. Bütün bu yorgunluklar, bazı şeylerden uzak ve yoksun kalışlar, bütün eziyetler hayranlarının alkışlarıyla yok oluverir.
'ASLICO'NUN SANAT YÖNETMENİ
Daha önce Leyla Gencer'in 12. Uluslararası İstanbul Festivali nedeniyle yurdumuza geldiğini belirtmiştik. Bu vesile ile kendisiyle görüştüğümüzde, şimdilerde “ASLICO” adını taşıyan çok eski bir bir kuruluşta çalıştığını öğrendik. Bu kuruluşun amacı, yetenekli gençleri lanse ederek, onlara fırsat tanımak. Böyle büyük ve 40 senelik bir mazisi olan kuruluşta sanat yönetmeni olarak görev almış bulunmaktadır. Kendisinin öğrenci yetiştirip yetiştirmediğini sorduğumuzda, «Böyle bir girişimde bulunmadım. Eğer kişi yetenekli ve bu konuda gereken bilgi ve tekniğe sahip ise yardımcı olabilirim» diye karşılık verdi. Leyla Gencer, sadece eğitimin yetmediğini, kişinin doğuştan birtakım yeteneklerle bezenmiş olması gerektiğini vurguluyor ve «Bazıları prima donna olarak doğar» diye ekliyor.
Çocukluğundan beri sanatın her türüne ilgi duyduğunu, resime, edebiyata ve özellikle tiyatroya me raklı olduğunu ifade eden Gencer, on dokuzuncu yüzyıl bestecilerinin eserlerini yorumlamakta büyük bir başarı sağlamış ve kendisine bu konuda uzman gözüyle bakılmaktadır.
Uzun yıllarını yurt dışında geçiren sanatçımız, yirmi beş senedir Milano'da yaşıyor. Kendisine yabancı gibi davranılmadığını, benimsendiğini belirtiyor.
Yorumladığı eserlerin uzun süre etkisinde kaldığını, canlandırdığı kişiliği ta içinden hissettiğini, bunun da elde ettiği başarıda büyük payı olduğunu belirtiyor
Leyla
Gencer, «Bir sanatçının sadece yeteneğine güvenmesi yeterli değildir. Bir kişi
sanatçıyım diyorsa, kendisini sürekli yenilemeli, geliştirmeli, konusundaki
gelişmeleri, diğer çalışmaları yakından izlemeli, dünyaya açık olmalı. Bütün
bunların yanı sıra seyirciye yakın olmalı» diyor. Nitekim kendisinin sahneye
çıktığında seyircisini adeta kucaklamak istediğini belirtiyor.
Bütün
bu başarıların, ünün normal yaşamını değiştirmediğini, sade bir yaşam sürdüğünü
ifade ediyor.
 |
| Leyla Gencer, başarılı olmak için sadece yeteneğin yetmediğini, çok çalışmak gerektiğini önemle belirtiyor |
 |
| Tüm dünyanın alkışladığı büyük sopranomuzu meslektaşları ile birlikte görüyoruz |
 |
| Leyla Gencer 12. Floransa Festivali'nde Verdi'nin «La Battaglia di Legrano» operasını seslendirmişti |
 |
Yirmi beş yıldır Milano'da yaşamını sürdüren Leyla Gencer, zaman zaman yurdumuza gelmektedir... Kendisi İtalya'daki evinde görülüyor |
EVRENSEL
OLMANIN MUTLULUĞU
Leyla Gencer yeteneği, ailesinin destekleyen anlayışlı tutumu, iyi eğitim görmüş olması, mesleğini çok sevip özveriden daha küçük yaşlardan beri kaçınmaması ve düzenli bir çalışma sistemi içinde gücüne güç katması sonucunda, yurdumuzun sınırlarını aşmış bir sanatçı olmanın mutluluğu ve gururunu yaşıyor.
Leyla Gencer, prima donna olmanin hakkını fazlasıyla veren, dünyanın alkışladığı bir sanatçı... Bu elbette ki kendisine büyük sorumluluklar yüklemekte. Bütün bunların altından kalkmasını başaran sopranomuz, eşi İbrahim Gencer'in kendisine çok yardımcı olduğunu önemle belirtiyor.
Bir sanatçının nasıl yetiştiği, evrensel boyutlara ulaşmanın ne denli güç bir başarı olduğunu bizlere gösteren, dünyaya kanıtlayan bir sanatçı Leyla Gencer.
Böyle değerli, saygın bir sanatçının Türk olması bize ayrı bir mutluluk veriyor.
Dileğimiz, Leyla Gencer gibi birçok Türk sanatçısının sınırlarımızı aşan, dünyaya seslenen başarılar göstermesi.
Dünyada böyle parmakla sayılacak kadar az sayıda olan büyük sanatçı olmanın hiç de basit ve kolay olmadığını, yeteneklerin gelişmesinin birçok şartı gereksediğini bir kez daha vurguluyoruz.
Dünya, Leyla Gencer gibi büyük bir sanatçıyı tanımış, dinlemiş olmaktan mutluluk duyuyor. Biz de bu mutluluğu, kıvanç duyarak paylaşıyoruz.
TEŞEKKÜRLER LEYLA GENCER
Leyla Gencer, devamlı vatan özlemi çektiğini, geldiği zaman hiç dönmek istemediğini belirtiyor. Ama dünyanın benimsediği bir sanatçı olmak kendisini bütün ülkelerde sanki o ülkenin bir vatandaşıymış gibi hissetmesini sağlamış olsa da yine de varsa yoksa vatanım demeyi engellemiyor, özlemi dindirmiyor. Şimdilerde temelli olarak yurda dönemeyeceğini belirten Sayın Gencer, «Çalışmalarımı noktaladığım zaman yurduma dönmek ve hiç olmazsa idareci olarak çalışmak isterim» demektedir. Bütün bir ömrünü böyle yoğun bir biçimde çalışmalara vermiş bir sanatçının sanatından kopması elbette ki düşünülemez. Ne zaman olursa olsun Leyla Gencer'in yurdumuza dönmüş olması bizleri sevindirecektir.
Sadece festival dolayısıyla değil, daha sık Leyla Gencer'i aramızda görmek, onun yetkin yorumunu izlemek imkânları bulmak dileği ile, Leyla Gencer'i bir kez daha gönülden kutluyoruz.
Leyla Gencer yeteneği, ailesinin destekleyen anlayışlı tutumu, iyi eğitim görmüş olması, mesleğini çok sevip özveriden daha küçük yaşlardan beri kaçınmaması ve düzenli bir çalışma sistemi içinde gücüne güç katması sonucunda, yurdumuzun sınırlarını aşmış bir sanatçı olmanın mutluluğu ve gururunu yaşıyor.
Leyla Gencer, prima donna olmanin hakkını fazlasıyla veren, dünyanın alkışladığı bir sanatçı... Bu elbette ki kendisine büyük sorumluluklar yüklemekte. Bütün bunların altından kalkmasını başaran sopranomuz, eşi İbrahim Gencer'in kendisine çok yardımcı olduğunu önemle belirtiyor.
Bir sanatçının nasıl yetiştiği, evrensel boyutlara ulaşmanın ne denli güç bir başarı olduğunu bizlere gösteren, dünyaya kanıtlayan bir sanatçı Leyla Gencer.
Böyle değerli, saygın bir sanatçının Türk olması bize ayrı bir mutluluk veriyor.
Dileğimiz, Leyla Gencer gibi birçok Türk sanatçısının sınırlarımızı aşan, dünyaya seslenen başarılar göstermesi.
Dünyada böyle parmakla sayılacak kadar az sayıda olan büyük sanatçı olmanın hiç de basit ve kolay olmadığını, yeteneklerin gelişmesinin birçok şartı gereksediğini bir kez daha vurguluyoruz.
Dünya, Leyla Gencer gibi büyük bir sanatçıyı tanımış, dinlemiş olmaktan mutluluk duyuyor. Biz de bu mutluluğu, kıvanç duyarak paylaşıyoruz.
TEŞEKKÜRLER LEYLA GENCER
Leyla Gencer, devamlı vatan özlemi çektiğini, geldiği zaman hiç dönmek istemediğini belirtiyor. Ama dünyanın benimsediği bir sanatçı olmak kendisini bütün ülkelerde sanki o ülkenin bir vatandaşıymış gibi hissetmesini sağlamış olsa da yine de varsa yoksa vatanım demeyi engellemiyor, özlemi dindirmiyor. Şimdilerde temelli olarak yurda dönemeyeceğini belirten Sayın Gencer, «Çalışmalarımı noktaladığım zaman yurduma dönmek ve hiç olmazsa idareci olarak çalışmak isterim» demektedir. Bütün bir ömrünü böyle yoğun bir biçimde çalışmalara vermiş bir sanatçının sanatından kopması elbette ki düşünülemez. Ne zaman olursa olsun Leyla Gencer'in yurdumuza dönmüş olması bizleri sevindirecektir.
Sadece festival dolayısıyla değil, daha sık Leyla Gencer'i aramızda görmek, onun yetkin yorumunu izlemek imkânları bulmak dileği ile, Leyla Gencer'i bir kez daha gönülden kutluyoruz.
AKKADIN MONTHLY MAGAZINE
1984.09.09
KONUK TÜRK SOPRANOSU
LEYLA GENCER
İLE BİR SÖYLEŞİ
Uluslararası İstanbul Festivali dolayısıyla bir konser vermek üzere
İtalya'dan Türkiye'ye gelen Leyla Gencer’i, uzun yıllar yurt dışında yaşamış
bir opera sanatçısı olduğu için Akkadın okuyucularına tanıtmak istedik.
1958'den beri dışarda bulunan ve bugüne kadar sadece bir kere Türkiye'ye
geldiğini belirten sanatçı ile, prensip olarak basına demeç vermekten
hoşlanmadığı için çok zor irtibat kurabildik.
Sorularımız özel olmamak kaydıyla ve fazlaca da sanatına ve sanat
yaşantısına girmemeye söz vererek, bizimle görüşmeyi kabul eden sanatçı,
resminin çekilmesine de izin vermedi. Neticede Türk operası ve Türk müziği
hakkında hiçbir bilgi sahibi olmadığını söyleyen değişen Türkiye'yi de sadece
"caddeleri çok intizamlıydı" diye özetlemeye çalışan sanatçımız ile
daldan dala sohbet ettik.
Pek çok sanat elçimizden biri de Leyla Gencer'dir. Bu değerli sopranomuzun konser vermediği ülke, belki kalmamıştır... Otuz yıldan bu yana bu sanatçımız, kim bilir kaç kere dünyayı dolaşmıştır. Evinde, zevkle döşenmiş bir salonda sohbet ederken ilk sorumuzu yönelttik:
-Uzun yıllar yurt dışındaydınız. Çeşitli ülkelerde söylediğiniz zaman zaman da Türkiye'ye döndünüz. Bu son dönüşünüzde ülkemizde opera sanatını nasıl buldunuz?
-Ülkemden 1958'de ayrıldım. Sadece 1962'de geldim, bir opera oynadım, sonra bir daha gelmedim.
-Bu iki gelişinizde hiç Türk operası seyretmediniz mi?
-Hayır. Hiçbir opera seyretmedim.
-Merak da etmediniz mi?
-Hayır etmedim.
-Bıraktığınız noktayla, bugün operamızın ulaştığı nokta hakkında bir fikriniz yok mu?
-Hayır. İncelemek imkânını bulamadım.
-Bir başka sorum şu. Bugün memleketimizde özellikle İstanbul gibi büyük şehirlerde yeni bir akım başladı. Türk Sanat musikisiyle ilgili bir akım. Bugün birçok değerli bestecimizin eserleri, çok sayıda enstrümanın katıldığı bir ekiple icra ediliyor. Eski "saz heyeti" eşliği, bugün bir tür orkestra eşliğine dönüştü, bu konu hakkında ne düşünüyorsunuz?
-Hiç ilgilenmedim.
-Sizce. Türk musikisinin "çok sesli" olabilmesi mümkün müdür? Bu yapılabilir mi?
-Bütün müzikler polifonik (çoksesli) olarak doğmadı. Bunun nice örnekler vardır. -Başta tek sesli müzikti, sonra polifonik müzik olmuşlardır. Onun için bizim musikimizde pek ala çok sesli olabilir. Bunun örnekleri var, bizde operalar yazılmıştır, mesela Vang Gogh operası yazılmıştır, Adnan Saygun'un opera, oratoryoları vardır, Cemal Reşit Bey'in kompozisyonları vardır, bunlar çok sesli Türk müziğidir. Bunlar Türk malıdır ve çoksesli müziktir.
Bu saydıklarınız batı müzik tekniğine göre yapılmış bestelerdir. Benim sorum şu: Mesela bir Münir Nurettin Bey'in, bir Şekip Ayhan Özışık Bey'in bestelerini
-Bu soruyu Batıda da sordular. Şu çok sesli müzik olarak icra etmek olabilir mi, bu yapılabilir mi?
-Olabilir herhalde.
-Olabilir; ama nasıl?
-Mesela, Slavlar kendi halk müziğini alarak nasıl bir Çaykovski doğmuşsa, nasıl çoksesli eserler doğmuşsa, bizde de olabilir.
-Bugün Türk musikisi icra edilirken sayı itibarıyla oldukça kalabalık bir sanatçı kadrosu eşlik ediyor.
-Evet ama, hepsi aynı tondan çalarsa çok sesli olmuyor, çok enstrümanla oluyor. Bu da başka bir şeydir.
-Leyla Hanım, şimdi çok klasik bir soru. Oynadığınız yüzlerce opera arasında, hangisini daha çok sevdiniz?
-Bu soruyu Batıda da sordular. Şunu belirteyim. Bir sanatçı hangi operayı söyleyecekse, o an en sevdiği operadır, hangi eseri söyleyecekse en güzel olan odur.
-Bu düşüncenize saygı duyarım, ama her sanatçının çok beğendiği bir besteci, çok severek söylediği bir parça vardır; bunu sormak istedim.
-Bütün besteciler, eseri çalışıldığı an, en iyi bestecidir, eseri de en sevilen eserdir.
-Yurt dışında uluslararası üne sahip nice sanatçı vardır. Kimlerle söylediniz?
- Herkesle. Bu otuz senelik dönemde ne kadar şöhretli isim biliyorsanız, hepsiyle söyledim.
-Peki hanımefendi. Bunca yıl yurt dışında kaldınız. Ülkemize gelişinizde Türk toplum hayatıyla, özellikle Türk kadınını incelemek batıyla aradaki farkı görmeniz mümkün oldu mu veya bir fark bulabildiniz mi?
-Benim gelişim bir fırtına gibi oluyor. Hiçbir şey görmeden gidiyorum. Yalnızca şunu söyleyebilirim, geçen gece Nejat Eczacıbaşı'nın davetine gittim, çok düzelmiş yollar bir intizam gördüm. İlk intibam tayyare meydanında oldu. Gayet güzel tayyare meydanıydı. Muntazam, intizamlı, Avrupai, adeta Frankfurt'taki tayyare meydanı olmuş.
-Sorum sosyal hayatla ilgiliydi.
-Herhalde orada da değişiklik olmuştur. Fazla incelemek imkânını bulamadım.
-Bir değişik sorum da Kadın Hakları üzerine.
-Atatürk'ün verdiği Kadın Hakları bütün batı memleketlerinden çok daha ileridedir. Bugün birçok Avrupa ülkesinde bu haklar tanınmaz. Sonra mesela rey hakkı bile birçok memleketlerde tanınmaz. Bizim eli yıl evvel kavuştuğumuz bu haklara şimdi yavaş yavaş başka ülke kadınları kavuşuyor. Bizde Kadın Hakimler varken, Avrupa'da yoktu. Mesela Amerika'da bile yeni yeni Kadın Belediye Reisleri seçilmeğe başladı. Demek ki, biz bu alanda öncü olmuşuz. Böyle bir lidere sahip olmak büyük şanstır. Ne mutlu bize ki böyle bir lidere sahip olmuşuz.
-Bundan sonra neler yapmak istiyorsunuz?
-Sanat hayatıma devam etmek. Genç sanatçıları yetiştiren bir teşekkül var, onun başına geçtim İtalya'da... Paris Operası beni davet ediyor, orada müzik okulunda ders vermemi istediler. Birçok yerden çeşitli davetler alıyorum, yarışmalara çağırılıyorum, bu arada da birçok konser anlaşmaları da var.
HÜRRİYET GÖZTERİ WEEKLY MAGAZINE
1984 December
Dünyada Adını Kendi Başına Duyuran Sanatçı:
Leyla Gencer
Hürriyet Gösteri Aralık 1984 - Filiz Ali
Aramızda kalsın ama geçtiğimiz Ağustos ayında Leyla Gencer’i yeniden keşfettim. “Biraz geç kalmışsın...” diyebilirsiniz. Ben de aynı kanıdayım. Hem de çok geç kaldım. Hepimiz çok geç kaldık ve bu büyük opera sanatçısını, sanatının doruğundayken opera sahnelerinde dinleyemedik, seyredemedik.
Gelelim Leyla Gencer’i yeniden nasıl keşfettiğime: Onun son yıllarda Uluslararası İstanbul Festivali’nde verdiği konserleri dinlerken içimde hep bir kuşku, hep bir eksiklik duygusu vardı. Olağanüstü kaliteleri olan bir ses ama, “tam ses” kullanmıyor Leyla ya da çok az ve ekonomik kullanıyor. Olağanüstü bir sahne kişiliği ama, konser konumu içinde opera sahnesindeki dramatik yaratıcılığını yansıtması söz konusu değil. Olağanüstü bir müzisyen. Müzik cümlelerini kuruşu, onlara yüklediği anlam, soluğunu ustaca ayarlaması ve hem müzik dilini hem de söylediği eserin orijinal dilini kullanımındaki kusursuzluk, stil anlayışı, bilgisi ve ince beğenisi hayret verici ama, acaba biraz yapmacık mı? Niye böyle kuşkuluyum? İster istemez birilerinin etkisi altında kalmışım besbelli.
Leyla Gencer’in meslektaşlarından (Türkiye’dekiler doğal olarak) yıllar yılı şunları dinlemişim (çeşitli zamanlarda): “Leyla’nın sesi küçüktür ama akıllı kadındır. “Piyano”ları iyidir, sesinin ufaklığını piyanolarıyla örter. Eee, güzel kadın, dil biliyor, zaten annesi de Polonyalı’dır (Polonezköylü) laf aramızda. Güzelliğini de kullandı doğrusu. İtalya’da oturuyor zaten. İlişkiler filan bir şeyler yaptı herhalde oralarda...”
Türkiye’deki müziksever, Leyla Gencer’i bu tür laf ebeliğinin de katkısıyla 1950’lerin sonunda yitirmiş, kaptırmış Avrupa’ya. 1970’li yılların başına kadar onu hiç dinlememiş. Aradaki on beş yıl, bir sanatçının yaşamında çok uzun ve önemli bir kesit. O yıllarda dış ülkelere gitme olanağı bulan bir avuç müziksever, Leyla Gencer’i belki Londra’da, Paris’te, Milano’da veya Verona’da rastlantı eseri yakalayabilmiş. Ülkeye döndüğünde eşe dosta soluğu kesilerek anlatmış duyduklarını, gördüklerini. Çoğumuz burun kıvırmayı sürdürmüşüz. Aradan yıllar geçmiş, Maria Callas, Renata Tebaldi gibi Leyla Gencer’le aşağı yukarı aynı yıllarda parlayan ve primadonna geleneğini bütün görkemiyle yaşatan son büyük sopranolar teker teker şarkı söylemekten ve sahneye çıkmaktan vazgeçmişler. Leyla Gencer ise opera sahnesinden konser sahnesine geçerek kariyerine devam etmiş.
Leyla Hanımla 1982 yılının Temmuz ayında Doğan Hızlan’la birlikte bir konuşma yapmışız. (“Leyla Gencer ile Herşey Üstüne” Cumhuriyet 8-9 Temmuz 1982) Konuşmanın bir yerinde bakın sanatçı ne diyor.
“Deliler gibi çalışırdım. On günde bir opera çıkarırdım. Operayı bir ay içinde mükemmelliğe eriştirebilmek için canım çıkardı. Korrepetitörün de canını çıkarırdım. Bir müzik cümlesini yüzlerce defa tekrarlardım. Sesin, piyano gibi, keman gibi, yani herhangi bir enstruman gibi üzerinde çalışılması gerekir. Niye şimdiye kadar ben böyleydim? Bu egzersizleri bırakmadığım için. Aslında opera söylemek daha kolaydır konserden. Çünkü operada tek başınıza değilsiniz. Kendi partinizi öğreniyorsunuz, ötekiler de size yardım ediyor. Düetler var, koro var. En fazla iki, bilemediniz üç arya söylersiniz. Resital öyle mi? Resitalde dinleyicinin ilgisini iki, üç saat sürekli çekmeniz gerekiyor. Bir konser için üç ay çalışıyorum. Bir yılda ancak üç konser çıkabiliyor bu çalışmayla.”
Bu sözler, yarım saat şarkı söyledi mi sesi yorulan, yılda belki bir opera bir de resital çıkardı mı epey iş görmüş sayılan şarkıcılara ibret olmalı.
Leyla Gencer’i yeniden nasıl keşfettiğimi artık herhalde merak ediyorsunuzdur. Amerika’yı yeniden keşfetmek gibi bir şey bu. 1984 yılının Ağustos ayında Paris’te St. Germaine Bulvarı’nda avare avare dolaşırken, bir plakçının vitrininde Leyla Gencer’in o güzel yüzüyle karşı karşıya geldim. Albümün adı Leyla Gencer in Scena’ydı. Yanında bir plak daha. L’Art de Leyla Gencer. Hemen içeri girip ne kadar Gencer plağı varsa çıkarttırdım. Plakların tümü korsan denilen türdendi. Yani belirli bir plak şirketi tarafından yapılmış stüdyo kayıtları değil, temsil sırasında, olumsuz koşullar altında alınmış, kötü kalite band kayıtlarıydı. Birkaç tane radyo kaydı vardı ki, bunlar ötekilerin yanında zemzemle yıkanmış sayılabilirdi. Çoğunda sahne gürültüleri, ayak sesleri, elbise hışırtıları, salondan gelen öksürükler ve ama en önemlisi daha aryalar birmeden patlayan çılgınca alkışlar ve “brava” sesleri.
Leyla Gencer in Scena plağındaki kayıtlar, 1957 ile 62 yılları arasında Milano, La Scala; Buenos Aires, Teatro Colon; Trieste, Floransa, Palermo, Salzburg Festivali ve Venedik, La Fenice Tiyatrosu’ndaki temsiller sırasında yapılmış. Soprano repertuarının akla gelen her stilindeki eserleri yetkinlikle yorumladığı görülüyor Gencer’in bu kayıtlarda.
Mozart’ın Saraydan Kız Kaçırma ve Don Giovanni’sinden tutunda, Bellini’nin I Puritani, Donizetti’nin Anna Bolena, Lucia di Lammermoor, Roberto Devereux, Massenet’nin Werther, Verdi’nin La Battaglia di Legnano, La Forsa del Destino, Macbeth, Rigoletto, Simon Boccanegra, I Due Foscari, Nabucco ve Il Trovatore operalarının birbirine hiç benzemeyen bir ses paleti içinde vermişti Leyla Gencer.
Tulio Serafin, Vittoria Gui, Arturo Basile, Gianandrea Gavazzeni, Alfredo Simonetto, ve Herbert von Karajan gibi şeflerin yönetiminde yorumladığı operalardı bunlar. Sahnede temsil sırasında yapılan bu amatör kayıtlarda tek bir sürçme yoktu. Ağzından çıkan her sözcük, bütün netliğiyle anlaşılıyordu. Canlandırdığı kahramanın kişiliğine büründüğünü, onu sahnede görmeden, kötü koşullar altında yapılmış bu kayıtlarda bile hissetmemeye olanak yoktu. O, küçük denilen ses, Gencer istediğinde dev gibi büyüyor, bütün duygusallığıyla canlandırdığı kahramanın dramatik kişiliğini yansıtıyordu. Tam, “ama ağır bir ses, hafifliği yok” derken, Rigoletto operasında Gilda’nın “Gualtier Malde” sözleriyle başlayan aryasının koloratura pasajlarını tüy gibi hafiflikle ve kolaylıkla, pırıl pırıl bir tınıyla söyleyiveriyor ve insanı şaşırtıyordu.
Gariptir, yine aynı günlerde, Paris’te Maria Callas’ın 1957 ile 62 yılları arasında dünyanın en iyi plak şirketleri tarafından yapılmış stüdyo kayıtlarını içeren The Art Of The Primadonna albümüyle karşılaştım. Leyla Gencer ve Maria Callas, aynı yıllarda, aşağı yukarı aynı repertuarı söylemekteymişler meğerse.
Callas’ın albümündeki kayıtların kalitesi mükemmel, en iyi orkestralar, en iyi şefler ve en iyi ses alma olanakları. Yanlış anlaşılmasın, Maria Callas hayran olduğum bir şarkıcıdır ve öyle de kalacaktır. Sesi olağanüstü geniş ve güçlüdür. Onun dramatik duyarlığına ulaşabilen bir başka opera sanatçısı henüz yetişmemiştir. Ne var ki Maria Callas’ın sesi, bazı bazı bir değil üç insanın gırtlağından çıkıyormuş gibi farklıdır. Hatta, zaman zaman sanki bir kuyunun dibinden gelir sesi. Düz bir çizgisi, belirli bir rengi yoktur, daha doğrusu pek çok rengi vardır. Kariyerinin sonuna doğru tizlerde sallanır. Son derece çarpıcı ve yırtıcıdır. Koloraturaları şeytanca hızlı ve nettir. İnanılmaz bir şarkı söyleme kolaylığı varmış gibi görünse de onun da Leyla Gencer gibi ölesiye çalışkan olduğu bilinir.
Maria Callas’ta Leyla Gencer’de olmayan çok önemli bir fazlalık vardır. Uluslararası destek. Leyla Gencer, Avrupa’da tek başınadır. Oysa Callas, Yunan asıllı Amerikalıdır, üstelik Meneghini adlı milyoner bir İtalyan menajerle evlidir. Avrupa ve ABD’de sözü geçen her kesimin salonları ona açıktır. Opera, konser ve plak angajmanları sorun değildir.
Değeri tartışılmaz Maria Callas ile yine değeri tartışılmaz Leyla Gencer arasındaki tek ve en önemli ayırım, birine tüm kapıların ardına kadar açılması, ötekine ise aynı kapıların hep zorlukla aralanmasıdır. Uzun sözün kısası Leyla Gencer, bugün dünyada kendi başına adını duyurmuş tek Türk opera sanatçısıdır ve hâlâ Devlet Sanatçısı olmamıştır.
(Leyla Gencer, bu yazıdan dört yıl sonra 1988 yılında Devlet Sanatçısı oldu)
1 9 8 6
HÜRRİYET DAILY NEWSPAPER
1986.02.23
Leyla Gencer'in annesi
Polonyalı, babası ise
köklü bir Anadolu
ailesinin çocuğuydu
Süper sopranonun
büyülü genç kızlığı
● Dünyaca ünlü sopranomuz Leyla Gencer, 10 Ekim 1928 günü yaşama
"Merhaba" demişti... Genç kızlık adı Ayşe Leyla Çeyrekgil olan ünlü
soprano, Türkçe' den önce Fransızca'yı öğrenmişti, kontes mürebbiyesinden...
Kraliçe Nefertiti...
Ayşe Leyla diş görünüşüyle tipik bir Türk'tü. Kraliçe Nefertiti'ninkine benzetilen ince, düz, uzun burnu, geniş alnı duru beyaz teni siyah gözleriyle babasının bir devamıydı sanki. İncelikleri, duygusallığa, tüm karakter özellikleri ise aristokrat bir aileden gelen annesine benziyordu.
Yıl 1928... Büyüleyici havasıyla artık geçmişte kalan, bugün derin bir özlemle anılan, Boğaz’ın o doyumsuz güzelliklerinin iç içe geçtiği köşelerden biri... Tepelere kadar gözün alabildiğince uzanan yıllanmış ağaçlarının oluşturduğu ormanın eteklerinde, denizle koyun koyuna, uçsuz bucaksızmış görünümü veren içinde av köşklerinin de bulunduğu cennet gibi bir alan... Mermer merdivenlerle çıkılan, on sekizinci yüzyıl mimarisinin en zarif Örneklerinden biri olan görkemli köşkün arka tarafında sebze ve meyve bahçeleri sıralanırdı, ön tarafında ise yaseminlerin, türüzotlarının, hanımellerinin, ıhlamurların, renk renk güllerin o güzelim kokuları arasında kameriyelerin altında keyifli akşam çayları içilirken, yaşamın en tatlı sohbetleri yapılırdı...
Çağımızda, müzik otoritelerince opera dünyasının "Sönmeyen Primadonna"si olarak nitelenen soprano Leyla Gencer, işte böyle büyüleyici bir güzelliğin ortasında dünyaya geldi. Doğum günü 10 Ekim 1928...
Ayşe Leyla diş görünüşüyle tipik bir Türk'tü. Kraliçe Nefertiti'ninkine benzetilen ince, düz, uzun burnu, geniş alnı duru beyaz teni siyah gözleriyle babasının bir devamıydı sanki. İncelikleri, duygusallığa, tüm karakter özellikleri ise aristokrat bir aileden gelen annesine benziyordu.
Yıl 1928... Büyüleyici havasıyla artık geçmişte kalan, bugün derin bir özlemle anılan, Boğaz’ın o doyumsuz güzelliklerinin iç içe geçtiği köşelerden biri... Tepelere kadar gözün alabildiğince uzanan yıllanmış ağaçlarının oluşturduğu ormanın eteklerinde, denizle koyun koyuna, uçsuz bucaksızmış görünümü veren içinde av köşklerinin de bulunduğu cennet gibi bir alan... Mermer merdivenlerle çıkılan, on sekizinci yüzyıl mimarisinin en zarif Örneklerinden biri olan görkemli köşkün arka tarafında sebze ve meyve bahçeleri sıralanırdı, ön tarafında ise yaseminlerin, türüzotlarının, hanımellerinin, ıhlamurların, renk renk güllerin o güzelim kokuları arasında kameriyelerin altında keyifli akşam çayları içilirken, yaşamın en tatlı sohbetleri yapılırdı...
Çağımızda, müzik otoritelerince opera dünyasının "Sönmeyen Primadonna"si olarak nitelenen soprano Leyla Gencer, işte böyle büyüleyici bir güzelliğin ortasında dünyaya geldi. Doğum günü 10 Ekim 1928...
Küçük Leyla...
İstanbul'a Anadolu'dan gelen soylu ve varlıklı babadan ve Polonya asıllı bir annenin kızı olarak 10 Ekim 1928 de dünyaya gelen Ayşe Leyla Çeyrekgil'in çocukluğu ve genç kızlığı büyülü bir güzellik içinde geçti.
İstanbul'a Anadolu'dan gelen soylu ve varlıklı babadan ve Polonya asıllı bir annenin kızı olarak 10 Ekim 1928 de dünyaya gelen Ayşe Leyla Çeyrekgil'in çocukluğu ve genç kızlığı büyülü bir güzellik içinde geçti.
Genç kızlık adıyla, Ayşe Leyla Çeyrekgil, her ayrıntısıyla feodal bir düzenin varlığını kanıtlayan bir atmosfer içinde, kalabalık bir ailenin ve ev işlerinde yardımcı olan evlatlıkların arasında gözlerini dünyaya açmıştı. Ayşe Leyla, çocukluğunun ve genç kızlığının en güzel yıllarını, salonlarını muhteşem avizelerin aydınlattığı, geniş mutfaklarında hazırlanan reçellerin, konservelerin mis gibi kokularının etrafa yayıldığı, tüm havasıyla insanın yüreğini sevinçle çarptıran, sonsuz bir güven ve mutluluk veren böyle bir dünyada geçirdi. Ayşe Leyla, dış görüntüsüyle Türk'e benziyordu. Yüzü, köklü bir Anadolu ailesinden gelen babasının modelliydi. Opera dünyasında Kraliçe Nefertiti'ninkine benzetilen ince, düz, uzun burnu, geniş alnı, duru beyaz teni, siyah gözleriyle onun bir devamıydı sanki... Annesi Alexandra Angela Minakowska, Polonyalı aristokrat bir aileden geliyordu. Ayşe Leyla, tavırlarındaki bütün incelikleri, karakter Özelliklerini, duygusallığını, Türkçeyi Slav aksanıyla konuşan annesinden almıştı. Evde hem Müslümanlığın hem de Hıristiyanlığın dini adetlerine uyularak yaşanırdı. Başucunda Meryem Ananın heykelini eksik etmeyen Alexandra, kurallarını büyük bir saygıyla yerine getirdiği Müslüman bayramlarının yanı sıra, Noel geceleri, evin en büyük salonunun bir köşesine kocaman bir Noel ağacı hazırlardı. Çoluk çocuk herkes, bu ışıklı süslü ağacın çevresinde toplanır çeşitli tatlılardan yiyerek, Polonya tipi semaverden çaylarını içerlerdi.
Aile yaz aylarının bir bo10münü Yeşilköy'deki villada, bir bölümünü de Polonez köydeki evlerinde geçirirdi. Polonez köyde geçen O sıcak yaz akşamlarında annesi gitar eşliğinde Polonya şarkıları söylerdi.
Kitap oldu...
İtalya'nın belli başla yayınevlerinden CGS, uluslararası sanat dünyasının "Sönmeyen Primadonna"sı olarak nitelenen ünlü Türk yorumcu, soprano Leyla Gencer'in yaşam öyküsünü dile getiren 546 sayfalık ciltli bir kitap yayınladı.
İtalya'nın belli başla yayınevlerinden CGS, uluslararası sanat dünyasının "Sönmeyen Primadonna"sı olarak nitelenen ünlü Türk yorumcu, soprano Leyla Gencer'in yaşam öyküsünü dile getiren 546 sayfalık ciltli bir kitap yayınladı.
Çocukluğunun ilk eğitimini, bir zamanlar kontes olan mürebbiyesi Madame Lejeune denetiminde gören Leyla, Türkçeden önce Fransızcayı öğrenmişti. Bugün, o günleri hüzünlü bir sevgiyle anımsayan Leyla Gencer: La Fontaine’in şiirlerini bana Madame Lejeune öğretmişti. Tiyatronun ne anlam ifade ettiğini ilk kez bu şiirlerle kavramıştım. Çok iyi ezberlediğim bu şiirleri evin her katından aşağıya doğru bağırarak söylerdim. Yeşilköy'deki Katolik Kilisesi'nde pazar ayinlerinde, çiçekler, ışıklar, şar kılar, rahibin merasimle kıyafet değiştirmesi, mumların yakılması, halkın diz çökerek duaya katılması, bana hep bir tiyatro gibi gelirdi. Müzik ve tiyatro tutkumun başlangıcı, belleğimden silinmeyen ve benim kutsal saydığım bu görüntülerdir diyor.
Leyla, okul çağına gelince, öğretim görevlilerinin Fransız öğretmenlerden oluştuğu Pansiyonlu Yeşilköy İlkokulu'na gönderildi, Burada ders programı çerçevesinde yer alan klasik dans ve tiyatro çalışmalarıyla küçük kızın içinde yavaş yavaş belirmeye başlayan tiyatro aşkı artık filizlenip boy salıyordu. Ortaokula, bir Fransız okulunda devam eden Leyla o yıllarda ezbere bildiği Moliere'in Kibarlık Budalasını, sandık odasında bulup giydiği eski kıyafetlerle aile içinde bir solukta oynardı. De Mussefyl, De Vigny’yi, Racine'i, Corneille'i okurdu. En sevdiği yazar ise Balzac idi. Yaşami boyunca en sevdiği yazar olarak gösterdiği Balzac'in insanlık Komedisi bugün uykusuz gecelerinde elini attığı bir başucu kitabi gibi yanı başında durur. Bin dokuz yüz kırklı yıl ların başında babasının ani ölümüyle kentte küçük bir apartmana taşınan Çeyrekgil Ailesi'nin görkemli yaşantısında önemli kısıtlamalar görülür. Babasının ölümüyle yaşamın ilk acı gerçeğiyle yüz yüze gelen Leyla, o günden sonra hiç bilmediği başka değerleri de tek tek keşfetmeye başlar.
YARIN: Zorlu günler
HÜRRİYET DAILY NEWSPAPER
1986.02.24
DÜNDEN, BUGÜNE
"Sönmeyen
Primadonna"
Derleyen: Tülin ALPMAN
Aşkı 16 yaşında tanıdı
Zorlu
günler
◙ Güzel ve çekici bir genç kızdı artık Leyla... Polonyalı mimar Genius Hilinski'yle ilk karşılaştığında aşkı tanıdığını anlamıştı... Hilinski ona "Küçüğüm" diye hitap ettiği anlarda yüreği bir başka atıyordu sanki... Ama bu büyük sevgi, evlilikle noktalanabilecek miydi?
Note: The newspaper is not
clear to read. I’m trying to find a new print.
GÖSTERİ WEEKLY MAGAZINE
1986 June
Ayın Dosyası
Bir Konuşmadan ve
Bir Kitaptan Notlar
Doğan Hızlan
Operanın her yerde operanın olduğu her yerde Leyla Gencer adı bilinir. Türk
sopranosu Gencer, şimdi Milano'da yaşıyor. Uluslararası ün taşıyan bir sanatçı
için belli bir yerde yaşıyor demek zor. O da bu gerçeği “Leyla Gencer: Romanzo
vero di una Primadonna kitabında dile getiriyor:”
"Bu da benim mesleğim... uçaklar, valizler, oteller, provalar, tiyatro
sahneleri, müzik, alkışlar ve tatlı, dinginlik veren yorgunluklar. İşte benim
hayatım bu. Hepsini de çok seviyorum. Bu yüzden gerçek bir evim yok. Bir evin
özlemini duyduğum zaman, indiğim oteldeki odamı ve tiyatrodaki soyunma odamı
hemen bir ev' haline dönüştürüp, onun bir parçası oluyorum. Sonra işim bitiyor,
bütün eşyalarımı toplayıp, başka bir ülkede, başka bir soyunma odasında, başka
bir ev' kuruyorum. Benim Anadolu’nun çobanları yalnızlığı severler, yerleştikleri
topraklarında, yabancılarla karşılaştıklarında, topraklarını bırakıp başka
yerlere göç ederler ve yeni baştan kurarlar düzenlerini. İşte ben de onların
izlerini taşıyorum.”
The Concise Oxford Dictionary Opera'nın Leyla Gencer maddesinde, “En üst
yüksek kalitede dramatik bir ses sanatçısı ve oyuncu” deniyor. Gerçekten Gencer
üzerine eleştirilerde odak noktası, onun kaliteli sesiyle birlikte usta bir
oyuncu olduğu yazılır.
İtalya’da başarılar zincirinin ilk halkasını attığında İtalyan basını onu
Rossini'nin bir operasının adıyla selamlıyordu: "II Turco in Italia"
(İtalya'da Bir Türk.)
Opera dünyasında, uluslararası alanda ün olmak, her ülkede ve sahnede
söyleyebilmek, hiç kuşkusuz yeteneğin yanı sıra çok çalışmayı da
gerektiriyordu. Gencer, nelerin ve kimlerin başarısında rol oynadığını hiç
unutmamıştı. Türk sopranosu olduğunu da.
Mesleğinin ilk yıllarından bugüne bakar bir konuşmada çok önemli saptamalar
yapıyordu:
"1950 yılında operaya korist olarak girdim. İki yanımla övünç duyarım:
Biri, operaya korist olarak başlamak, diğeri de Safranbolulu yani köylü
olmakla. Muhsin Ertuğrul beni 1951 yılında solist kadrosuna geçirdi. O
tarihlerde tiyatroya, müziğe öyle bir tutkum vardı ki, tutku bitmedi ya.
Tiyatroya sabah dokuzda girer, gece yarısı çıkardım. Yoğun bir çalışma düzenim
vardı. Sabah saat 10.00'da meşhur İtalyan soprano ve şan hocası Madam Arangi-Lombardi'nin
derslerine, sonra da Maestro Camozzo'nun provalarına girerdim. Haftada iki gece
de operada söylerdim. Tiyatroya merakımdan Yunan trajedilerinde koroda görev alırdım.
Ankara Devlet Tiyatrosu benim için büyük bir ekol olmuştur. Bugüne kadar süren
başarılarımın temeli orada atılmıştır.”
Annesi Polonez, babası Türk olan, genç kızlık adıyla Ayşe Leyla Çeyrekgil,
çocukluk günlerini anlatırken, yaşadığının ve gördüğünün onu nasıl bir dünyaya
çektiğini belirtiyordu:
“La Fontaine”in şiirlerini bana Madame Lejeune öğretmişti. Tiyatronun ne
anlam ifade ettiğini ilk kez bu şiirlerle kavramıştım. Çok iyi ezberlediğim bu
şiirleri evin her katından aşağıya doğru bağırarak söylerdim. Yeşilköy'deki
Katolik Kilisesi'nde pazar ayinlerinde, çiçekler, ışıklar, şarkılar, rahibin
merasimle kıyafet değiştirmesi, mumların yakılması, halkın diz çökerek duaya
katılması, bana hep bir tiyatro gibi gelirdi. Müzik ve tiyatro tutkumun
başlangıcı, belleğimden silinmeyen ve benim kutsal saydığım bu
görüntülerdir" diyor.
Leyla Gencer, Muhsin Ertuğrul'a olan vefa borcunu hiçbir zaman
unutmamıştır, aşağıda sözünü ettiğimiz olay bunun belgesidir. 1957'de Bursa'da
Ahmet Vefik Paşa Tiyatrosu'nun açılışına Muhsin Ertuğrul çağırınca, Viyana'daki
konserini iptal etmiş ve Bursa'ya koşmuş. Donizetti'nin İngiliz kraliçelerinin
hepsini temsil edince bir İtalyan gazetesi övgüsünü şöyle özetlemiş:
"Leyla Gencer'e Taht Yakışıyor.”
Leyla Gencer'in birçok plağını İtalya'da bulabiliyorsunuz. Çoğu kaçak
doldurulmuş plaklar. Gencer bunlardan bir tanesini anımsıyor: "1957'de
televizyondaki bir temsili plağa almışlar.
Şimdi birçok plakçısında Gencer'in plaklarını görmek gene de olası.
Kayıtlar cızırtılı da olsa, üstün bir sanatçının sesini dinleme beğenilerin en
yücesi.
1982'de Venedik'te Donizetti'nin operaları üzerine bir seminer yapan
Gencer, müzik çalışmalarını şimdi resitallerle sürdürüyor. Nikita Magalof'un
piyanosu eşliğinde doldurduğu Chopin'in on dokuz şarkısı müzik
eleştirmenlerinin olumlu yargılarını toplamıştı.
Leyla Gencer, yurt dışında özellikle İtalya'daki çalışmalarında opera ve
müzikteki Türk temalarına ağırlık veren parçaları da yabancı dinleyicilere
sevdirmiştir.
Leyla Gencer'in aryalarıyla Aya İrini'de müzik dünyasının ünlü bestecilerinin
ürünleri yankılanacak.
Bu yazı 1982 yılında Cumhuriyet'te yayınlanan Filiz
Ali ve Doğan Hızlan'ın Leyla Gencer ile yaptığı bir konuşmadan ve Tülin
Alpman'ın Franca Cella'nın "Leyla Gencer: Romanzo Vero di Una Primadonna"
kitabından yaptığı çeviriden derlenmiştir.
Aydın Gün
Leyla Gencer'i
Anlatıyor
Leyla Gencer'i ne zaman tanıdınız?
Leyla Gencer'i yanılmıyorsam 1948-49 sezonunda Ankara Devlet Operası'na sanatçı olarak girdiği zaman tanımıştım. Ankara'ya yeni yerleşmesine rağmen daha ilk yıllarda tüm davranışlarıyla kendisine çok düzeyli bir çevre edinmiş hem opera içinde hem de dışarıdaki sanat çevreleriyle bütünleşmeyi kolaylıkla başarmıştı.
Leyla Gencer ile beraber hangi operalarda rol aldınız?
Beraber oynadığımız ilk opera Cavalleria Rusticana Operası idi. Daha sonraki yıllarda Tiefland, Kerem ile Aslı, Maskeli Balo gibi eserlerle sahneye çıktığımızı hatırlıyorum. Rejisörlüğünü yaptığım operalarda beraber çalışma şansını da elde etmiştim; Tosca, Butterfly, Konsolos operaları, vs....
Leyla Gencer'in yetişmesini, uluslararası alanda üne kavuşmasını anlatır mısınız?
Efendim, değerli sanatçımız daha operaya ilk girdiği aylarda, çevresiyle ilişkilerinde kendine özgü tutum ve davranışları ile, yalnız sahne üzerinde değil, özel ilişkilerinde de bir sanatçı için çok önemli olan bir "kişilik" yaratmış ve bunu kabul ettirmişti.
Evet o yıllarda Arangi-Lombardi gibi bir zamanlar İtalyan Operası'nın en ünlü sanatçılarından biri olan hoca ile çalışması da şanstı. Ancak, Arangi-Lombardi'den onun kadar yararlanmayı başaran çok az sanatçı vardır. İtalya'daki ünlü şan hocaları "İyi şan hocası yoktur, iyi şan öğrencisi vardır" derler haklı olarak.
Bazıları da "Sanatkâr olunmaz, sanatkâr doğulur" derler. Gencer hem sanatkâr doğmuş hem de kendini sanatkâr oldurmuş ender kişilerden biriydi. Leyla Gencer o tarihlerde operamızda bulunan çok değerli korepetitörlerden de yararlanmayı iyi bildi. Daha o tarihlerde repertuarına aldığı operaları tradisyonlarına en uygun biçimde öğreniyordu. İtalyan Operalarını İtalyan korepetitör ve şeflerle, Alman operalarını da örneğin Reinwald isimli bir Alman korepetitörden öğreniyordu. Bu çok ciddi ve sistemli çalışmaların yanı sıra sanatına karşı çok büyük bir tutkusu, aşkı da vardı Gencer'in. Onun için yaşam opera demekti; bir yaşam biçimiydi opera Her şeyin önüne operayı koymuştu. Ne çoluk ne çocuk ne çalım ne kişisel arzu ve hevesler umurunda bile değildi Gencer'in. Bir çeşit dervişlikti işine karşı duyduğu bu sevgi ve saygı.
Zamanı gelince uluslararası platformlarda çalışmak üzere İtalya'ya gitti. Daha ilk oyununda (ki Napoli'de oynadığı Cavalleria Rusticana idi) hemen büyük bir başarı elde etti.
Ondan sonrası malum. Scala'dan Paris'e, Viyana'dan Bolsoy'a kadar dünyanın en büyük operalarının yıldızı oldu; Scala Operası'nda Gencer kadar uzun çalışmış çok az sanatçı vardır. Eğri oturalım ama doğru konuşalım; benim görüşüme göre Leyla Gencer'in yaptığını hiçbir sanatçımız yapmadı bugüne kadar Batı'da. Adına kitaplar yazılan kaç sanatçımız var onun gibi?... Saman alevi gibi parlayıp sönüveren bir sanatçı da değildir Gencer. 35 yılı aşkın bir zamandır bir "Primadonna" bu sözcüğü gerçek anlamında kullanıyorum, olarak kalmayı başardı. İstanbul Festivali'ne her davet edişimde "Aydıncığım artık beni rahat bıraksana, ben eskisi gibi değilim" der, ben de ona "Sen çam ağacı gibisin, 4 mevsimde de yeşil" diye cevap veririm şakayla. Gencer büyük bir sanatçı, kusursuz bir meslektaş olduğu kadar iyi bir dosttur da. ("Sevgi"nin hem "seven "i, hem de "sevilen"i yarattığına) inanmamak mümkün değil Gencer'i tanıdıktan sonra. Hele bu sevgiyi kucaklayıp taşıyan bir de "akıl" olunca...
Normal plak doldurmadı Gencer, değil mi? Sanırım mevcut plakların çoğu korsan plaklardır. Neden?
Bu plak işinde başına gelenler de yukarıda sözünü ettiğim sevgisinden kaynaklandı. Onun bütün istediği sahne denilen o büyülü mekânda seyirci ile yüz yüze gelmek ve onlara kendi sesiyle yeni lezzetler sunmaktır. Stüdyolara günlerce kapanıp, büyük mali olanaklarına rağmen plaklar doldurmak onun aradığı şey değildi. Zamanını harcayamazdı bu "çıkar" için. Bu yüzden açıkgözler oynadığı 30'dan fazla operayı gizlice plağa aldılar. Bir haydutluk, hırsızlıktır bu şüphesiz. Ama neylersiniz hırsızlar dünyanın her yerinde yasalara bile ters giydiriyorlar külahını...
Bir Türk sanatçısı olarak Gencer'in bu başarıları bizim müziğimizin de tanınmasını sağlamış mıdır?
Bizim müziğimizin tanıtılması konusunda değil ama genel olarak Türkiye’mizin ve Türklerin tanıtılması konusunda, hem de opera gibi komple bir sanat dalında çok başarılı oldu Gencer. Bizde ayran dağıtır gibi unvanlar ve ödüller dağıtılırken Gencer'in ödüllerini başka uluslardan alması, onun için değil ama bizim için, hadi dilimin ucuna geleni söylemeyeyim ÇOK ACIDIR...
Leyla Gencer'i yanılmıyorsam 1948-49 sezonunda Ankara Devlet Operası'na sanatçı olarak girdiği zaman tanımıştım. Ankara'ya yeni yerleşmesine rağmen daha ilk yıllarda tüm davranışlarıyla kendisine çok düzeyli bir çevre edinmiş hem opera içinde hem de dışarıdaki sanat çevreleriyle bütünleşmeyi kolaylıkla başarmıştı.
Leyla Gencer ile beraber hangi operalarda rol aldınız?
Beraber oynadığımız ilk opera Cavalleria Rusticana Operası idi. Daha sonraki yıllarda Tiefland, Kerem ile Aslı, Maskeli Balo gibi eserlerle sahneye çıktığımızı hatırlıyorum. Rejisörlüğünü yaptığım operalarda beraber çalışma şansını da elde etmiştim; Tosca, Butterfly, Konsolos operaları, vs....
Leyla Gencer'in yetişmesini, uluslararası alanda üne kavuşmasını anlatır mısınız?
Efendim, değerli sanatçımız daha operaya ilk girdiği aylarda, çevresiyle ilişkilerinde kendine özgü tutum ve davranışları ile, yalnız sahne üzerinde değil, özel ilişkilerinde de bir sanatçı için çok önemli olan bir "kişilik" yaratmış ve bunu kabul ettirmişti.
Evet o yıllarda Arangi-Lombardi gibi bir zamanlar İtalyan Operası'nın en ünlü sanatçılarından biri olan hoca ile çalışması da şanstı. Ancak, Arangi-Lombardi'den onun kadar yararlanmayı başaran çok az sanatçı vardır. İtalya'daki ünlü şan hocaları "İyi şan hocası yoktur, iyi şan öğrencisi vardır" derler haklı olarak.
Bazıları da "Sanatkâr olunmaz, sanatkâr doğulur" derler. Gencer hem sanatkâr doğmuş hem de kendini sanatkâr oldurmuş ender kişilerden biriydi. Leyla Gencer o tarihlerde operamızda bulunan çok değerli korepetitörlerden de yararlanmayı iyi bildi. Daha o tarihlerde repertuarına aldığı operaları tradisyonlarına en uygun biçimde öğreniyordu. İtalyan Operalarını İtalyan korepetitör ve şeflerle, Alman operalarını da örneğin Reinwald isimli bir Alman korepetitörden öğreniyordu. Bu çok ciddi ve sistemli çalışmaların yanı sıra sanatına karşı çok büyük bir tutkusu, aşkı da vardı Gencer'in. Onun için yaşam opera demekti; bir yaşam biçimiydi opera Her şeyin önüne operayı koymuştu. Ne çoluk ne çocuk ne çalım ne kişisel arzu ve hevesler umurunda bile değildi Gencer'in. Bir çeşit dervişlikti işine karşı duyduğu bu sevgi ve saygı.
Zamanı gelince uluslararası platformlarda çalışmak üzere İtalya'ya gitti. Daha ilk oyununda (ki Napoli'de oynadığı Cavalleria Rusticana idi) hemen büyük bir başarı elde etti.
Ondan sonrası malum. Scala'dan Paris'e, Viyana'dan Bolsoy'a kadar dünyanın en büyük operalarının yıldızı oldu; Scala Operası'nda Gencer kadar uzun çalışmış çok az sanatçı vardır. Eğri oturalım ama doğru konuşalım; benim görüşüme göre Leyla Gencer'in yaptığını hiçbir sanatçımız yapmadı bugüne kadar Batı'da. Adına kitaplar yazılan kaç sanatçımız var onun gibi?... Saman alevi gibi parlayıp sönüveren bir sanatçı da değildir Gencer. 35 yılı aşkın bir zamandır bir "Primadonna" bu sözcüğü gerçek anlamında kullanıyorum, olarak kalmayı başardı. İstanbul Festivali'ne her davet edişimde "Aydıncığım artık beni rahat bıraksana, ben eskisi gibi değilim" der, ben de ona "Sen çam ağacı gibisin, 4 mevsimde de yeşil" diye cevap veririm şakayla. Gencer büyük bir sanatçı, kusursuz bir meslektaş olduğu kadar iyi bir dosttur da. ("Sevgi"nin hem "seven "i, hem de "sevilen"i yarattığına) inanmamak mümkün değil Gencer'i tanıdıktan sonra. Hele bu sevgiyi kucaklayıp taşıyan bir de "akıl" olunca...
Normal plak doldurmadı Gencer, değil mi? Sanırım mevcut plakların çoğu korsan plaklardır. Neden?
Bu plak işinde başına gelenler de yukarıda sözünü ettiğim sevgisinden kaynaklandı. Onun bütün istediği sahne denilen o büyülü mekânda seyirci ile yüz yüze gelmek ve onlara kendi sesiyle yeni lezzetler sunmaktır. Stüdyolara günlerce kapanıp, büyük mali olanaklarına rağmen plaklar doldurmak onun aradığı şey değildi. Zamanını harcayamazdı bu "çıkar" için. Bu yüzden açıkgözler oynadığı 30'dan fazla operayı gizlice plağa aldılar. Bir haydutluk, hırsızlıktır bu şüphesiz. Ama neylersiniz hırsızlar dünyanın her yerinde yasalara bile ters giydiriyorlar külahını...
Bir Türk sanatçısı olarak Gencer'in bu başarıları bizim müziğimizin de tanınmasını sağlamış mıdır?
Bizim müziğimizin tanıtılması konusunda değil ama genel olarak Türkiye’mizin ve Türklerin tanıtılması konusunda, hem de opera gibi komple bir sanat dalında çok başarılı oldu Gencer. Bizde ayran dağıtır gibi unvanlar ve ödüller dağıtılırken Gencer'in ödüllerini başka uluslardan alması, onun için değil ama bizim için, hadi dilimin ucuna geleni söylemeyeyim ÇOK ACIDIR...
ORKESTRA MONTHLY MAGAZINE No.154
1986 June
POSTA MONTHLY NEWSPAPER
1986 August
Leyla Gencer: “Bana kraliçe derler”
Ali Koçman bu ayki röportajını Türkiye'nin yurt dışındaki en başarılı sanat elçilerinden biriyle, soprano Leyla Gencer'le yaptı. 35 yıldır İtalya’da yaşayan, dünyanın dört bir yanında her biri olağanüstü bir başarıyla sonuçlanan konserler veren Leyla Gencer'le Koçman, İstanbul Festivali'ni izleyen günlerde buluştular. Leyla Gencer'in kendine has otoriter tavrının yarattığı, resmi bir havada başlayan söyleşi yerini samimi, sıcak bir sohbete bırakarak sürdü.
A.Koçman: Öncelikle dünya çapında
bir sanatçıyla görüşme imkânı bulduğumuz için size çok teşekkür ediyoruz. Bu
sanatçının bir Türk sanatçısı olması bizim için ayrı bir gurur vesilesi. Sen
senelerde İstanbul Festivali'ndeki konserlerinizi izledim. Ben konseri izlerken
seyircinin tepkisini, heyecanını da gözlemeye çalışıyorum. Son konserinizde
Vivaldi'nin Beyazıt operasındaki ünlü aryasını bitirdiğiniz zaman salon
kelimenin tam anlamıyla yıkılıyordu. Ağlayanlar, ayağa kalkanlar vardı... Zannediyorum
siz de dikkat ediyorsunuz, olağanüstü bir ilgi, olağanüstü bir heyecan vardı.
Bu sadece çok ünlü bir sanatçı ve başarılı bir konser nedeniyle değil
zannediyorum. İstanbul sanatseverleri, müzik severleri sizi bir Türk sanatçısı
olarak selamlamanın heyecanını da duyuyorlar. Herhalde siz de bir Türk sanatçısı
olarak dünyada elde ettiğiniz başarılarla bunu hissettiniz. Biraz bu konudaki
görüşlerinizi rica edeceğiz.
A.Koçman: Operaya gider misiniz?
L.Gencer: Eskiden giderdim, son senelerde
gitmiyorum.
A.Koçman: Niye?
L.Gencer: Beğenmiyorum, canım sıkılıyor.
L.Gencer: Tabii. Bütün
söyledikleriniz doğru. Ben Türkiye'ye nadiren geliyorum maalesef. Festival daha
yeni doğmuştu, ikinci senesiydi. 1974’te iki konser vermiştim. Bir tane
orkestra ile bir tane de Aya İrini’de. Yani Aya İrini’yi ben açtım diyebilirim.
O zaman büyük bir yenilikti. Bana gösterilen sevgi, yapılan tezahürat herhalde.
Kendi sanatçımız olduğu için, Türk olduğum için. Ben Ankara'da da İstanbul'da
da aynı sevgiyi gördüm. Hatta Aydın Gün bana telefon eder Milano'ya ara sıra.
"Biletlerin daha satışa çıkmadan bitti. Satışa bir saat evvel çıktı hepsi
bitti, satıldı, mecburum ilave sandalyeler koymaya yerimiz yok" diye güzel
haberler verir. Tabii çok hoşuma gidiyor. Bu tepki burada normal bir tezahürat,
Türk olduğum için. Fakat bütün dünyada olan hayranlarım, çok olduğunu biliyorsunuz,
aynı şekilde aynı sevgiyi gösteriyorlar. Bunu nasıl izah edelim?
A.Koçman: Sahnede dahi
hissedilen olağanüstü bir disiplin ve otoriteye sahipsiniz, bu, sanatınıza da
yansıyor tabii, sesinizin güzelliğinin ötesinde çok büyük bir saygı ve onun
gerisinde bir teknik var.
L.Gencer: O saygıyı
karşımdakilere, sahnede olduğum zaman hissettiriyorum. Kendim hissettiğim
kadar, onlar da aynı şekilde hissediyor, cevap veriyorlar. Yalnız ben değilim.
Birçok sanatçı var bu şekilde saygı gören, sevgi gören, tezahürat gören, bu nereden
geliyor? Bu zannediyorum ki Allah vergisi. Yani dâhiler var değil mi? Şairler,
edipler, fizikçiler, büyük dehalar var. Bir de onlarda izah edemediğimiz,
bilemediğimiz gizli kuvvetler var. O kuvvetlerden biz sanatkarlarda da var,
yalnız ediplerde vs. değil. Büyük müzisyenlerin mutlak ilahi kuvvetleri var. Bunu
ne kendimiz izah edebiliriz ne de bir başkası izah edebilir. Ben normal
hayatımda olduğum zaman bu kuvveti hissetmiyorum. Lalettayin bir insanım yani,
gayet basit, gayet normal, kompleksleri olan, kendinden emin olmayan, çoğu zaman
yanlış şeyler söyleyen, yanlış şeyler yapan, yanlış tepkiler gösteren,
reaksiyonlar gösteren, herkes gibi birçok kusurları olan bir insanım. Yani çok
kusurlarım var benim insan olarak. Sahneye çıkıncaya kadar çok heyecanlanıyor,
her seferinde "Bu son, bir daha çıkmayacağım" diyorum. Bir iki ay
önceden başlıyor sıkıntım.
A Koçman: Bu doğum sancısı
gibi bir şey.
L.Gencer: Evet öyle bir şey
fakat, sahneye çıktığım dakikada müthiş bir rahatlık geliyor, aramızda manyetik
bir akım kuruluyor ve o anda, "Lisanını anlamadığınız halde, benim size
anlatacağım her kelimeyi anlamanız gerek" diyorum içimden ve zannediyorum
ki anlatıyorum, öyle olmuyor mu?
A.Koçman: Muhakkak öyle. Bir
şey işittim. Bu, basına da yansıdı. Zannediyorum ki iki sene önce bir Paris
konseriniz olağanüstü bir başarı olmuş. İtalya'daki temsilleriniz, hâlâ
hatırlanan San Francisco Operası olağanüstü başarılı. Demek ki o birkaç ay
önceden girmiş olduğunuz bunalım sonucunda çok hoş bir olay ortaya çıkıyor.
Sahnede siz artık rahatsınız. Temsil veya konser başladığında siz artık seyirciye
hükmediyorsunuz, öyle diyelim mi?
L.Gencer: Öyle oluyor galiba.
Hükmetmekten ziyade, seyirciye benim dediklerimi, anladıklarımı hissettirmeye
gayret etmiyorum. "Bu böyledir" diyorum ve ulaştırıyorum.
A.Koçman: Sizin için dünyanın sayılı divalarından
biri diyorlar. Anlatın lütfen "Diva" ne demek?
L.Gencer: Ben çok modern bir
sanatçıyım. Divalık devrinin geçtiğini zannediyorum. Başka bir de- virde
yaşıyorlardı hakiki büyük divalar. O zaman başka eğlenceler yoktu, opera çok
sevilen bir sanat koluydu. Mesela Maria Braun'ların zamanında, Juditta Pasta zamanında...
Biliyorsunuz o zaman atlı arabalar vardı. Atlı arabaları götürürlermiş,
sökerlermiş atları, omuzlarında taşırlarmış, muazzam hediyeler verirlermiş
Sarah Bernard'ların zamanında vesaire. Bu devirler geçti, sonra bir başka türlü
divalık ortaya çıktı. Çok sevilen, çok seyircileri olan sanatkârlar ve her
temsili takip eden bir seyirci kitlesi var. Peşinde böyle bir sürü insanı
sürükleyen ve kendinde böyle karizması, kuvveti olan sanatkâr olunca ona
"Diva" diyorlar.
A.Koçman: Sopranolara...
L.Gencer: Sopranolara. Ben bunu
gördüm. Benim çok hayranlarım, çok dinleyicilerim var. Takip ederler.
A.Koçman: Sizin gittiğiniz yerde bilhassa gelip sizi
seyreden...
L.Gencer: Evet çok, mesela İngiltere’de
programlarım olursa, operalarım olursa onlar takip ederler, İngiltere’ye
gelirler. Fransız, Alman, İngiliz, Amerikalı. A.Koçman: En fazla İtalyan mı?
L.Gencer: Hayır çok Amerikalı var.
Mesela ben 1978 yılında Milano Operası'nda oynarken New York'ta bütün bir sene
ekonomi ve fedakârlık yaparak orada beni seyretmeye gelenler vardı. Mesela 70
yaşında bir hanım vardı ben tanımıyorum, kalkmış gelmiş, bilhassa Anna
Bolena'yı dinlemek için ve bizim İtalya'da maalesef biliyorsunuz, ikide bir de
grevler olur, makinistlerin grevi oldu, hepimiz hazırlandık, 8.30'da temsil
vardı ama yapılmadı.
A.Koçman: "Bizim Italya" demenizi ben
kabul etmiyorum. İtalya'da!..
L.Gencer: Tenorlar çok acayip
insanlardır. Sesleri biraz tiz olduğu için herhalde, başlarına vuruyor.
L.Gencer: Ben "Bizim İtalya" diyorum çünkü 35 senedir oradayım. Derken, ben çıkarken, o hanım orada hüngür hüngür ağlıyordu. Geldi, bana dedi ki "Ben taa New York'tan Roma'ya geldim ve bir sene çalıştım gelip sizi dinlemek için." "Aman" dedim. "İki gün sonra yapılacak konser, kalın" ama "Benim işim var" dedi ve ikimiz de son derece üzüldük, gitti kadıncağız. Bir de gençler bütün plaklarımı, konserlerimi takip ediyorlar, bir konser verdiğim, bir seminer olduğu zaman veyahut da gençler için hazırladığım bazı operalar olunca izliyorlar.
A.Koçman: Bizans sarayındaki bir entrikayı alıyor konu olarak.
A.Koçman: Amerika temsilleri ondan sonra...
A.Koçman: Şimdi efendim bazı sorularımız olacak
belki size klasik gelecek ama şunu soracağım: Böyle seve seve, hakkını vere
vere oynadığınız operalar?
L.Gencer: Bu suali herkes soruyor.
Bu yanlış bir sualdir. Bir sanatkara sorulmaması gerekir. Bir operacıya bunu
sorunca size cevap veremez.
A.Koçman: Ayıp mıdır?
L.Gencer: Ayıp değil yanlıştır,
çünkü birçok çocuğunuz var da hangisini tercih ediyorsunuz gibi bir şey bu,
öyle bir şey olamaz, hepsini seversiniz.
A.Koçman: Şimdi bir de şunu söyleyeyim. Çok popüler
operalar var. Bir de çok teknik operalar var.
L.Gencer: Bütün operalar çok
tekniktir.
A.Koçman: İtalyan operalarını...
L.Gencer: Benim daha ziyade ihtisasım
İtalyan operalarıdır. Yani esasen çok opera söyledim. Modern opera da çağdaş
opera da söyledim. Fakat benim hakikaten ses organizasyonum 1800 yıllarında
yazılan operalara çok uygun. Ve bunların yorumu zor olduğu gibi, söylemesi de
zor. Onun için bunları söyleyebilecek sanatkârlar bulamıyorlardı. Bir müddet
öyle oldu.
A.Koçman: Siz bunları ortaya çıkardınız. Ve
İtalya'da oynadınız. Ve benim duyduğum doğru ise müzik sever İtalyanlar
yanlarında teyp getirip gizlice siz opera oynarken teybe alıyorlarmış. Doğru
mu?
L.Gencer: Var tabii. Hep alıyorlar.
Devamlı alıyorlar.
A.Koçman: Yani korsan kaset dediğimiz olay sizin
için de geçerlidir.
L.Gencer: Benim için en başta
geçerli korsan kaset. Fransa da L'Express de yazmıştı, 3-4 sene evvel
"Korsan kasetlerin nişanlısı" diye.
A.Koçman: Sizin kazancınızı da biraz alıp götürüyor
herhalde.
L.Gencer: Hayır hiçbir şeyimi
götürmüyor, ama bir şey de kazandırmıyor. Çok sevilen sanatkarlara meraklılar
geliyor, bantla oturuyor, yapıyor. Mesela ben Milano'da bir hakimle arkadaş
oldum. Şimdi 50 yaşında var. Konserlere giderdi ve bilhassa senfonik konserleri
severmiş, eskiden. Yani enstrümanlar, piyano vesaire. Piyanistleri takip edermiş.
Sakallı bir adamdı. Hep koyu renk giyinir, bir de simsiyah bir apareyi vardı.
Tiyatrolar izin verirlerdi, gelir ön sırada oturur herkesi susturur elinde bir
mikrofon bütün ne var ne yok hepsini kaydederdi Evinin bütün duvarları büyük
bantlarla doluydu. Bu hâkimin yalnız bu senfonik konserlere ve enstrümanlara
merakı vardı. Beni dinledikten sonra bana tutuldu. Ve benimle beraber operayı
keşfetti. Şimdi bütün temsillere gidiyor, herkesi takip ediyor. Ve bu adeta bir
gelenek oldu. "Renato yok ne oldu hasta mı?" filan diye konuşuluyor
gelmeyince.
A.Koçman: Bu kadar yoğun çalışmaların arasında
seyirciliğiniz de var mıdır? Tiyatroya, operaya seyirci olarak gider misiniz?
L.Gencer: Ben eskiden çok giderdim.
Özellikle tiyatroya çok giderdim.
A.Koçman: Opera?
L.Gencer: Operaya daha az, ama
giderdim eskiden. Son seneler gitmiyorum.
L.Gencer: Tenorlar sopranoları,
sopranolar tenorları, mezzo sopranolar her ikisini birden kıskanır.
A.Koçman: Şef ne yapar?
L.Gencer: Şef de herkesi idare
etmeye çalışır.
A.Koçman: Niye?
L.Gencer: Yeniden dünyaya gelsem
soprano olmak istemem, orkestra şefi olmak isterim.
A.Koçman: Neden?
L.Gencer: Herkese hükmetmek için.
A.Koçman: Kaç senedir Milano' da oturuyorsunuz?
KADIN MONTHLY MAGAZINE
1986 September
Leyla
Gencer'in tüm yaşamı İtalya'da geçiyor. Türk müzikseverler onu ancak iki yılda
bir dinleme imkânını buluyorlar. Bu yıl Türkiye'de sahneye çıktığına göre en az
1988'de tekrar gelebilir. Ama bu da onun yoğun programına bağlı...
DÜNYADA ADIMIZI DUYURANLAR
35 YILLIK RAHİBE:
Leyla Gencer
Tullio
Serafin ile çalışma olanağı sağlamıştır. Daha önceleri Maria Callas da
aralarında olmak üzere birçok ses yıldızı yetiştiren “Maestro”, Leyla Gencer'in
tekniğini daha da geliştirmiş, Palermo'nun Massimo sahnesindeki La Traviata
temsilinin Violetta rolünü hazırlamıştır. Gencer'in, buradaki başarısını
1957'de Venedik'in La Fenice sahnesindeki I due Foscari’nin başrolü
izlemiş, Viyana Devlet Operası'nda Herbert Von Karajan yönetiminde La
Traviata temsilinden sonra Birleşik Amerika'nın San Francisco ve Los
Angeles şehirleri opera mevsimlerinde yer alan La Traviata, Lucia di
Lammermoor ve La Forza del Destino, sanatçıyı Yenidünya'ya
tanıtmıştır. Dönüşte La Scala kurumu ile sözleşme imzalayan Leyla Gencer, La
Forza del Destino ile Milano'da da başarısını sürdürmüştür. Gencer daha
sonra Francis Poulenc'in Les Dialogues des Carmelites adlı operasının
ilk temsilinde başrolü almıştır. Mefistofele'de de alkışlanan sanatçı,
1958'de Donizetti'nin konularını İngiliz tarihinden alan unutulmuş
operalarındaki üstün başarısı ile Sopranoluktan Primadonnalığa geçmiş, radyo
için ünlü müzik yönetmeni ve ses eğitmeni Gianandrea Gavazzeni ile yaptığı Anna
Bolena ile başarılarına başarı katmıştır.
1960
yılından sonra Leyla Gencer' in yükselişi büyük hız göstermiştir.
Çoğunlukla
Mozart, Donizetti, Verdi ve Puccini'nin eserlerinden oluşan repertuarına artık
Rus Operaları da katılmış, 1961 yılı Salzburg Festivali'nde Simone
Boccanegra ile ilgi toplamış, 1962'de Norma, Beatrice di Tenda
ve Jerusalem’le ününü daha da artırmıştır.
Bu
sene dördüncü defa Uluslararası İstanbul Festivali'ne katılan ünlü
primadonnamızla, Kadın dergisi için söyleşi yaptık.
İtalyan
stili eşyalarla sade, iddiasız, fakat dinlendirici bir görünümde döşenmiş olan,
Leyla Gencer'in Topağacındaki evinde, ilk sorumuza başladığımız zaman,
öncelikle ters bir karşılama ile karşı karşıya kaldık...
Sorumuz
şöyleydi:
“Efendim,
Türkiye'yi yurtdışında başarı ile temsil eden değerli sanatçılarımızdan biri
olan Sayın Leyla Gencer, önce sanat yaşamınızda başınızdan geçen ilginç bir
anınız anlatır mısınız?” dediğimiz an...
“Niye
hep böyle şeyler sorarsınız. Bir sanatçının hayatında devamlı ilginç şeyler,
ilginç hadiseler yaşanabilir. Zaten sanatçının hayatı ilginçtir. Hiçbir şey
hatırlamıyorum” cevabını alıyoruz. Eyvah, ünlü sanat elçimiz, daha ilk
sorumuzda sinirleniyor, yoksa kendisi ile söyleşimizi yapamayacak mıyız, diye
çelişkiye düşüyoruz. Ama yılmadan ikinci sualimize geçiyoruz...
“İlk
sahne aldığınız günü hatırlıyor musunuz? Neler hissettiniz?”
“Evet,
Ankara Devlet Operası'nda Cavalleria Rusticana Operası'nda tek prova ile
çıktım. Ama sanki bugünkü gibi hiç heyecanlanmadım. Ama rolüm gereği heyecanlı
olmam gerekiyordu, bunu da başardım.”
İşte
Leyla Gencer böyle soğukkanlı bir şekilde sahne almasını anlattıktan sonra,
güzel sanatlara olan ilgisini kendisine sorduğumuz zaman güleç bir ifade ile
bale ve tiyatronun yanı sıra, arkeoloji ile de ilgilendiğini belirtti ve...
“Ben
çok gençken, yani mektebe giderken, hangi sanat koluna girebileceğimi
kestiremiyordum. Çünkü benim bütün sanatlara karşı aşırı bir duyarlılığım ve
ilgim vardı. Hep derdim ki... Acaba Edebiyat Fakültesi'ne mi gitsem, Sanat
Tarihi Fakültesi'ne mi gitsem, yoksa arkeoloji mi yapsam. Arkeoloji benim çok
ilgilendiğim bir sanat dalı idi. Bale dersi aldım. Ama bana balenin faydası
sadece sahnede rahat hareket edebilmem için âdeta bir jimnastik göreviydi.
Baleyi oynamayı değil, seyretmeyi severim. Zaten ben çocukluğumda da devamlı
'ben bir gün ünlü bir sanatçı olacağım' demiştim.”
“Peki,
arkeoloji ile tekrar uğraşmak istemez misiniz?”
“İstemez
olur muyum? Elbet bir gün sanat hayatıma son verdiğimde, ülkeme gelip arkeoloji
ile uğraşacağım.”
“Sizce
bir sopranonun yaşamı nasıl olmalıdır? Bir sanatçının 24 saatini anlatır
mısınız?”
“Bir
insanın gerçek değerde primadonna olabilmesi için manastır hayatı yaşaması
lazım. Ben 35 yıldan beri sahnelerdeyim. Evet, tipik bir manastır hayatı
yaşaması lazım. Ne düzenli bir aile hayatı ne balo ne çay ne sosyal hayat;
hiçbiri yok. Çünkü bu yoklar olmazsa iyi sanatçı olunmaz.”
“Peki,
bir sanatçının 24 saati nasıl olmalı diye sormuştuk?”
“24
saat ne demek?.. 24 saat bile gün gelir yetmez. Hele sahne ve resitaller öncesi
gayet yoğun bir çalışma temposu, provalar, provalar... Derken, sahne alırsınız,
onu sahneler izler ve siz kusursuz olmak için gece bile uyumadan, kusursuzu
başarmak için devamlı düşünürsünüz.”
“Halen
Türkiye'de ve dünyada en çok beğendiğiniz sopranolar kimlerdir?” diye sorduğumuzda
Gencer'in yüzünde hemen sert bir ifade oluşuyor ve...
“Uzun
senelerden beri yurtdışında olduğumu söylemiştim. Bu yüzden Türkiye'dekileri
bilmiyorum. Çünkü takip etmedim ve de seyretmedim. Yabancılara gelince, sakin
rakip olarak düşünmeyin. İsim vermeyeceğim. Çünkü bir diğerinin adını duyunca,
öteki gücenir.”
“Peki
Maria Callas?..”
Daha sözümüzü tamamlamadan:
“Eee?
Öldü gitti.”
“Dünyanın
çeşitli tiyatrolarında sahne aldınız. Bilindiği gibi Rus Operası'nda sahne
almak bir soprano için çok önemli bir olay. Bu konuda neler söyleyebilirsiniz?”
“Ben
Rus Operası'nda üç defa oynadım. Bunlardan ikisi Çaykovski'nin eserleri idi, ki
bunlardan birinde çok sevdiğim arkadaşım Mina Lafelli ile birlikte sahne aldık.
Bir diğeri de Prokofiyef'in bir operası idi. Ben daha ziyade İtalyan
operalarında sahne aldım. Bunun da sebebi bazı kompozitörlerin İtalyan operalarına
sesimin daha iyi gittiğini söylemeleriydi.”
“Bugüne
kadar kaç operada oynadınız?”
“Valla
onu ben kesin rakam olarak bilmiyorum. Ama, geçenlerde bir yerde okudum; 71
defa sahne almışım. Daha önce de belirttiğim gibi 35 seneden beri de
sahnelerdeyim.”
“Sayın
Gencer, idealinizde soprano olmak var mıydı?”
“İdealimde
aslında tiyatrocu olmak vardı. Çocukluğumda hep tiyatrocu olmak isterdim.
Sesimin tonu itibariyle sopranoluğu seçmek zorunda kaldım. Soprano olduktan
sonra da Scala'ya gideceğim diye kafama takmıştım. Ve de gittim, hem de sahne
aldım. Yani bundan da şunu söylemek istiyorum; bu mesleğe başlanıldığı zaman en
mükemmel şekilde düşünüp, en mükemmel şekilde çalışıp, muvaffak olabilmek için
de daima hedefleri büyük tutmak lazımdır. Yani şöyle, sadece sahneye çıkmış
olmak için çıkmamalı insan.”
“Leyla
Hanım, eğer dünyaya bir defa daha gelseydiniz, ne olmak isterdiniz?” diye sorduğum
zaman ünlü primadonna hiç düşünmeden şu cevabı verdi:
“Orkestra
şefi!”
Bir
süre sessizlik oldu... Ardından Leyla Gencer'in söyleşimizin başındaki sert
tavrı ortadan kalkmış ve “Bir kahve ikram edebilir miyim?” diyen sesi
duyulmuştu. Teşekkür ettim ve söyleşimize devam ettik.
 |
| Leyla Gencer'i tanıtan kitabın kapağı |
“Bugüne
kadar kazandığınız ödüllerinizin sayısını hatırlıyor musunuz?”
“30'a yakın ödül
kazandım. Yalnız, Türkiye'den hiç ödül almadım. Beni İtalyanlar en büyük
ödülleri olan Commandatore, Fransızlar L'egion d' honneur ile
ödüllendirdiler. Amerikalılar da Fahri Hemşeri ilan ettiler. Fakat ben,
memleketimde hiçbir kimseden ödül almadım. Buna rağmen sitem de etmiyorum ama,
ehemmiyet verilmedi diyorum.”
“Sayın
Gencer, biyografinizi bir de sizin ağzınızdan dinleyebilir miyiz?”
“Şimdi
anlatmaya kalksam saatler sürer. Siz en iyisi ocak ayında İtalya'da satışa
çıkan, 8 seneden beri benim hayatımı inceleyerek yazılan 600 sayfalık kitabı
alın. Bu kitabı İtalyan kadın yazar Franca Cella yazdı. Kitapta benim bütün
oynadığım operalar, gazete ve dergilerde beni metheden veya eleştiren yazılar,
verdiğim resitaller yazı olarak çıktı. Gerisi de resimli olarak işlenmiştir.
Hatta Scala'da bu kitabın tanıtımı için büyük bir merasim de yapıldı. Öyle
tahmin ediyorum ki, Türkiye'de de satışa çıkacak.”
“Sayın
Leyla Gencer, öncelikle bu değerli zamanlarınız içinde bize söyleşi imkânı
tanıdığınız için çok teşekkür ederiz.”
“Ben
teşekkür ederim.”
Röportajın ertesi günü Leyla Gencer İtalya'ya gidiyordu. Bir daha ne zaman geleceği, özellikle ne zaman sahneye çıkacağı belli değildi. Ama onu tanıyanlar, Türk opera severlerin az iki yıl bekleyeceklerini söylüyorlar.
1 9 8 7
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1987.07.23
YURDUNDAN BAZEN KUYRUKLU YILDIZ GİBİ GEÇEN BİR SANATÇIMIZ
15.
Uluslararası İstanbul Festivali'nin artık 1 sonlarına yaklaşıyoruz. Festival
çerçevesin de bugün tek bir konser yer alıyor: Leyla Gencer.
İstanbul’da
doğan Leyla Gencer, İtalyan Lisesi'nde okudu, sanata karşı tutkusu önce
tiyatro, bale, arkeoloji ile başladı, sonra sesinin niteliği anlaşılınca müziğe
yöneldi. Özel dersler yanında İstanbul Belediye Konservatuarı’nda öğrenime
başlayan sanatçı, 1949'da İstanbul Şehir Korosu'nda çalıştı, sonra Ankara
Devlet Operası korosuna katıldı, Elvira da Hidalgo ve Giannina Arangi-Lombardi
gibi ünlü şan hocalarıyla eğitim gördü. Ankara Operası’nda Cavalleria
Rusticana'daki Santuzza rolüyle başarı kazanan Gencer, 1954'te İtalya'ya
giderek Napoli San Carlo Operası'nda aynı rolde sahneye çıktı. Onun bu başarısını
gören yönetici Pasquale di Costanzo tarafından o sezonun Madame Butterfly ve
Yevgeni Onegin operalarında başrollerde görevlendirildi. Bu kez İtalyan operasının
ünlü uzmanı ve şefi Tulio Serafin'in dik- katini çeken Leyla Gencer, daha önce
M. Callas gibi pek çok yıldızı yetiştiren bu büyük ustanın yanında tekniğini
geliştirdi. 1956'da Palermo'da, La Traviata rol aldı, daha sonra 1958’de Anna Bolena’daki
üstün başarısıyla "sopranoluktan "prima donna"lığa ulaştı.
1960
yılından sonra Gencer'in yükselmesi hızla sürmüş, Don Carlos, Maça Kızı,
Talihin Kudreti, Aida, Macbeth, Norma, Simon Boccanegra, Lucrezia Borgia, 1
Vespri Siciliani, Alceste, Maskeli Balo, Albert Herring operalarındaki üstün
başarılan birbirini izledi. Ayrıca Piccolo Scala Konser Salonu'ndaki Chopin
(1976), Liszt-Bartok (1978) resitalleri de büyük ilgi gördü.
Dünyanın en
ünlü eleştirmenleri, onun eski operaları yeniden gün ışığına çıkarma çabasını
övgüyle karşılanırken, Donizetti'nin Roberto Devereux, Maria Stuarda,
Belisario, Caterine Cornaro, Les Martyrs; Puccini'nin Saffo, Cherubini'nin
Medea, Spontini'nin La Vestale, Rossini'nin Elisabetta Regina D'Ingilterra adli
eserleri Leyla Gencer ile yeniden canlılık kazandı. Ancak bu başarılar korsan
plak endüstrisine yaradı, radyo yayınlarından yapılan yasadışı kayıtlan
kapsayan, sayısı on dördü bulan opera plağı piyasaya sürüldü, bu da ciddi plak
firmalarının Leyla Gencer olayına ilgisini azalttı.
Gencer'in
kendine has üslubu, sesini çok ustalık- kullanış, üstün sahne hâkimiyeti,
özellikle eski operalar çağdaş biçimde değerlendirmesi, onun büyük başarısının
başlıca nedenleri arasında. Büyük çalışma gücünü, unutulmuş İtalyan operalarının
diriltilmesi ne harcayan ve bunu zevkle yapan Gencer, geçmiş yüz yılların primadonnaları
Pasta, Malibran gibi yıldızların sesleriyle dinlenebilen ve onlarla birlikte
ortadan kaybolan eserleri müzikseverlere tekrar sundu. Geniş yan kılar
uyandıran Gencer'in başarılan için La Scala'nı ünlü hocası Plazza, "Bu
operalar ancak Leyla yeniden hayata kavuşturabilirdi" dedi, Paris'te ilk
kon serini 1981'de veren sanatçımızı, 1985'te bu kentteki resitalinden sonra
L'Express bir "Diva-İlahe" olarak tanımladı.
1967 İtalya
Hükümeti Commendatore Ödülü, 1973 Donizetti Derneği Şeref Ödülü, 1975 İtalya
Plak Eleştirmenleri Ödülü ve Floransa Uluslararası "Le Muse" Ödülü,
1977'de üstün sahne oyunu için Uluslararası "La Madonina" Ödülü,
1986'da Milano Kenti Altın Madalyası ile onurlandırılan Leyla Gencer, halen İtalya’da
yaşıyor. Avrupa ve Amerika'daki yoğun sahne çalışmaları ve konserleri yanında,
1974, 1982; 1984 ve 1986 Uluslararası İstanbul festivallerine de katılan
sanatçı bestecimiz, Bülent Tarcan'ın deyimiyle, "Yurdundan arada bir
kuyruklu yaldız gibi geçer."
NOKTA WEEKLY MAGAZINE
1987.07.26
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1987.07.27
Sanat ●Kültür ●İnsan
"Hem alaturka hem Avrupalıyım"
Opera sanatçısı Leyla Gencer, 35 yıldır Avrupa'da yaşıyor
ÜNLÜ İtalyan
opera binası Scala'da 22 yıl sahneye yıkan Leyla Gencer, yılda birkaç defa
Türkiye'ye geliyor. Sanatçı, "Anadolu adetlerini unutmadım. Ancak, yaşantı
olarak tam bir Avrupalıyım. İki özelliği bir araya getirip medeni bir insan
olmaya çalışıyorum" dedi.
LEYLA İPEKÇİ
Leyla
Gencer'in İstanbul seferi bu yıl da geçen yıl olduğu gibi İstanbul Festivali
sayesinde gerçekleşti. Onu Nişantaşı'ndaki evinde ziyaret ettik: Gencer'e, genç
kızlığınızda böylesine bir isim yapmayı umuyor muydunuz şeklindeki bir soru
yönelttiğimizde açık ve net olarak şunları söyledi:
Çocukluğumdan beri operaya çok merakım vardı. İstanbul'da konservatuvardayken konserler vermeyi, tiyatrocu olmayı düşünüyordum. Yıllar geçti çalışmalarım ilerledi. Ankara Devlet Tiyatrosu'na girdim, İtalyan hocalarla tanıştım. O zamanlar gerçek bir sanatçı olarak çalışmayı kafama koymuştum. Belki de biliyordum. Aslında insanın kendine güveni olmazsa bu iş olmaz. En baştan beri Scala'ya gideceğim diyordum... Ve gittim ve tam 22 yıl da devamlı Scala'daydım.
Türkiye'ye gelip gittikçe, neler hissediyorsunuz?
Aslında Türkiye'ye geldiğim zaman biraz daha fazla kalmak istiyorum. Ama devamlı kalamam burada, sıkılırım herhalde. Milano'da bile sürekli oturamıyorum ki! Mutlaka dolaşmam gerek. Sanatçılar biraz bohemdir. Bizim evimiz valizler. Bunu hep söylerim. 35 yıldır valiz yapıp açmaktan usandım diyorum. Ama bir türlü de valizsiz bir hayat düşünemiyorum.
Batılı yaşam tarzını benimsemeniz kolay oldu mu?
İnsanın iç zenginliği çok önemli. Bunu koruması için de kendi köklerini inkâr etmemesi gerek. 35 yıldır yaşantı olarak tam bir Avrupalıyım. Ama hiçbir zaman bir Türk, bir Anadolu kızı olduğumu yadsımadım. Tam tersine bundan gurur duyuyorum. Bence insanı insan yapan kökleridir. Geçmişini inkâr eden insanlar boş insanlardır. Derinlikler yoktur. Bu da sanatçıda kendini belli eder. Her medeniyetin bazı özellikleri vardır. Ben aynı zamanda çok alaturkayım, hem de Avrupalıyım. Anadolu adetlerimi unutmayı hiçbir zaman düşünmedim. Ben iki özelliği bir araya getirip medeni bir insan olmaya çalışıyorum.
Sanatınız uğruna ne gibi özverilerde bulundunuz?
Hayat boyu, saatinde uyudum, denize girdim, güneş banyomu yaptım, vitaminlerimi aksatmadan aldım, normal bir evlilik hayatı geçirdim. Düzenli yaşadım ve çalıştım.
Feminizm hakkında ne düşünüyorsunuz, feminist misiniz?
Feminist hareketleri kadın sanatçılar arasında yaygın galiba Türkiye'de. Avrupa'da da aşırı feministler vardı ama şimdilerde biraz duruldular gibi. Ben sonuna dek kadın haklarına saygı duyuyorum. Kadın, kendi başına bir şahsiyet her şeyden önce. Ama öyle aşırı bir feministliği anlamıyorum. Her kadında biraz dişilik olmalı. Bu onun doğal bir parçası.
Medeni bir feminizmden yanayım, aşırıya kaçmadan. Bence kadınlar hem kadınlığını bilsin hem de haklarını korusun. Kadın kadınlığını bitirmesin. Ama mesela bir kadının erkek gibi giyinmesini doğru bulmuyorum. Estetik bakımdan feminitesi olması gerek.
Sanatçılar dışarıda zaten isim yapmış insanlar. O yüzden bu problemlerle pek fazla ilgilenmiyorlar. Ben de kendi haklarımı elde ettiğim için pek bir tepki göstermiyorum.
Çocukluğumdan beri operaya çok merakım vardı. İstanbul'da konservatuvardayken konserler vermeyi, tiyatrocu olmayı düşünüyordum. Yıllar geçti çalışmalarım ilerledi. Ankara Devlet Tiyatrosu'na girdim, İtalyan hocalarla tanıştım. O zamanlar gerçek bir sanatçı olarak çalışmayı kafama koymuştum. Belki de biliyordum. Aslında insanın kendine güveni olmazsa bu iş olmaz. En baştan beri Scala'ya gideceğim diyordum... Ve gittim ve tam 22 yıl da devamlı Scala'daydım.
Türkiye'ye gelip gittikçe, neler hissediyorsunuz?
Aslında Türkiye'ye geldiğim zaman biraz daha fazla kalmak istiyorum. Ama devamlı kalamam burada, sıkılırım herhalde. Milano'da bile sürekli oturamıyorum ki! Mutlaka dolaşmam gerek. Sanatçılar biraz bohemdir. Bizim evimiz valizler. Bunu hep söylerim. 35 yıldır valiz yapıp açmaktan usandım diyorum. Ama bir türlü de valizsiz bir hayat düşünemiyorum.
Batılı yaşam tarzını benimsemeniz kolay oldu mu?
İnsanın iç zenginliği çok önemli. Bunu koruması için de kendi köklerini inkâr etmemesi gerek. 35 yıldır yaşantı olarak tam bir Avrupalıyım. Ama hiçbir zaman bir Türk, bir Anadolu kızı olduğumu yadsımadım. Tam tersine bundan gurur duyuyorum. Bence insanı insan yapan kökleridir. Geçmişini inkâr eden insanlar boş insanlardır. Derinlikler yoktur. Bu da sanatçıda kendini belli eder. Her medeniyetin bazı özellikleri vardır. Ben aynı zamanda çok alaturkayım, hem de Avrupalıyım. Anadolu adetlerimi unutmayı hiçbir zaman düşünmedim. Ben iki özelliği bir araya getirip medeni bir insan olmaya çalışıyorum.
Sanatınız uğruna ne gibi özverilerde bulundunuz?
Hayat boyu, saatinde uyudum, denize girdim, güneş banyomu yaptım, vitaminlerimi aksatmadan aldım, normal bir evlilik hayatı geçirdim. Düzenli yaşadım ve çalıştım.
Feminizm hakkında ne düşünüyorsunuz, feminist misiniz?
Feminist hareketleri kadın sanatçılar arasında yaygın galiba Türkiye'de. Avrupa'da da aşırı feministler vardı ama şimdilerde biraz duruldular gibi. Ben sonuna dek kadın haklarına saygı duyuyorum. Kadın, kendi başına bir şahsiyet her şeyden önce. Ama öyle aşırı bir feministliği anlamıyorum. Her kadında biraz dişilik olmalı. Bu onun doğal bir parçası.
Medeni bir feminizmden yanayım, aşırıya kaçmadan. Bence kadınlar hem kadınlığını bilsin hem de haklarını korusun. Kadın kadınlığını bitirmesin. Ama mesela bir kadının erkek gibi giyinmesini doğru bulmuyorum. Estetik bakımdan feminitesi olması gerek.
Sanatçılar dışarıda zaten isim yapmış insanlar. O yüzden bu problemlerle pek fazla ilgilenmiyorlar. Ben de kendi haklarımı elde ettiğim için pek bir tepki göstermiyorum.
Leyla Gencer: Benim
evim valizler
Diva'yı
dinlerken...
LÜTFİ AY
Aya İrini'de, bu eski Bizans Kilisesi'nin (taş
kubbelerine bir ipek kadife yumuşaklığı giydiren) harika estetiği içinde,
harika bir ses dinledik: Leyla Gencer.
Günümüzde sayıları çok azalmış olan büyük primadonnaların ancak müzik dünyasının oybirliğiyle erişebildikleri Divalığa, ses tanrıçalığına alnının teriyle yükselmiş olan bu seçkin sanatçımız, Scala'nın basamaklarına ilk adımlarını İstanbul Konservatuarı’nda attığı için aynı zamanda şehrimizin yetiştirdiği ve çağdaş kültürüyle özleştirdiği bir cevherdi.
Leyla Gencer o akşam dinleyicilerine, bunaltıcı Temmuz sıcağında serinletici bir sanat rüzgârı estirerek, Monteverdi'den Vivaldi'ye, Cimarosa'dan Donizetti'ye kadar seçme operaların yorum ustalığı isteyen en güç aryalarını ince ayrıntıları titizlikle işlenmiş kusursuz tekniği renkli ve ifadeli bir yorumla bütünleşmiş örnek bir icra içinde sundu. Denebilir ki, Leyla Gencer'i dinledikten sonra İstanbul Festivali'nin operadan yana belirtmekten geri kalmadığımız eksikleri, boşlukları önemini yitirmiş gibiydi. Leyla Gencer'in olağanüstü bir performans halinde sunduğu resital, bütün o boşlukları tek başına ve en üst düzeyde doldurmuştur.
Leyla Gencer'in başarıları opera dünyasının vermekte en hasis davrandığı ses tanrıçası tahtına bir Türk kızı oturturken devlet operamızda kopan kıskançlık fırtınalarını, onu o zaman, Devlet Operası'ndan ayrılmak ve İtalya’ya yerleşmek zorunda bırakan entrikaları hatırlıyoruz. Kazanan kim oldu acaba? Leyla Gencer'in büyük tecrübesinden yeni sanatçı kuşaklarını yararlandırmak fırsatını kaçırmayan İtalyan operası mı yoksa, hâlâ cadı kazanı kaynatmaktan ciddi bir gelişme olanağına kavuşamadığı gazete sütunlarında tartışılan kendi operamız mı?
Günümüzde sayıları çok azalmış olan büyük primadonnaların ancak müzik dünyasının oybirliğiyle erişebildikleri Divalığa, ses tanrıçalığına alnının teriyle yükselmiş olan bu seçkin sanatçımız, Scala'nın basamaklarına ilk adımlarını İstanbul Konservatuarı’nda attığı için aynı zamanda şehrimizin yetiştirdiği ve çağdaş kültürüyle özleştirdiği bir cevherdi.
Leyla Gencer o akşam dinleyicilerine, bunaltıcı Temmuz sıcağında serinletici bir sanat rüzgârı estirerek, Monteverdi'den Vivaldi'ye, Cimarosa'dan Donizetti'ye kadar seçme operaların yorum ustalığı isteyen en güç aryalarını ince ayrıntıları titizlikle işlenmiş kusursuz tekniği renkli ve ifadeli bir yorumla bütünleşmiş örnek bir icra içinde sundu. Denebilir ki, Leyla Gencer'i dinledikten sonra İstanbul Festivali'nin operadan yana belirtmekten geri kalmadığımız eksikleri, boşlukları önemini yitirmiş gibiydi. Leyla Gencer'in olağanüstü bir performans halinde sunduğu resital, bütün o boşlukları tek başına ve en üst düzeyde doldurmuştur.
Leyla Gencer'in başarıları opera dünyasının vermekte en hasis davrandığı ses tanrıçası tahtına bir Türk kızı oturturken devlet operamızda kopan kıskançlık fırtınalarını, onu o zaman, Devlet Operası'ndan ayrılmak ve İtalya’ya yerleşmek zorunda bırakan entrikaları hatırlıyoruz. Kazanan kim oldu acaba? Leyla Gencer'in büyük tecrübesinden yeni sanatçı kuşaklarını yararlandırmak fırsatını kaçırmayan İtalyan operası mı yoksa, hâlâ cadı kazanı kaynatmaktan ciddi bir gelişme olanağına kavuşamadığı gazete sütunlarında tartışılan kendi operamız mı?
ORKESTRA MONTHLY MAGAZINE No. 168
1987 August
Milano’da bahar
Orhan
TANRIKULU
Leyla Gencer ile Anadolu Medeniyetleri Sergisi'nde karşılaştıktan sonra kendileriyle birkaç defa beraber olup görüştük. Leyla Hanım şu anda kısa adı L'ASLICO olan bir opera ve Konser Derneğinin Sanat Yönetmeni. L'Asociazione Lirica Concertistico» olduğunu sanıyorum. Bu 40 yıllık kuruluş Bergonzi, Cappucilli gibi ünlüleri ortaya çıkarıp üne kavuşturmuş. Her yıl genç İtalyan sanatçıları arasında yaptığı yarışma sonucu seçtiği seslerle, onlara uygun bir opera hazırlayıp çevre illerde ve festivallerde sergiliyorlar. Burada başarılı olanlar hemen başka tiyatrolarla angajman yapıyorlar. Geçen yıllarda hazırladıkları bazı eserleri sonbaharda Amerika'ya götürecek, oradaki festivallerde sunacaklar. Halen Venedik La Fenice Tiyatrosunun Artistik Direktörü olan Italo Gomez Pomerriggi Musicali adlı orkestra konserleri derneğinin iş birliği ile bu aktiviteleri yürütüyor. Leyla Gencer bu arada Venedik La Fenice Tiyatrosunda hazırlanan temsilleri de denetliyor. Eserin çıkmasına yakın Venedik'e giderek prodüksiyonu izleyip önerilerini bildiriyor. Yani İtalo Gomez ile güzel bir iş birliği içindeler. Gencer, L'ASLICO ile şimdi Massenet'nin Werther operasını hazırlıyor. Kendisine İstanbul Festivalinde eşlik edene Maetro Roberto Negri ile yaptıkları bir çalışmada gelecek için ümit vaat eden güzel bir tenor ile, renkli ve sıcak bir mezzo dinletti bizlere...
Şu günlerde Leyla Gencer’imizi en çok yoran şey İtalya’nın bir ucundan ötekine yaptığı kısa süreli yolculuklar. Son bir ay içinde İtalyanlar, Leyla Gencer’e sayısını tutamadığım kadar çok ödül verdiler. Adria, Abano, Floransa, Sardegna ve Palermo'dan sonra bizim döndüğümüz günlerde Napoli'de Regina di S. Carlo, yani «S. Carlo Kraliçesi» adına bir ödül almış olacaktı. Bunlarla ilgili bir televizyon programı 1 Temmuz günü yayınlanacaktı. Bn. Franca Cella nın yazdığı «Leyla Gencer, romanza vero di una primadonna», «Bir primadonna'nın gerçek öyküsü» adlı Biyografik çalışmayla ilgili olarak Floransa'da yapılan kitabı tanıtma sergisinde Belediye Başkanı tarafından şehrin anahtarı ile kendisine birçok kuruluşunkiyle beraber toplam yedi ödül verildi...
Yabancı sanatçıların İtalyan sahnelerinde oynamasını engellemek için kurulan bir dernek bile Gencer in aralarına katılmasını istemiş, o da kendisinin de bir yabancı olduğunu söylemiş. Kariyerinin başından beri Türk olduğunu söylemekten kaçınmayan, değiştirmesi teklifini reddeden Leylâ Gencer in kitabı bir Türk sopranosunun İtalya ve dünyadaki büyük kariyerinin belgelendiği değerli bir kaynak.
Eğer şu günlerde İtalya'daki plâkçılara uğrarsanız, vaktiyle korsan plak olarak satılan Lucrezia Borgia, La Forza deldestino, Rigoletto, Alceste, Beatrice de Tenda; Roberto Devereux, Maça Kızı, I Vespri Siciliani Guglielmo Tell ve Norma'nın komple plaklarını bulup kolayca satın alabilirsiniz.
Galiba bütün bunlar «Leyla Gencer Türkiye için ne yaptı?» diyerek çoktan hakkettiği birtakım şeyleri vermekten kaçınanlara en açık cevaptır...
Leyla Gencer ile Anadolu Medeniyetleri Sergisi'nde karşılaştıktan sonra kendileriyle birkaç defa beraber olup görüştük. Leyla Hanım şu anda kısa adı L'ASLICO olan bir opera ve Konser Derneğinin Sanat Yönetmeni. L'Asociazione Lirica Concertistico» olduğunu sanıyorum. Bu 40 yıllık kuruluş Bergonzi, Cappucilli gibi ünlüleri ortaya çıkarıp üne kavuşturmuş. Her yıl genç İtalyan sanatçıları arasında yaptığı yarışma sonucu seçtiği seslerle, onlara uygun bir opera hazırlayıp çevre illerde ve festivallerde sergiliyorlar. Burada başarılı olanlar hemen başka tiyatrolarla angajman yapıyorlar. Geçen yıllarda hazırladıkları bazı eserleri sonbaharda Amerika'ya götürecek, oradaki festivallerde sunacaklar. Halen Venedik La Fenice Tiyatrosunun Artistik Direktörü olan Italo Gomez Pomerriggi Musicali adlı orkestra konserleri derneğinin iş birliği ile bu aktiviteleri yürütüyor. Leyla Gencer bu arada Venedik La Fenice Tiyatrosunda hazırlanan temsilleri de denetliyor. Eserin çıkmasına yakın Venedik'e giderek prodüksiyonu izleyip önerilerini bildiriyor. Yani İtalo Gomez ile güzel bir iş birliği içindeler. Gencer, L'ASLICO ile şimdi Massenet'nin Werther operasını hazırlıyor. Kendisine İstanbul Festivalinde eşlik edene Maetro Roberto Negri ile yaptıkları bir çalışmada gelecek için ümit vaat eden güzel bir tenor ile, renkli ve sıcak bir mezzo dinletti bizlere...
Şu günlerde Leyla Gencer’imizi en çok yoran şey İtalya’nın bir ucundan ötekine yaptığı kısa süreli yolculuklar. Son bir ay içinde İtalyanlar, Leyla Gencer’e sayısını tutamadığım kadar çok ödül verdiler. Adria, Abano, Floransa, Sardegna ve Palermo'dan sonra bizim döndüğümüz günlerde Napoli'de Regina di S. Carlo, yani «S. Carlo Kraliçesi» adına bir ödül almış olacaktı. Bunlarla ilgili bir televizyon programı 1 Temmuz günü yayınlanacaktı. Bn. Franca Cella nın yazdığı «Leyla Gencer, romanza vero di una primadonna», «Bir primadonna'nın gerçek öyküsü» adlı Biyografik çalışmayla ilgili olarak Floransa'da yapılan kitabı tanıtma sergisinde Belediye Başkanı tarafından şehrin anahtarı ile kendisine birçok kuruluşunkiyle beraber toplam yedi ödül verildi...
Yabancı sanatçıların İtalyan sahnelerinde oynamasını engellemek için kurulan bir dernek bile Gencer in aralarına katılmasını istemiş, o da kendisinin de bir yabancı olduğunu söylemiş. Kariyerinin başından beri Türk olduğunu söylemekten kaçınmayan, değiştirmesi teklifini reddeden Leylâ Gencer in kitabı bir Türk sopranosunun İtalya ve dünyadaki büyük kariyerinin belgelendiği değerli bir kaynak.
Eğer şu günlerde İtalya'daki plâkçılara uğrarsanız, vaktiyle korsan plak olarak satılan Lucrezia Borgia, La Forza deldestino, Rigoletto, Alceste, Beatrice de Tenda; Roberto Devereux, Maça Kızı, I Vespri Siciliani Guglielmo Tell ve Norma'nın komple plaklarını bulup kolayca satın alabilirsiniz.
Galiba bütün bunlar «Leyla Gencer Türkiye için ne yaptı?» diyerek çoktan hakkettiği birtakım şeyleri vermekten kaçınanlara en açık cevaptır...
SKYLIFE MONTHLY MAGAZINE
1987 August
Z İ R V E D E B İ R T
Ü R K
L E Y L A G E N C E R
LEYLA GENCER YALNIZ TÜRK OPERASININ DEĞİL, BATININ DA EN ÖNEMLİ PRİMADONNALARINDAN BİRİ. FRANSIZLARDAN, İTALYANLARDAN, AMERİKALILARDAN OTUZA YAKIN ÖDÜL VE NİŞAN ALMIŞ. HAYATINI İTALYA'DA SÜRDÜREN SANATÇI VATANINA KONSERLER VERMEK İÇİN GELİYOR, HASRET GİDERDİKTEN SONRA YENİDEN AVRUPA'YA DÖNÜYOR.
Dünya opera
sahnelerinde Türk adını zirveye çıkaran, adına kitaplar yazılan bir primadonna
yaşıyor. 1954 yılında İtalya’ya giden ve operanın anavatanında kendine çok özel
bir yer edinen bu sanatçımızın adı Leyla Gencer.
Batılı müzikseverler için Leyla Gencer bir "mit "tir. Şu sıralarda operalarda oynamak yerine şan resitallerini tercih eden sanatçı için eleştirmenler sayfalar dolusu övgü yazıları yazıyorlar.
Nasıl başlamış Gencer'in sanat yaşamı? Ankara Devlet Operası'nda tek prova ile çıktığı Cavalleria Rusticana operasında. Bundan önce ünlü ses eğitimcileri Elvira De Hidalgo ve Gianni Arangi-Lombardi'den ders almış. Türkiye'de çok başarılı olmak bu büyük sanatçıya yetmemiş ve 1954 yılında Napoli' de San Carla Tiyatrosu'nda sahneye çıkmış. Buradaki kısa başarısını diğerleri takip etmiş. Önce yaz temsillerinde Cavalleria de Rusticana'da sahneye çıkmış. Bunları Madame Butterfly ve Yevgenyi Onyegin gibi önemli eserlerde başrol anlaşmaları takip etmiş. Art arda gelen başarılar ona İtalyanların ünlü müzik yöneticisi ve ses eğitmeni Tullio Serafin ile çalışma imkânını doğurmuş. Maria Callas da aralarında olmak üzere birçok ünlü sanatçıyı yetiştiren Serafin,
Gencer'in tekniğini olağanüstü boyutlara getirmiş. Palermo'da Massimo sahnesindeki La Traviata operasında oynadığı Violetta rolü Türk sanatçının bir anlamda zaferi oluyor. Venedik'ten Viyana'ya kadar rol almadığı opera sahnesi kalmıyor. Herbert von Karajan yönetimindeki La Traviata temsilinden sonra Leyla Gencer'e Yenidünya kapıları açılıyor. San Francisco ve Los Angeles'te ayakta alkışlanan sanatçı dönüşte İtalyanların ünlü La Scala'sıyla anlaşma imzalıyor ve hiçbiri unutulmayan operalarda başrol oynuyor. 1958 yılında ise Donizetti'nin konularını İngiliz tarihinden alan unutulmuş operalarındaki üstün Gencer'in tekniğini olağanüstü boyutlara getirmiş. Palermo'da Massimo sahnesindeki La Traviata operasında oynadığı Violetta rolü Türk sanatçının bir anlamda zaferi oluyor. Venedik'ten Viyana'ya kadar rol almadığı opera sahnesi kalmıyor. Herbert von Karajan yönetimindeki La Traviata temsilinden sonra Leyla Gencer'e Yenidünya kapıları açılıyor. San Francisco ve Los Angeles'te ayakta alkışlanan sanatçı dönüşte İtalyanların ünlü La Scala'sıyla anlaşma imzalıyor ve hiçbiri unutulmayan operalarda başrol oynuyor. 1958 yılında ise Donizetti'nin konularını İngiliz tarihinden alan unutulmuş operalarındaki üstün başarısı ile "Sopranoluktan Primadonna"lığa yükseliyor. 1960 yılından sonra Leyla Gencer'in yükselişi büyük bir hız göstermiştir. Çoğunlukla Mozart, Donizetti, Verdi ve Puccini eserlerinden oluşan repertuarına artık Rus operalarını da katmış 1961 yılı Salzburg Festivali'nde "Simone Boccanegra" ilgi toplamış, 1962'de "Norma", "Beatrice di Tenda" ve "Jerusalem "le ününü daha da artırmıştır.
Otuza yakın ödülü olan Leyla Gencer İtalya'nın en büyük ödüllerinden Comedotore, Fransızlarin L'egion d'honneur, Amerikalı ların Fahri Hemşeri ödüllerini almış. İtalyan yazar France Cella sekiz yıl Türk sanatçının yanında onun yaşamını inceleyerek 600 sayfalık bir kitap yazmış. İşte böylesine önemli ve ünlü bir Türk Leyla Gencer.
Batılı müzikseverler için Leyla Gencer bir "mit "tir. Şu sıralarda operalarda oynamak yerine şan resitallerini tercih eden sanatçı için eleştirmenler sayfalar dolusu övgü yazıları yazıyorlar.
Nasıl başlamış Gencer'in sanat yaşamı? Ankara Devlet Operası'nda tek prova ile çıktığı Cavalleria Rusticana operasında. Bundan önce ünlü ses eğitimcileri Elvira De Hidalgo ve Gianni Arangi-Lombardi'den ders almış. Türkiye'de çok başarılı olmak bu büyük sanatçıya yetmemiş ve 1954 yılında Napoli' de San Carla Tiyatrosu'nda sahneye çıkmış. Buradaki kısa başarısını diğerleri takip etmiş. Önce yaz temsillerinde Cavalleria de Rusticana'da sahneye çıkmış. Bunları Madame Butterfly ve Yevgenyi Onyegin gibi önemli eserlerde başrol anlaşmaları takip etmiş. Art arda gelen başarılar ona İtalyanların ünlü müzik yöneticisi ve ses eğitmeni Tullio Serafin ile çalışma imkânını doğurmuş. Maria Callas da aralarında olmak üzere birçok ünlü sanatçıyı yetiştiren Serafin,
Gencer'in tekniğini olağanüstü boyutlara getirmiş. Palermo'da Massimo sahnesindeki La Traviata operasında oynadığı Violetta rolü Türk sanatçının bir anlamda zaferi oluyor. Venedik'ten Viyana'ya kadar rol almadığı opera sahnesi kalmıyor. Herbert von Karajan yönetimindeki La Traviata temsilinden sonra Leyla Gencer'e Yenidünya kapıları açılıyor. San Francisco ve Los Angeles'te ayakta alkışlanan sanatçı dönüşte İtalyanların ünlü La Scala'sıyla anlaşma imzalıyor ve hiçbiri unutulmayan operalarda başrol oynuyor. 1958 yılında ise Donizetti'nin konularını İngiliz tarihinden alan unutulmuş operalarındaki üstün Gencer'in tekniğini olağanüstü boyutlara getirmiş. Palermo'da Massimo sahnesindeki La Traviata operasında oynadığı Violetta rolü Türk sanatçının bir anlamda zaferi oluyor. Venedik'ten Viyana'ya kadar rol almadığı opera sahnesi kalmıyor. Herbert von Karajan yönetimindeki La Traviata temsilinden sonra Leyla Gencer'e Yenidünya kapıları açılıyor. San Francisco ve Los Angeles'te ayakta alkışlanan sanatçı dönüşte İtalyanların ünlü La Scala'sıyla anlaşma imzalıyor ve hiçbiri unutulmayan operalarda başrol oynuyor. 1958 yılında ise Donizetti'nin konularını İngiliz tarihinden alan unutulmuş operalarındaki üstün başarısı ile "Sopranoluktan Primadonna"lığa yükseliyor. 1960 yılından sonra Leyla Gencer'in yükselişi büyük bir hız göstermiştir. Çoğunlukla Mozart, Donizetti, Verdi ve Puccini eserlerinden oluşan repertuarına artık Rus operalarını da katmış 1961 yılı Salzburg Festivali'nde "Simone Boccanegra" ilgi toplamış, 1962'de "Norma", "Beatrice di Tenda" ve "Jerusalem "le ününü daha da artırmıştır.
Otuza yakın ödülü olan Leyla Gencer İtalya'nın en büyük ödüllerinden Comedotore, Fransızlarin L'egion d'honneur, Amerikalı ların Fahri Hemşeri ödüllerini almış. İtalyan yazar France Cella sekiz yıl Türk sanatçının yanında onun yaşamını inceleyerek 600 sayfalık bir kitap yazmış. İşte böylesine önemli ve ünlü bir Türk Leyla Gencer.
HÜRRİYET DAILY NEWSPAPER
1987.08.16
Bir sopranoya
Hayranlık
Doğan HIZLAN
Sanat, sanatçı nedir? Kimliği nasıl belli olur? Leyla Gencer hep bunu düşünmüş ama sadece bunu. Plaklardan gelecek paralar, korsanların alıp götürdüğü servet, ses endüstrisinden alacağı pay... O kadar uzak ki. İlk notayla birlikte Leyla Gencer şunu düşünmüş; para mı kazanacağım, sanatçı mı olacağım?
Ne zaman Leyla Gencer'le karşılaşsam, 1960 yılını anımsarım. Tosca'da onu dinleyebilmek için kuyrukta geçen saatleri. Eski Dram Tiyatrosu'nun görkemli dekorunda belleğimde hâlâ yankılanan sesi.
Aydın Gün sahneye koymuştu Tosca'yı. Sonraki yıllarda öğrenecektim. Aydın Gün ile Leyla Gencer sınıf arkadaşıydı. Orta beğeniler dünyası onların dostluklarını pekiştirmişti. Neydi Leyla Gencer olayı? Avrupa'da bir Türk'ün efsane sanatçı doruğuna tırmanabilmesi, işlerin en zoru, çabaların en inatçısı, yeteneklerin en büyüğü.
Biz tanıyor muyduk Leyla Gencer'i. İtalyanlar onun için kitap yazıyorlardı, Paris'teki plakçılar Gencer deyince gözleri parlayıp size onun plağını bir kutsal emanet gibi taşıyorlardı.
"Hollanda'dan geldim konserinize. Hem bir kez daha dinlemek istedim sizi hem de plağımı imzalatayım" diye.
Aya İrini'deki konserin birinci bölümünden sonra sahne arkasında Leyla Gencer'in yanındayken işte onun hayranının söylediklerinin özeti.
Sizin plaklarınızı Türkiye dışında her yerlerin söylediğine göre en çok korsan plağa sahip sanatçı Leyla Gencer. Maria Callas da fazla.
"Ben stüdyoya girmediğim için bu son derece olağan. Ben bunları ne kontrol ettim ne uğraştım ne ilgilendim" diyor Gencer.
Güç operalar seslendiren Leyla Gencer’in unutamadığı olaylardan biri Carnegie Hall’da söylediği Donizetti'nin Caterina Cornaro operasının üç gün sonra plağına rastlaması.
Verdi'nin Il Trovatore'sini gördüm ve izledim videodan. Leyla Gencer'in oynadığı opera, opera tarihinin önemli icralarında sayılıyor.
"Evet" diyor Leyla Gencer. "1957'de televizyona almışlardı. Mario del Monaco ile birlikte oynamıştık. Ansiklopedilere geçti bu icra. Ben beğenmiyorum. Siyah-beyaz. Il Trovatore'yi izleyenler, büyük sesle büyük oyunculuk yeteneğinin bir kişide buluşmasının örneği olarak gösteriyorlar.
Korsan plaklarda Leyla Gencer. Yirmi yıl geçtiği için artık o plakları yasal olarak da plakçılarda bulabileceğiz. (Kendi ülkesi hariç.)
Canlı kaydın güzelliği
Canlı kaydın güzelliğini, doğallığını seviyor ünlü soprano. Bugün birçok eleştirme ve dinleyici bu tür kayıtları benimsemiş.
"Bugünün teknik olanaklarıyla küçük sesler büyüyor ama doğallığını kaybediyor diyen Gencer, eylül başında plaklarının CD olarak çıkacağını da sözlerine ekliyor.
Sahne dışında bir sopranoyu izleme başka bir tutku.
Photo: Leyla Gencer İstanbul'daki evinde dinleniyor. Gene Aya İrini de bir konsere gelmişti. Bu evde içilen çayların özel olduğunu belirtiyor Gencer. Konukların hepsi bu konuda aynı düşünceyi paylaşıyormuş.
Photo: Leyla Gencer eski Dram Tiyatrosu'ndaki Tosca temsilinden sonra (soldan sağa) Muhittin Sadak, Leyla Gencer, Aydın Gün ve Celal Bayar.
Photo: Leyla Gencer ünlü orkestra yönetmeni Riccardo Muti ile. Muti'nin bu yıl Scala'da yönettiği Verdi'nin Nabucco Operasi, eleştirmenlerin büyük övgüsünü toplamıştı. İlk temsilden sonra halk dakikalarca onu "Viva Maestro" diye alkışlamıştı.
Gölle hırçın deniz arasında gidip gel bir kişilik. Müzik olunca her şeyin geriye atıldığı bir coşku. Çok seyrek geliyor Türkiye'ye Leyla Gencer. İbrahim Gencer ile birlikte, yalnız konser vermek için vatanına geliyor.
"Artık konserlerden yoruldum" diye söze başlıyor ve İtalya'daki hızlı tempolu yaşamını özetliyor.
"Milano'daki bir müzik teşekkülünün artistik direktörüyüm. Freni, Bergonzi gibi sanatçılar yetiştirmiş bir teşekkül. Amacımız gençleri yetiştirmek, topluma tanıtmak. Geçen yıl Buenos Aires'e gittik, bu yıl da Houston'a gideceğiz. Bir sezon içinde bir opera için altı ay çalışıyoruz."
Verdiği derslerin niteliği, özelliği üzerinde çok duruyor. Bir sanatçının ayrıntıya inen tavrı hemen seziliyor. Unutmayan, belleğini hep diri tutan.
"Geçen yıl Milano'ya geleceğinizi söylemiştiniz, söz vermiştiniz" diyor.
"Evet gelemedim, özür dilerim" diye cevaplıyorum.
Ne yapıyor bu teşekkülde Leyla Gencer. "Mükemmeli" öğretiyor.
"Tekâmül kurslarının" yöneticisi. Yaşamını mükemmelliğe adamış birinin yeni öğrencilere, yeni yeteneklere bilgisini aktarması.
Sıradan öğretmenliğe hep hayır demiş. Yoksa nota okumayı, nefesini kullanmayı öğretmek için bunca çaba harcamasına gerek yok.
Leyla Gencer, öğrencilerine bakın neyi öğretmek istiyor:
"Benim amacım, bir 18., bir 19. Yüzyıl operası nasıl söylenir, stili nedir onu öğretmek. Ondan zevk alıyorum. Size bir şey söyleyeyim mi, şancılar çoğunlukla müzik bilmiyor. Sadece nota okuyorlar, notayı söylüyorlar, sade nota söylemek bir şey ifade etmez."
Sanat, sanatçı nedir? Kimliği nasıl belli olur? Leyla Gencer hep bunu düşünmüş ama sadece bunu. Plaklardan gelecek paralar, korsanların alıp götürdüğü servet, ses endüstrisinden alacağı pay... O kadar uzak ki. İlk notayla birlikte Leyla Gencer şunu düşünmüş para mı kazanacağım, sanatçı mı olacağım? İkisi at başı gider mi? "Ben söylemeye başladığım zamanlarda ikisi pek bir arada olmazdı" diyor. "Şimdi ise insanın kendine sorduğu soru değişmiş. Ben nasıl sanatçı olacağım sorusunu soran çok az. Ben kaç para kazanacağım sorusu dillerde. Aryaya başlamadan önce ağız bu soru için açılıyor."
Genç operacılar yetiştiriyor
Türkiye'den çağrılmadığına, ülkesinden bir şey istenmediğine göre, Leyla Gencer onu isteyenlere açmış bilgi dağarcığını. Yakınıyor mu? Eski deyimle sitem ediyor. Orada genç operacılar yetiştiriyor, uluslararası festivallere götürüyor. Yetenekli şefleri bulup çıkarıyor, onların büyük salonlarda, binlerce kişinin önünde değnek sallamalarından büyük tat alıyor.
-Birçok ünlü şefin yetişme döneminde bulundunuz...
-Son bir örnek vereyim, bugünün çok ünlü yönetmeni Riccardo Muti. Sahneye benimle başladı. Medea'da, Attila'da, Macbeth'de beraber çalıştık. Çok büyük, çok üstün yetenekleri, nitelikleri olan bir insandır. Yepyeni bir şef lanse ediyorum şimdi. Daniele Gatti. İnanın Muti kadar tanınacak dünyada.
Gençleri yetiştirmenin, birini bulmanın sevincini paylaşıyor Leyla Gencer.
Anılar yumağında yitip gitmiyor, gelecek günlerin aydınlık çalışmasını kuruyor. 22 ile 26 yaş arasındaki genç operacıların gün geçtikçe daha gelişmesi, bir operayı yıllarca emek veren profesyonellere taş çıkartırcasına oynaması benzersiz bir sevinç kaynağı.
Yoruldum, diye söze başlayan Leyla Gencer, yaptıklarını anlattıkça, şaşırıyorum. Şaşırıyorum da uluslararası üne kavuşan, opera klasiklerinin yaratıcısı Leyla Gencer'e neden yaz kursu yaptırmıyoruz. Çok mu ustamız var, gereksinme duymuyor muyuz ona. Gene hatırladım, gene tekrar edeyim. Roma Konservatuarı’nın şan bölümünü bitiren İtalyan arkadaşın dediğini hiç unutmadım:
"Türk’sünüz, Leyla Gencer'in vatandaşısınız. Beni onunla tanıştırır mısınız? Sesimi bir dinlesin, ne diyeceğini merak ediyorum." (Biz merak etmiyoruz.)
Araştırmasız nasıl sanatçı olunacağını bir türlü anlamıyor Leyla Gencer. (Burada yaşasaydı örnekleriyle anlatırdık ona.)
Araştırmalarla insanın yenilikleri yaratabileceğini biliyor.
"Ne yaptım biliyor musunuz bu gençlerle" diye soruyor. Başarı pırıl pırıl siyah gözlerini daha da parlatıyor, ince dudakları hafif gururla kısılıyor. "Düşündüm ki Mozart Don Giovanni'yi Viyana'da yönettiğinde 30 yaşındaydı. Şarkıcılarının hepsi de 22 ile 25 yaş arasında İtalyan'dı. Ben de 20 yaşında bir bas buldum ve büyük övgü topladık."
Araştırma ile yaratmanın bir arada nasıl güçlendiğini hep yineliyor Leyla Gencer. Onca operayı gün ışığına çıkarmanın, notaları yaşama geçirmenin başka türlü olmadığını anlatmak istiyor sanki bize.
Strehler'in kurduğu Avrupa Tiyatrosu'nda kurlar yapacak.
Müzik hareketleri İzlenemiyor
Türkiye'deki müzik hareketlerini nerden, nasıl izleyebileceği sorusunu biz de cevaplandıramıyoruz. (Nasıl cevaplandırayım, Nevit Kodallı'nın çello konçertosunu dinleyebilmek için Ali Doğan'ın usta yayından çıkan ezgileri kötü bir stüdyo kaydından dinlemeye razı olduğunu).
Leyla Gencer'i konuşturan sorunun bu olacağını nereden kestirebilirdim.
Türkiye'de kurs yapmayı düşünüyor musunuz?
Teklif almadım. Bırakın teklifi tek ödül bile almadım."
Bu yıl tam sekiz ödül aldım. Bir de Milano fahri hemşeriliği verdiler bana. TÜTAV bir ödül verdi bana. Hemen gel al dediler. Angajmanlarım vardı gelemedim. Bugün ödül verdik yarın al denmez ki... Programlı olmak suçsa ben programlıyım...
-Devlet sanatçılığı meselesine gelelim mi...
-Gelelim. Ben şimdiye kadar hiç sesimi yükseltmedim. Bekledim ki, ülkem kendi kendine düşünsün. Bakanlarım hatırlasın. Şimdiden sonra verilse de değeri yok benim için, çünkü söyledim. Otuz beş yıldır her zaman Türklüğümü ön plana koydum. Ravenna'da verdiğim konserden sonra çıkan eleştiriyi okudunuz. Hiçbir Türk kadını düşünülemez ki, Leyla Gencer'den daha Türk olsun' diye yazılmıştı.
Kendimden vazgeçtim. Aydın Gün neden devlet sanatçısı değil. Hayatının 50 yılını operaya, müziğe vermiş bir insana, devlet sanatçılığı vermemeyi aklım almıyor. İstanbul Operası'nı kuran bir adama bu unvan verilmez mi? Çok ayıp, İtalya'da yabancı olduğumuz halde yaptıklarımızdan, çalışmalarımızdan ötürü Başbakan bana Commandotore nişanı veriyor. Aydın Gün'e de nişanını önemli bir kişi verdi.
"Türkleri tanıtan bizleriz"
Devleti tanıtan, Türkleri tanıtan insan biziz, elçilerden çok daha fazla. Kaç elçi bizi tanıtıyor?
Rahmetli Adnan Bulak gibi olanlarını dışta tutuyorum. Ne zaman Paris'e gitsem onuruma resepsiyon verirdi.
Franca Cella'nın yazdığı Leyla Gencer- Romanzo Vero Di Una Primadonna kitabının yalnız bir biyografisi niteliği taşımadığını vurguluyor Leyla Gencer. Kendisiyle birlikte o dönemin bütün opera dünyasını da sergilediğini belirtiyor.
Cella'nın kitabı bir Primadonna'nın başarı grafiğini izletiyor bize.
Neresi evi? Leyla Gencer'e göre onun evi Scala. "Eh" diyor "22 yıl bir kentin operasında söylerseniz orası artık evinizdir".
Evde canı sıkılan Leyla Gencer asıl evine koşuyormuş, bir perde opera seyredip evine dönüyormuş.
Leyla Gencer sahnede adını taşıyan plağın içindeki yazı tanıdığımız Primadonna'nın özelliklerinin altını mı çiziyor acaba? 1977'de Anna Bolena operasının ilk gecesinden sonra Roma'da bir gazeteye söyledikleri onun yaşamının ilkeleri belki de. "Benim yaşamım manşetlere konu olacak özellikler taşımaz. Bende haber malzemesi yoktur. Ne plak şirketlerinin reklamını istedim, ne de hep toplumun önünde olmayı, ortada gözükmeyi". Gerçek sanatçının tanımı.
Leyla Gencer'i dinleyen bir eleştirmen onun sanatı üzerine düşüncesini tek yargıda özetledi: "Leyla Gencer'in dünyasında tek düzeliğe ve sıradanlığa yer yoktur."
En bildik operaların bilinmedik özelliklerini fark ediyor İtalyanlar. Çünkü o her rolün sesini keşfetmenin ustasıdır, diyorlar.
Leyla Gencer şu günlerde dinleniyor. Eylül başında opera dünyasının gelecekteki ustalarını yetiştirmek için Milano'ya dönecek. Siz de katılır mısınız... 35 yıldır Türkiye'yi dışarıda temsil eden Leyla Gencer'in devlet sanatçılığı için söylediklerine.
NOKTA WEEKLY MAGAZINE
1987.07.27
NOKTA WEEKLY MAGAZINE
1987.10.04
1 9 8 8
ORKESTRA MONTHLY MAGAZINE No.173
1988 January
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1988.08.10
Beni hiç tanımıyorlar.Dünyanın belli başlı opera kuruluşlarındaki temsillerde rol alan ve uluslararası düzeyde ün kazanan Leyla Gencer zaman zaman Türkiye'deki temsillere de katıldı, Aya İrini'nin büyüleyici atmosferinde İstanbul Festivali'nin konukları arasında yer aldı.
1 9 8 9
HÜRRİYET DAILY NEWSPAPER
1989.01.07
MİLLİYET WEEKLY ART MAGAZINE
1989 March
Leyla Gencer'le İtalya’da
opera eğitimi üstüne...
Zeynep Oral
“Operada eğitim As.Li.Co'daki gibi olmalı bence. Operanın en uzman, en usta elemanlarını, en iyi hocalarını bir araya getirip çalışarak...”
Leyla Gencer şubat ayında İstanbul’daydı. İstanbul Devlet Operası sanatçılarına iki hafta süreyle Donizetti üzerine bir seminer verdi. O günler, bizim de Sanat Dergisi'nde "Sinemada Eğitim", "Tiyatroda Eğitim"'den sonra tam "Opera ve Balede Eğitim" konulu sayımızı hazırladığımız günler... Böyle bir fırsat kaçırılmaz. Opera tarihine adını klasik deyişle, altın harflerle kazımış sanatçının, hocanın karşısındayım. Bu kez konuşmamız eğitim üzerine yoğunlaşacak.
Daha önce de belirtmiştim: Leyla Gencer'i sahneden dinlemek, plaktan dinlemek, opera temsilinde ya da konserde dinlemek sonsuz bir keyif. Ama onu konuşurken de dinlemenin tadına doyulmuyor: Doludizgin, dinmeyen bir coşkuyla anlatıyor. Yalnız sesiyle değil, her an değişen, hep devingen, kâh fırtınaları, volkanları, kah durgun saydam suları çağrıştıran yüzüyle anlatıyor. En çok da gözleriyle vurgulayarak anlatıyor.
Seminerin ikinci gününün sonundayız. Coşkuyla ilk iki günkü çalışmalarını anlatıyor:
"İlk gün herkes çok çekingendi. İki gündür onları rahatlatmaya çalışıyorum. Ben öcü değilim, bu bir sınav değil, birlikte bakalım daha ne öğrenebiliriz araştırıyoruz diye anlatmaya çalışıyorum... Ben bunca deneyimimle, hâlâ kimden ne öğrenebilirim diye çırpınıyorum... Neyse ikinci gün biraz rahatlama oldu... Bu iki hafta içinde onlara bir yararım dokunursa, ne mutlu bana..."
İlk gün seminere 19 kişi adını yazdırmış, ancak ikinci gün ilginin arttığını belirtiyor, Leyla Gencer... O sırada aklımdan yıldırım gibi şunlar geçiyor: İstanbul Operası’nda 80'i aşkın solist var... Leyla Gencer, Avrupa ülkelerinde bir seminer yaptı mı, solistler katılmak için can atar. Biliyorum ki onun seminerine katılmak için bir ücret ödenir, çünkü bir seminerden Leyla Gencer milyonlar alır. Oysa İstanbul’da Leyla Gencer beş kuruş almadığı gibi, katılanlar da beş kuruş ödemiyor... Öyleyse neden tüm sanatçılar değil de 19 kişi... Biliyorum, başka provalar, herkesin işi gücü var, kimi hasta... Hayır bunları Leyla Gencer'e söyleme ya da sorma fırsatım olmuyor çünkü o çok keyifli anlatmayı sürdürüyor:
"Yoruluyorum ama çok iyi bir çalışma yapıyoruz, yanılmıyorsam katılanlar da çok memnun. Hepsi çok istekli, öğrenmeye can atıyorlar. Faydam dokunursa, yine gelir yine böyle bir seminer yaparız..."
"İstanbul Operası'nın repertuvarını çok beğendim... Ayrıca şunu da söyleyeyim: Bana önceden operamızla ilgili çok karamsar bir tablo çizmişlerdi, hayır hiç katılmıyorum, ben hiç de öyle karamsar değilim. Beklediğimden çok daha iyi buldum" diyor. Konumuz operada eğitim...
"Sizinle son konuştuğumuzdan beri, neler yapıyorum biliyor musunuz?" (Son konuşmamız: Sanat Dergisi: 15 Temmuz 1982).
Hayır, tam olarak bilmiyorum.
“1983'te operayı bırakmaya, sahneyi bırakmaya karar verdim.”
“Neden?”
"Yoruldum, artık o müthiş heyecana, strese gelemiyorum...”
“Bakın, İtalya'da birçok önemli müzik kuruluşları, dernekleri var: Bunlardan biri de Milano'daki "As.Li.Co. Yani Associazione Lirica e Concertistics Italiana (yani Opera ve Konser Derneği). Bu tam kırk yıllık bir kuruluş. Yarışmalar açıyor, operalar sahneliyor, eleman yetiştirip, lanse ediyor... Buradan sayısız ünlü sanatçı yetişmiş... Ben 80'den beri onlara yardım ediyor, fikir veriyordum. Ancak 80'de bu kuruluş parlak çizgisini çoktan yitirmiş, düşüşe geçmişti. 1983’te bana, gel bunun başına geç, artistik ve didaktik yönetmeni ol dediler. Ben de kabul ettim... Ama bir şartla: Gelin burayı, 'Cours de perfectionement'a çevirelim dedim."
Böylece 1983'te "Aslico" mükemmeliyeti kovalayan uygulamalı derslere dönüştü ve Leyla Gencer bu kuruluşun Genel Sanat Yönetmeni oldu.
"Tam teşkilatlı bir tiyatromuz var. Konservatuvarı bitiren öğrencileri bir yarıma açıp alıyoruz. Yalnız İtalyanları. Uluslararası değil. İtalya’nın her yerinden geliyorlar. Diyelim yarışmaya 80, 90 kişi katılıyor, eleyip, yedi ya da sekizini alıyoruz. İki yıllık süresi var... Yalnız bize gelebilmelerinin bir on koşulu var: Mezuniyet sonrası hiçbir tiyatroya girmemiş olmak. Yani konservatuvarı bitirip 'viergega kir' olarak bize geleni alabiliyoruz..." (Leyla Gencer tiyatro sözcüğünü, opera temsilinin yer aldığı yapı anlamında kullanıyor.)
Konservatuvardan sonra “Aslico”ya kapağı atabilene ne mutlu! Çünkü her şeyden önce konservatuvar sonrası, o amansız rekabet ortamın da bir yarışmadan ötekine, bir emprezaryodan berikine bir "tiyatrodan ötekine iş olanakları arayıp sürünmüyor... Sonra “Aslico”yu bitirince de her tiyatro tarafından aranılan, istenilen sanatçı oluyor. “Aslico”ya seçilenler, o iki yıl boyunca bu kuruluştan harçlıkta alıyorlar.
(“Aslico”ya girenlere, yan boyunca, öğrenci mi yoksa sanatçı mi demem gerektiğini sorduğumda, Leyla Gencer "ne o ne o, ikisinin arasında geçiş dönemindekiler" dedi... Bir an durup "ama öğrenci kesinlikle değil" diye ekledi... Anladım: Bu "mükemmelleşme süresini bitirmeyene de "sanatçı" demeye Leyla Gencer'in dili varmıyor... Onu dinlerken, kimlere sanatçı dediğimizi düşünüp, ahhh benim ülkemin değer ölçüleri diye vahlanmaktan geri kalmıyorum!)
MÜKEMMELLEŞMEK İÇİN!
Bu seçim işinin ağırlık Leyla Gencer'de. Zaten eski tutkusu, bilinme yen operalar gün ışığına çıkarmak Ellerindeki yeni elemanlara göre iki opera eserinde karar kılınıyor.
"Rol dağlımı kesinleşinceye dek ki bu bir ayı aşkın bir sürede oluyor, herkes iki partisyon üzerine çalıyor. Vocal ve enterpretasyon (ses ve yorum) derslerini ben veriyorum, sonra bir opera için gerekli her alanın en uzman, en büyük isimlerini getirtip onlarla çalışıyoruz. Örneğin sahne sanatları için Strehler'le çok çalışmış Marise Flach ders veriyor: Orkestrasyon için, beden çalışmaları için, belli bir dönemin gestuslar için, hep ayrı aynı uzmanlar... Sesin tüm olanaklarının değerlendirilmesi, çeşitlemeler, sahnede nasıl koşulur, yürünür, durulur, düşülür, nefes kullanmaları vb. Dördüncü ayın sonunda orkestra şefi katılıyor ise... Bir opera yaklaşık altı ayda ortaya çıkıyor... Kostümleri Scala Operası'ndan alabiliyoruz...Bize katılanların yılda bir ay tatili var, Ağustos'ta hepsi bu... Eylül'de mevsimi açıyoruz.
Opera eserini bulup çıkarmaktan, hangi alanda hangi uzmanla çalışıla cağına, ders vermekten, kostüm sağ lamaya, prodüksiyon ortaya çıkana dek tüm örgütlenmeyi sağlayan Leyla Gencer. Bunların yanı sıra Venedik, Padua, Trieste ve Montpellier’de seminer yapmayı da ihmal etmiyor!
“Aslico”da hazırlanan operalar yurt içi ve yurt dış turnelere de çıkıyor. Örneğin 1985'te daha önce hiç temsil edilmemiş Vivaldi'nin "Giustino" eserini sahnelediler. (Söylememe gerek var mı eseri ortaya çıkaran Leyla Gencer.) Yönetmenliğini yine opera dünyasının büyük ismi Alan Curtis üstlendi, sahne rejisini Marise Flach yaptı, kostümler yine bir ünlünün Pasquale Grossi'nin. Ve bu eser müthiş sevildi. Bir yıl içinde Scala Operası da dahil olmak üzere İtalya’da turne yaptılar. "Guistino"yu, Almanya, Arjantin, Fransa (Versailles'da açılış) ve Houston’da temsil ettiler.
Houston’da eseri izledikten sonra, anla Amerikalı eleştirmen Andrew Porter "İtalyanlar nihayet şarkı söylemeyi öğrendiler, artık bağırmıyorlar" diye yazacaktı.
EN İYİYİ SEÇMEK...
"Opera'da eğitim diyorsunuz...
İşte operada eğitim, “Aslico”daki gibi olmalı bence... Yani operada söz konusu olan her alanın en uzman en usta elemanlarına, en iyi hocalarını bir araya getirip çalışarak...".
Bir an durup genelde opera ama özellikle Türkiye'deki opera için ekliyor:
"Operada dışarıyla ilişki, sürekli değiş tokuş, alışveriş çok önemli. Opera hep değişmeli... Operada kendi yağınla kavrulmak diye bir şey olamaz, kendi içine kapanmak çok yanlış... Açılmalı, açılmalı, dışarıya, uzaklara açılmalı... Bütün dünyada operalar bunu yapmalı ve bunu yapıyorlar...
Ya Leyla Gencer'in eğitimi? O nasıl oldu da "La Turca", büyük Leyla Gencer olabildi?
"Hep en iyiyi seçtim... Şanslıydım, sesim, yeteneğim vardı. Ama hep kendim seçtim ve en iyi hocaları seçtim... Daha doğrusu şöyle söylemeliyim: Her hocadan öğrenebileceğim bir şeyler olduğunu biliyordum. Bence, her insan, her insandan bir şeyler öğrenebilir. Her hocadan, herkesten en iyi şeyi aldım... Öğrenmenin sonu yok... Buna inandınız mı, herkes kendini yetiştirir."
"Benim şansım, perfectionement dönemimi Ankara'da geçirmem. Alman Yahudisi rejisörlerle, Aydın Gün gibi iyi rejisörlerle yine Alman ve İtalyan coepetiteurlerle çalışırdık. İtalyan repertuarını, İtalyan hocalardan öğrendim, Alman hocalardan Almanların o kılı kırk yaran dikkatini ve disiplinini öğrendim... Solfej hocam Muhittin Sadak'tı, armoni hocam Cemal Resit, Fransız liedleri söylemeyi bir Fransız'dan, Ren Gelenbevi'den öğrendim... Ankara'da tiyatroya sabah onda girer gece yarısı çıkardım... Her an ne oluyorsa, her şeyi izlerdim. Her oyunun korosuna girdim. Hep kimden ne öğrenebilirim diye..."
O coşkuyu, o dinmeyen öğrenme tutkusunu anlatırken, şimdi yine bir volkandan farksız Leyla Gencer... Yeterince güçlü, yoğun, sözcükler bulmak, o öğrenme tutkusunu dile getirmek için çırpınıyor... Neden sonra, durulduktan sonra minicik bir sesle: "Şimdi nerede o hocalar?"
Sustuk.
"Şimdi hâlâ Türkiye'de, biz ne de olsa daha yeni başladık... Opera bizim için yeni falan deniyor... Yok öyle şey. Artık müsamaha etmek olmaz... Atılmalı, dışa açılmalı, değişmeli, mükemmeli aramalı... Artık aya gidilen çok hızlı bir çağda yaşıyoruz!"
Eğitim konusu galiba şimdilik bitti. Ne zamandır dilimin ucunda dolanan, Leyla Gencer'in konuşurken yaşadığı yoğunluğu, coşkuyu gördükçe yeniden sormak istediğim bir soru:
"Operayı, sahneyi özlemiyor musunuz?"
"Hayır! Hayır! Hayır!" (Tam üç kez ve çok kesin geldi yanıt!)
"Ben perfectionistim. Her şey mükemmel olmadan sahneye çıkamam. Kendi konserime üç aydan az çalışamam. Hep aynı repertuarı değil, hep değiştirip söylerim. Yalnız ben değil, her şey mükemmel olmalı. Şimdi anlıyorum, ne eziyet etmişim is arkadaşlarıma, çevremdekilere, hep sinin ne çok canına okumuşum (Konuşmamızın sonunu izleyen birkaç aile yakın, "ah bilmez miyiz, konser zamanı hepimiz neler çekerdik senden..." gibilerinden onaylıyorlar...)
Leyla Gencer gülerek sürdürüyor:
"O korkunç heyecana artık gelemem deyip bıraktım ya... (kahkahalar yükseliyor) Şimdi hazırladığım çocuklar çıkarken bin kat daha korkunç heyecanlanıyorum! Aman Allah’ım o ne heyecan ne stres, mahvoluyorum! Yani ben çıksam, bu is daha kolay olacak galiba demeye başladım!" Ve bürün bunlardan sonra bir güzel haber:
Temmuz ayında, İstanbul Festivali'nde Leyla Gencer'i Scala Orkestrası Yayh Sazlar Grubu'yla bir konserde dinleyebileceğiz. Scala'mn bu Yaylı Sazlar Grubu, Leyla Gencer'le başladı konserlere, turnelere. Ama hem "seyahat sevmediğinden" hem de deminden beri söylüyoruz ya "ah o heyecan" yüzünden artık yeter dedi, konser turne tekliflerinin çoğunu geri çevirdi, yalnız İstanbul'a "evet" dedi...
Leyla Gencer'le bundan sonraki randevumuz Temmuz'da İstanbul’da... İşte siz asıl o zaman görün heyecanı.
Bu seçim işinin ağırlık Leyla Gencer'de. Zaten eski tutkusu, bilinme yen operalar gün ışığına çıkarmak Ellerindeki yeni elemanlara göre iki opera eserinde karar kılınıyor.
"Rol dağlımı kesinleşinceye dek ki bu bir ayı aşkın bir sürede oluyor, herkes iki partisyon üzerine çalıyor. Vocal ve enterpretasyon (ses ve yorum) derslerini ben veriyorum, sonra bir opera için gerekli her alanın en uzman, en büyük isimlerini getirtip onlarla çalışıyoruz. Örneğin sahne sanatları için Strehler'le çok çalışmış Marise Flach ders veriyor: Orkestrasyon için, beden çalışmaları için, belli bir dönemin gestuslar için, hep ayrı aynı uzmanlar... Sesin tüm olanaklarının değerlendirilmesi, çeşitlemeler, sahnede nasıl koşulur, yürünür, durulur, düşülür, nefes kullanmaları vb. Dördüncü ayın sonunda orkestra şefi katılıyor ise... Bir opera yaklaşık altı ayda ortaya çıkıyor... Kostümleri Scala Operası'ndan alabiliyoruz...Bize katılanların yılda bir ay tatili var, Ağustos'ta hepsi bu... Eylül'de mevsimi açıyoruz.
Opera eserini bulup çıkarmaktan, hangi alanda hangi uzmanla çalışıla cağına, ders vermekten, kostüm sağ lamaya, prodüksiyon ortaya çıkana dek tüm örgütlenmeyi sağlayan Leyla Gencer. Bunların yanı sıra Venedik, Padua, Trieste ve Montpellier’de seminer yapmayı da ihmal etmiyor!
“Aslico”da hazırlanan operalar yurt içi ve yurt dış turnelere de çıkıyor. Örneğin 1985'te daha önce hiç temsil edilmemiş Vivaldi'nin "Giustino" eserini sahnelediler. (Söylememe gerek var mı eseri ortaya çıkaran Leyla Gencer.) Yönetmenliğini yine opera dünyasının büyük ismi Alan Curtis üstlendi, sahne rejisini Marise Flach yaptı, kostümler yine bir ünlünün Pasquale Grossi'nin. Ve bu eser müthiş sevildi. Bir yıl içinde Scala Operası da dahil olmak üzere İtalya’da turne yaptılar. "Guistino"yu, Almanya, Arjantin, Fransa (Versailles'da açılış) ve Houston’da temsil ettiler.
Houston’da eseri izledikten sonra, anla Amerikalı eleştirmen Andrew Porter "İtalyanlar nihayet şarkı söylemeyi öğrendiler, artık bağırmıyorlar" diye yazacaktı.
EN İYİYİ SEÇMEK...
"Opera'da eğitim diyorsunuz...
İşte operada eğitim, “Aslico”daki gibi olmalı bence... Yani operada söz konusu olan her alanın en uzman en usta elemanlarına, en iyi hocalarını bir araya getirip çalışarak...".
Bir an durup genelde opera ama özellikle Türkiye'deki opera için ekliyor:
"Operada dışarıyla ilişki, sürekli değiş tokuş, alışveriş çok önemli. Opera hep değişmeli... Operada kendi yağınla kavrulmak diye bir şey olamaz, kendi içine kapanmak çok yanlış... Açılmalı, açılmalı, dışarıya, uzaklara açılmalı... Bütün dünyada operalar bunu yapmalı ve bunu yapıyorlar...
Ya Leyla Gencer'in eğitimi? O nasıl oldu da "La Turca", büyük Leyla Gencer olabildi?
"Hep en iyiyi seçtim... Şanslıydım, sesim, yeteneğim vardı. Ama hep kendim seçtim ve en iyi hocaları seçtim... Daha doğrusu şöyle söylemeliyim: Her hocadan öğrenebileceğim bir şeyler olduğunu biliyordum. Bence, her insan, her insandan bir şeyler öğrenebilir. Her hocadan, herkesten en iyi şeyi aldım... Öğrenmenin sonu yok... Buna inandınız mı, herkes kendini yetiştirir."
"Benim şansım, perfectionement dönemimi Ankara'da geçirmem. Alman Yahudisi rejisörlerle, Aydın Gün gibi iyi rejisörlerle yine Alman ve İtalyan coepetiteurlerle çalışırdık. İtalyan repertuarını, İtalyan hocalardan öğrendim, Alman hocalardan Almanların o kılı kırk yaran dikkatini ve disiplinini öğrendim... Solfej hocam Muhittin Sadak'tı, armoni hocam Cemal Resit, Fransız liedleri söylemeyi bir Fransız'dan, Ren Gelenbevi'den öğrendim... Ankara'da tiyatroya sabah onda girer gece yarısı çıkardım... Her an ne oluyorsa, her şeyi izlerdim. Her oyunun korosuna girdim. Hep kimden ne öğrenebilirim diye..."
O coşkuyu, o dinmeyen öğrenme tutkusunu anlatırken, şimdi yine bir volkandan farksız Leyla Gencer... Yeterince güçlü, yoğun, sözcükler bulmak, o öğrenme tutkusunu dile getirmek için çırpınıyor... Neden sonra, durulduktan sonra minicik bir sesle: "Şimdi nerede o hocalar?"
Sustuk.
"Şimdi hâlâ Türkiye'de, biz ne de olsa daha yeni başladık... Opera bizim için yeni falan deniyor... Yok öyle şey. Artık müsamaha etmek olmaz... Atılmalı, dışa açılmalı, değişmeli, mükemmeli aramalı... Artık aya gidilen çok hızlı bir çağda yaşıyoruz!"
Eğitim konusu galiba şimdilik bitti. Ne zamandır dilimin ucunda dolanan, Leyla Gencer'in konuşurken yaşadığı yoğunluğu, coşkuyu gördükçe yeniden sormak istediğim bir soru:
"Operayı, sahneyi özlemiyor musunuz?"
"Hayır! Hayır! Hayır!" (Tam üç kez ve çok kesin geldi yanıt!)
"Ben perfectionistim. Her şey mükemmel olmadan sahneye çıkamam. Kendi konserime üç aydan az çalışamam. Hep aynı repertuarı değil, hep değiştirip söylerim. Yalnız ben değil, her şey mükemmel olmalı. Şimdi anlıyorum, ne eziyet etmişim is arkadaşlarıma, çevremdekilere, hep sinin ne çok canına okumuşum (Konuşmamızın sonunu izleyen birkaç aile yakın, "ah bilmez miyiz, konser zamanı hepimiz neler çekerdik senden..." gibilerinden onaylıyorlar...)
Leyla Gencer gülerek sürdürüyor:
"O korkunç heyecana artık gelemem deyip bıraktım ya... (kahkahalar yükseliyor) Şimdi hazırladığım çocuklar çıkarken bin kat daha korkunç heyecanlanıyorum! Aman Allah’ım o ne heyecan ne stres, mahvoluyorum! Yani ben çıksam, bu is daha kolay olacak galiba demeye başladım!" Ve bürün bunlardan sonra bir güzel haber:
Temmuz ayında, İstanbul Festivali'nde Leyla Gencer'i Scala Orkestrası Yayh Sazlar Grubu'yla bir konserde dinleyebileceğiz. Scala'mn bu Yaylı Sazlar Grubu, Leyla Gencer'le başladı konserlere, turnelere. Ama hem "seyahat sevmediğinden" hem de deminden beri söylüyoruz ya "ah o heyecan" yüzünden artık yeter dedi, konser turne tekliflerinin çoğunu geri çevirdi, yalnız İstanbul'a "evet" dedi...
Leyla Gencer'le bundan sonraki randevumuz Temmuz'da İstanbul’da... İşte siz asıl o zaman görün heyecanı.
MİLLİYET WEEKLY ART MAGAZINE
1989 July
Leyla Gencer:
«Çoluğum çocuğum, dinim,
ailem hepsi sanatım»
Zeynep Oral
"Her şey değiştiği gibi opera da değişiyor. Ancak bu değişikliğin en
önemli yanı, kalitenin hızla düşmesi. Dünyadaki çeşitli operalara bakın.
Durumları acıklı. Ya Scala? Scala'nın durumu hepsinden daha trajik. Parmakla
sayılan birkaç şarkıcı var o kadar. Olacak şey değil! Giderek meslek sanattan
uzaklaşıp ticarete dönüştü!"
Leyla Gencer'le Aya İrini’de vereceği konserden birkaç gün önce
konuşuyoruz... "Konuşuyoruz" söz gelişi: O konuşuyor. Ben daha bir
soruya başlarken o dolu dizgin atılıyor. Olağanüstü bir heyecanla, coşkusunu
hiç gizlemeye çalışmadan, her söylediğini, yüzündeki bin bir ifadeyle, kocaman
kara gözleriyle vurgulayarak... "Fotoğrafçı istemem" demişti. Eh,
belki de haklı, ne de olsa yıllar, bir kadın sanatçı evinde olduğu gibi
görünmek istemeyebilir, oysa sahnede, falan filan diye düşünmüştüm. Oysa evinde
konuşurken yanıldığımı anlıyorum. Karşımdaki "kadının yaşı yok. O anda
neyi anlatıyorsa, o anlattığının duygusu, yaşanmışlığı var yalnızca. Şimdi öfke
ya da kızgınlık, biraz sonra müthiş bir yumuşaklık ya da şaşkınlık ya da bir
sevinç... Dikkatimi çeken bir başka nokta: Sanırdım ki opera sanatçıları, (hele
opera sanatçılar) kendi dünyalarına kapanırlar ve ancak söz konusu opera ya da
müzik oldu mu canlanırlar, heyecan duyabilirler. Yine yanılmışım. Leyla
Gencer'in yukarıda belirtmeye çalıştığım tavrı yalnız opera için geçerli değil.
Tiyatrodan, kitaplardan, resimden, yalnız sanat konularından değil, dünyada
olup bitenlerden, politikadan konuşurken de aynı dolulukla, coşkuyla anlatıyor.
("Birkaç gündür buradayım. Tabii yalnız Türk gazetelerini okuyorum. Şaşıyorum,
siz dünyada olup bitenleri nasıl izleyebiliyorsunuz diye... Gazetelerde o kadar
az dış haber var ki. Dünyadaki sanat olayları falan hele hiç yok... Vallahi
işiniz çok zor!"... Basın dünyamızın büyüklerine, bu eleştiriyi iletmeden
geçmeyeyim dedim.)
Leyla Gencer'le konuşurken, bir de bir süre önce "Le Monde de la
Musique'de yayınlanan yazıdan şu iki cümleyi zihnimden atamıyorum: Yazar şöyle
diyordu: "Leyla Gencer'le konuşurken, onun etkisine karşı direniyordum.
Tek amacım, ateş ve buz karışımı bu yüzün çekiciliğini geri itmek ve yarı
kapalı gözlerle, kısık sesle anlattığı itirafları dinlemekti..."
Sürdürüyordu konuşmasını: "Kalite neden mi düşüyor? Elbette ki içinde
bulunduğumuz toplumsal yaşamdan. Ekonomik, politik bir sürü nedenden. Tiyatrolar
(burada opera temsillerinin verildiği kurumları kastediyor) belli kişilerin
elinde. Genellikle ticari amaçlara yönelik kişilerin elinde. Örneğin aynı
sanatçının üç ayrı tiyatroda, üç ayrı eserde olması gerekiyor. Bir jetten,
öteki jete atlayıp duruyor. Ancak genel provaya yetişebiliyor. Oysa, 15-20 yıl
önce böyle miydi? Bir kere uçak sesimizi bozar diye uçağa binmezdik. Örneğin
Amerika temsillerine bile gemiyle gittiğimizi ve bir aylık yolculuk sırasında
gemide her gece prova yaptığımızı hatırlıyorum... Şimdi nerde öyle uzun
provalara ayrılacak zaman... Ama bir şey diyeyim mi...Halk yutmuyor. Hemen tepki
gösteriyor seyirci. Hazırlıksız çıkan sanatçıyı hemen ıslıklıyor...'
"Siz... siz hiç ıslıklandınız mı?"
Tahtalara vuruyor: "1954'ten beri operacıyım. 1957'den beri Scala'da
söylüyorum. Daha bir kere bile ıslıklanmadım... Aman susun nazar değmesin...'
Madem tarihlere girdik, sürdürelim: Onca yıl operacı, ilk konserini 1974'de
verdi. İstanbul' da Aya İrini'de...
"O yıllarda Scala'da neden yalnız opera olsun, resital de verelim
dendi. Piyanist Dino Ciani ile çalışmaya, bir konser hazırlamaya başladık.
Ancak bir trafik kazasında ölümüyle konser kaldı. İşte bu sırada Aydın Gün'ün
teklifi, hele hele Aya İrini'nin konumu çok cazip geldi. Konser iyi miydi kötü
müydü bilmem ama, ben oranın havasını, o konserin üzerimdeki etkisini asla
unutamam. Benim için müthiş bir olaydı. Böylece konser kariyerim de burada
başlamış oldu. Sonra Avrupa'da, Amerika'da öteki konserler izledi... Her şey
gibi, temeldeki her şey gibi konserlerim de burada başlamış oldu. Temel müzik
bilgim, tiyatro bilgim gibi. Bu temel bilgiler sayesinde, bugün Avrupalı
meslektaşlarımla yarışabiliyorum."
Öyleyse, biraz ara verip temele dönelim. Nedir temeldeki her şey?
"Önce birikimler, kültürel ve toplumsal yaşam... Yalnız Allah vergisi
sesle ya da çalışmayla olacak şey değil. Iş şan hocalarıyla bitmiyor. Herkes
kendi yolunu kendi bulmalı. Bu da aklını kullanmakla, doğru seçimler yapmakla
gerçekleşecek bir şey. Aklı kullanmanın, bilinçli seçimler yapmanın, çevreye,
dünyaya, kültür ve sanat dünyasına, sanatın her dalına açık olmanın gerekliliğine
her zaman inandım..."
Biraz gerilere dönüyoruz:
"Babam Safranboluluydu. Annem Polonyalı. Fransız bir mürebbiyem vardı.
Babam İngiliz okuluna, annem Fransız okuluna gitmemi isterdi. Ben ikisine de
uymayıp, İtalyan Lisesine girdim... 9 yaşımdan beri sesim olduğunu biliyordum.
13 yaşımda Fransız edebiyatının tüm klasik eserlerini okumuştum. Hiçbir tiyatro
ve opera temsilini kaçırmadım. İstanbul Konservatuarı’nın şan bölümüne girmekle
yetinmedim. Kendime en iyi hocaları seçmeye kararlıydım. O sıralar en iyi hoca,
1920'lerin ünlü 'Aida'sı Arangi-Lombardi, Ankara'daydı. Ona gidecektim. Hiç
düşünmeden İstanbul Konservatuvarını yarı yılda terk edip, sırf onu izleyebilmek
için Ankara'ya, tiyatro bölümünün korosuna girdim. Ankara'da bir büyük kazancım
daha oldu. Muhsin Ertuğrul'u tanımak. Beni sonuna dek destekledi, bu desteği
yıllar boyu, yurt dışındaki çalışmalarımda da sürdürdü. Ankara'daki deneylerim,
bana sağlam bir tiyatro temeli de kazandırdı. Nitekim sonraki yıllarda bunun
yararını çok, hem de çok gördüm... Birlikte çalıştığım rejisörler sık sık eğer
operacı olmasaydınız, iyi bir tiyatrocu olurdunuz derler..."
YURT DIŞINA AÇILIŞ
İtalyan Lisesi, Bayan Lombardi derken kendini "İtalyan Sanatçısı"
gibi buldu İtalya'da. "Hazır gitmiştim anlayacağınız... Oraya gidince bana
ikinci, üçüncü roller değil, doğrudan doğruya başrol verdiler. Kısacası ben
hiçbir şey yapmadım, yalnızca ağzımı açıp söyledim...
Leyla Gencer, kendi deyişiyle, hiçbir şey yapmamış, yalnızca ağzını açıp
söylemiş ama bu arada onu "keşfeden" maestro Tullio Serafin,
Napoli'de "Eugene Oneguine'i ona söyletmiş... Tullio Serafin'in "onun
sesinde tüm duyguların, tüm incelikleri ve nüansları dile geliyor" dediği
Leyla Gencer, Napoli'de büyük bir başarı kazanır. Sonra ver elini Milano... New
York... San Francisco... Ve Scala'nın bir yıldızıdır artık o. Tüm yabancı
kaynaklarda belirtildiği gibi yalnız ses ya da teknik değildir önemli olan,
akıl ve kişilik de önemli bir rol oynamaya başlar. (L'Express dergisinden bir
alıntı: "Leyla Gencer'in sesinde önemli olan tekniğindeki ustalık...
Başkalarında mekanik bülbülleri andıran titreşimler, onda yüreğin, ruhun çırpınışını
dile getiriyor. Ve bütün bunları Leyla Gencer aklıyla, kişiliğiyle
bütünlüyor...")
Leyla Gencer'in geçirdiği bütün evreleri burada anlatmak olanaksız.
(İtalyan yazar Franco Cella, sanatçının bir biyografisini hazırlıyor. Ayrıca
Amerikalı iki yazar anılarının peşindeler. İnşallah bunlar yayınlanınca hep
birlikte okuruz. Tabii, bizde herhangi bir yayınevi ilgilenir de çevirtip
basmayı düşünürse...)
Burada ancak 1954'ten bu yana, meslek yaşamı boyunca Leyla Gencer'in sıkı
sıkıya sarıldığı ilkeleri belirtebilir, böylece izlediği yolu görebiliriz:
"İlkelerimin başta geleni, eserin orijinaline, metne, besteciye sadık
kalmak... Özellikle 20 yıl öncesinde sanatçılar sese, sesin hacmine önem
veriyorlardı. Büyük ses çıkarmak bir marifet sayılıyordu. Büyük ses moda
olmuştu. Ben bu modaya uymadım. Bu yolda çok kavga ettim, çok savaş verdim,
zaman zaman çok eleştirildim." (Kesip, buraya, Le Monde gazetesine,
François Lafon'a verdiği demeçten bir bölüm koyuyorum.)
"Bunun bilincine, 1957 yılında San Fransisco'da Callas'ın yerine
Donizetti'nin "Lucia di Lammermoor'u seslendirirken vardım.
Rolümü öğrenmek için beş günüm vardı. Bu müziğin yüksek perdeden
söylenmemesi gerektiğini hemen anladım. Ne yazık ki Verdi ve Puccini'de de aynı
yanlışlar tekrarlanıyordu. Aynı yıl İtalyan televizyonu RAİ için "Le
Trouvere''in kaydını yaparken, rol arkadaşlarım 'bu bölümde, niye yumuşak alçak
sesi kullanıyorsun, daha etkili olmak için yüksek perdeden söylemek gerekir'
diyorlardı. Onlara Verdi'nin burada 'yumuşak, alçak sesin' olması gerektiğini
belirttiğini, Verdi'ye karşı gelmemin söz konusu olmadığını söyledim. Arkamdan
'bu kısık sesiyle elinden geleni yaptı' diye fısıldaşmaktan kaçınmıyorlardı.
Oysa bundan iki yıl önce "Le Trouvere" yeniden yayınlandığında,
şarkının inceliği için, meslektaşlarımın alamadığı övgüleri aldım."
Leyla Gencer modalara uymadı, esere sadık kalmak ilkesinden ödün vermedi,
kolay alkış, kolay başarı için esere ihanet etmedi. Sonuçta bugün opera
dünyası, onun 20 yıl önce söylediklerini "örnek" diye gösterir
oldu... Bunun bir başka sonucu da birçok meslektaşı gibi sesini birkaç yıl
içinde yitirmedi.
OPERAYI SEVMEYEN BİR
OPERACI
Bir başka ilke: Unutulmuş, yok olmuş, kaybolmaya yüz tutmuş eserleri,
parçaları araştırıp bulmak, bunları gün ışığına çıkartmak ve yaşatmak... Dünyanın
sayılı operacılarından Caballé, "Bir eseri Leyla Gencer bulur, ortaya
çıkarır, sonra biz söyler üne kavuştururuz" diyor."Evet Caballé'nin bu sözü, her yerde çok ünlendi. Ben duyunca gülüp
geçtim... Haklısınız bilinen eserlerin garantisine sığınmak yerine,
bilinmeyenleri bulup çıkarmak, büyük bir serüven, büyük bir risk demek. Ama ne
yapayım ki beni bu ayakta tutuyor... Zaten operayı sevmiyorum, opera temsillerine
gitmekten çok sıkılıyorum... Ancak bir yeniliğe yönelmek, bilinmeyeni ortaya
çıkarmak beni ilgilendiriyor... Başlangıçta bu işi yapan yalnız ben değildim.
Avrupa'da böyle bir akım vardı. Bilinmeyeni bulup çıkarmak. Ben de bu akıma
uydum. Callas da bu işin öncülerindendi. Ancak ben sürdürdüm. İşe daha bir
sistematik olarak sarıldım. Onlar 3 yaptılarsa, ben 13 yaptım... Şimdi iyi ki
bu serüveni sürdürmüşüm, bu riskleri almışım diyorum. Bu riskler başarıya
dönüştü... Benim için önemli olan yenilik, ilerlemek. Elbette ki gelenek çok
önemli, ama gelenekten yararlanmak, daha da önemli. Bir şey olduğu yerde
sayıyorsa, aynı kalıyorsa, geriliyor demektir..."
Sözün burasında, operadaki yeni atılımlara giriştik. Örneğin çeşitli
tiyatro yönetmenlerinin, opera sahnelemeleri, tüm operacıların ateş
püskürdükleri Peter Brook'un "Carmen" denemesi...
"A! Ben müthiş heyecan duydum, duyuyorum bu denemelerden, yepyeni
ufuklar açıyorlar... Yalnız Peter Brook'un "Carmen'i değil, Parrice
Chereau'nun "Wagner Üçlemesi" üzerine çalışmaları da ne müthiş
şeylerdi değil mi... Bunlar mutlak yapılmalı, sürdürülmeli."
Ve geldik Leyla Gencer'in bir başka savaşına: Opera sahnesine tiyatroyu,
oyunculuğu da sokmak...
"Her zaman en iyi rejisörlerle çalışmayı şart koştum. Daha önce de
belirttiğim gibi, sağlam bir tiyatro temelim vardı. Bunu sonuna dek
değerlendirmeliydim... Giorgio Strechler büyük bir dosttur, benim için dünyanın
en iyi rejisörlerinden biridir ile birlikte bir 'Macbeth" çalıştık, ama
gerçekleşmedi. Ancak çok kısa bir süre önce birlikte bir resital hazırladık ve
gerçekleştirdik. Strechler şiir okuyordu, ben onları şarkı olarak
söylüyordum... En keyifli çalışmalarım Jean Vilar'ladır. Jean Vilar hiç opera
sahnelememişti. İlk kez 1963’te Venedik'te benimle denedi. 'Jerusalem'i
sahneledi. Çok da başarılı oldu. Öyle ki bir yıl sonra yeniden birlikte
çalıştık. Bu kez La Scala'da 'Macbeth'i sahneye koydu. O da çok yakın dosttu.
Hep bana eleştiri getirmesini isterdim. O da eleştirisini çok kısıtlı tutar,
'sen Türk Maria Callas’ısın, oyunculuğunun nesini eleştireyim' der, beni hayran
hayran seyrederdi provalarda... Sonra 1969'da Pierre Lıigi Pizzi'nin dekor ve
kostümlerini hazırladığı (sahnede yalnız gri ve siyah vardı) çok modern bir
anlayışla sahnelediği 'Macbeth'de oynadım ki, İtalya'da müthiş olumsuz tepkiler
aldı. Oysa sonradan bu prodüksiyon kitaplara geçti. Pizzi de büyük sanatçı
olarak kabul edildi bugün... Sonra Visconti'yle 'Anna Bolena'yı yaptık. O
müthiş profesyonel, usta bir yönetmen..."
KORSAN PLAKLARIN KRALİÇESİ
Leyla Gencer'in sanatını, mesleğini, yaptıklarını, yapamadıklarını dünyada en az biz biliyoruz. Nitekim her konserinden, her opera temsilinden sonra dış basında yer alan yazılara şöyle bir göz atmak yeterli. Ne yazık ki burada bunlara da yer vermek olanaksız. "Müthiş Türk", "Callas'dan beri bir numara", "Ender bir ses" vb. leri burada geçiyorum. Dış basında "korsan plakların kraliçesi", "en çok onun plakları satıyor" diye okudukça, bunlara pek anlam veremezdim. Şimdi anlıyorum. Stüdyo'da plak yapmaya inanmıyor Leyla Gencer, "Teknik öyle ilerledi ki, stüdyoda her şey mümkün. Sesi büyütmek, kısmak, temizlemek vb... Sesi olmayan bile opera plağı doldurabiliyor. Kısacası stüdyo plakları gerçeğe uymuyor..." Onun plakları konserlerinden, temsillerinden, radyo ve televizyon programlarından kaçak doldurulmuş bantlardan üretilme. Yani doğrudan doğruya kayıt. Üzerinde oynanmamış. Opera dünyasında en çok satan plaklar olmalarının nedenine gelince: Bir kez, orijinale en yakın olmaları, sonra 20 yıl öncesinin, esere sadık söylemenin günümüzde en revaçta olması ve Leyla Gencer'in moda olanı değil de bilinmeyenleri bulup çıkarıp söylemesi...
Leyla Gencer'le böyle karşılıklı otururken edindiğim bir başka izlenim.
Yine yabancı bir gazetedeki eleştirilerden birinde okumuştum: Eleştirmen
"müziğin ve şiirin doruğu" diye nitelediği konserde "dinleyici,
onun sahneden her söylediğine inanıyor. Öylesine gerçek..." diyordu. İşte
o eleştirmenin konserde hissettiğini ben şimdi duyuyorum: Onu dinlerken, her
söylediğine inanıyorum. Öylesine gerçek bir insan...
İşte 1957'den beri Scala Operasında çalışarak New York, Münih, Paris, Roma,
San Francisco, Venedik, Viyana arasında sürdürülen dopdolu bir yaşam. "Bu
yaşamda çoluğa çocuğa yer yoktu... Elbette bu bizi yalnızlığa itiyor ama benim
çoluk çocuğum, dinim, ailem hepsi sanatım..." Bu yaşamı Leyla Gencer
cebindeki Türk pasaportuyla sürdürüyor:
"Bakın daha başında adımı değiştirip bir İtalyan adı alırsam mesleğime
çok yararı olacağını söylediler. Kabul etmedim. Düşünmedim bile. İtalya olsun,
Amerika olsun, pasaport teklif ettiler, vatandaşlığa kabul ettiler, hiçbirini
kabul etmedim. Sonunda her ikisi, kabul etsem de etmesem de fahri vatandaşlık
verdiler. Ayrıca İtalya'nın verdiği sayısı 24'ü bulan nişanım var. Bir de
İtalyan hükümeti, opera dünyasına katkılarımdan dolayı, Fransa'daki Legion
d'Honneur benzeri bir devlet ödülü verdi... Ancak her zaman, her yerde Türk
olduğum söylendi. Türk olduğum yazıldı. İyi ki de yazılmış. Yoksa ortalık
yalnız Mehmet Ali Ağca'lara kalacaktı! Zaten dünya Türk düşmanlığını körüklemek
için fırsat bekliyor! Ben deli miyim, adımı değiştireyim, başka bir pasaport ya
da vatandaşlık kabul edeyim... Yoo bunu böyle, görevdir, hizmettir falan diye
yapmıyorum. Doğal olarak yapıyorum. Türk olduğum için, doğal olduğu
için..."
Acaba "Devlet Sanatçısı" unvanını taşıyanlar, şu son paragrafı
okuyunca (eğer okurlarsa) ne düşünürler, içlerinden acaba kaçı Leyla Gencer
hâlâ neden Devlet Sanatçısı değil diye sorar, doğrusu çok merak ediyorum...
TEMPO WEEKLY MAGAZINE
1989 July
LEYLA GENCER'LE HER ŞEY ÜZERİNE
Polonezköylü diva
DÜNYANIN BİZDEN DAHA ÇOK TANIDIĞI, DAHA ÇOK SEVDİĞİ VE DAHA ÇOK SAHİP ÇIKTIĞI BİR SANATÇIMIZ VAR: LEYLA GENCER. OTUZ KÜSUR UNVANIN SAHİBİ OLAN PRIMADONNA'YA BUGÜNE KADAR KENDİ ÜLKESİ SADECE İKİ UNVAN VERDİ: DEVLET SANATÇILIĞI VE FAHRİ DOKTORLUK...
Ümit BAYAZOĞLU
Bundan iki yıl kadar önce Polonezköy'de bana Leslav Riji adında bir Polonez, karısının Leyla Gencer'in akrabası olduğunu söylemişti. Sonra çocuğuna seslenip, aile albümünü açmıştı önüme. "Bak bu saçları kısa olan Muhtar Edek, askerden yeni gelmişti. Bu Leyla Gencer, arkasındaki sarışın da Zygmunt, sevgilisi." Adamın, "Ağaca çıkıp şarkı söylerlerdi" diye işaret ettiği koru, vadinin öteki yakasındaydı. Ama sesleri köye kadar gelirmiş. Derin dut bölgesinde domino oynayan yaşlılar, "Bizimkiler yine şakıyor" diye aralarında gülüşürlermiş. Leslav "ama" diye yutkunduktan sonra, "Leyla hayırsız çıktı, gitti gideli bir gün olsun aramadı. Artık Zygmunt da yok, Amerika'da kemik kanserinden öldü" diyor ve susuyor.
Photo: "Aristokrat" sıfatına itirazı var Gencer'in... Eski kompozitörlerin eserlerini tercih etmesinin nedeni "aristokrat tavrından” kaynaklanmıyor. Onları daha iyi anlıyor, daha çok beğeniyor; sesine, tekniğine daha uygun buluyor. Gerekçe bu.
Ondan bu
fotoğrafı emanet aldım. İki yıldır bende. Leyla Gencer gelse de göstersem diye
beklerken, birden Etap Marmara'nın ""piyanist şantörlü" ayakaltı
lobisinde Polonez köylü divayı karşımda buluyorum. Kırmızı dantelden bir fular
var boynunda. Gözünde ise neredeyse plaj gözlükleri.
Aklıma Jean-Jacques Beineix'nin filmi "Diva" geldi. Soprano Wilhelmenia Wiggins Fernandez'in 15-16 yaşlarında çılgın bir tutkunu vardı. Soprano nereye gitse peşinden gidiyordu. Bir defasında mobiletiyle Avrupa turnesi boyunca peşinde dolaşmıştı. Şüphesiz sizin de böyle marazi hayranlarınız vardır. "Olmaz olur mu? Mesela Milano'dan bir savcı." Evet gördüm onu. Soljenitsin sakallı. Aya İrini'deki gösterinizi filme alıyordu.
"Evet, 25 senedir nereye gitsem gelir. Neredeyse beraber ihtiyarladık. Onun gibi kaç yüzler var! Amerika'da, İtalya'da, Fransa'da.'
Filmdeki çocuk tam bir çılgındı, sopranonun soyunma odasına girip kostümünü çalmıştı.
"Böyleleri çok. Benim 14 yaşında bir hayranım vardı. Şimdi büyüdü, kocaman adam oldu. Nereye gitsem, arkamdan geliyordu. Bir defa hatırlıyorum, Milano'da kıyamet gibi yağmur yağıyor. Kapı çalındı, eşim baktı, bir çocukmuş. Açma, hırsız mıdır belli değil dedim. İki saat kapının önünde bekledi. Meğer çiçek getirmiş. Dayanamadım içeri aldım, üstünü başını kuruttum. Meğer benim için evden kaçarmış. Bir defasında onu suflör kulübesinde yakalamıştım."
Aklıma Jean-Jacques Beineix'nin filmi "Diva" geldi. Soprano Wilhelmenia Wiggins Fernandez'in 15-16 yaşlarında çılgın bir tutkunu vardı. Soprano nereye gitse peşinden gidiyordu. Bir defasında mobiletiyle Avrupa turnesi boyunca peşinde dolaşmıştı. Şüphesiz sizin de böyle marazi hayranlarınız vardır. "Olmaz olur mu? Mesela Milano'dan bir savcı." Evet gördüm onu. Soljenitsin sakallı. Aya İrini'deki gösterinizi filme alıyordu.
"Evet, 25 senedir nereye gitsem gelir. Neredeyse beraber ihtiyarladık. Onun gibi kaç yüzler var! Amerika'da, İtalya'da, Fransa'da.'
Filmdeki çocuk tam bir çılgındı, sopranonun soyunma odasına girip kostümünü çalmıştı.
"Böyleleri çok. Benim 14 yaşında bir hayranım vardı. Şimdi büyüdü, kocaman adam oldu. Nereye gitsem, arkamdan geliyordu. Bir defa hatırlıyorum, Milano'da kıyamet gibi yağmur yağıyor. Kapı çalındı, eşim baktı, bir çocukmuş. Açma, hırsız mıdır belli değil dedim. İki saat kapının önünde bekledi. Meğer çiçek getirmiş. Dayanamadım içeri aldım, üstünü başını kuruttum. Meğer benim için evden kaçarmış. Bir defasında onu suflör kulübesinde yakalamıştım."
EVREN VE
KRAL
Zenci diva
Jessye Norman için kilise ağırlıklı dini eserlere önem verdiği söyleniyor. Kiri
Te Kanawa içinse, fazla ticari deniyor. Oysa siz, eski operaları çağdaş şekilde
yorumlayarak sevdirmeyi amaçlayan aristokrat bir tavır seçmiş...
"Aristokrat
da ne demek?" Sorumu tamamlayamıyorum. Leyla Gencer'in aristokrat sıfatına
itirazı var: "Ben eski kompozitörleri daha iyi anlıyorum, daha çok
beğeniyorum. Sesime, tekniğime, kişiliğime daha uygun bulduğum için eski
eserleri seslendiriyorum. Aristokratlığımdan değil."
Aya
İrini'deki temsilde Kenan Evren de vardı. Devlet Sanatçısını tepkisiz bir ifadeyle
dinledi. Gösterinin ardından kulise gelip kutladı. Yan gözle "Şeref
Locası'nı süzerken aklıma, Haendel in "Mesih'inin Dublin'de ilk
seslendiriliş öyküsü geldi. Devrin kralı eserden öyle etkilenir ki, birden
ayağa kalkar, bütün salon ona uyup, Mesih'i sonuna kadar ayakta dinler. Sonra
bu gelenek olmuş. Mesih hep ayakta dinlenmiş. Şimdi bu hassasiyetle,
ülkemizdeki devlet erkanının hassasiyetini karşılaştırmak icap etse?
"Böyle
bir karşılaştırma yapamazsınız. Bir defa bizde opera sahasında devlet
adamlarımızın pek fazla bilgisi olduğunu sanmıyorum. Sözlerim lütfen gaf anlaşılmasın."
Leyla Gencer operamızın henüz 60 yıllık olduğunu, oysa Batı'da 1300 seneden
beri opera söylendiğini hatırlattıktan sonra "Ama" diyor,
"insanlık 60 senede aya çıktı".
PASAPORT
SORUŞTURMASI
İstanbul
Festivali kataloğunda ilk başarınızı Ankara Operası'nda kazandığınız yazılı.
"O katalogda her zaman bir yanlış vardır ama bu doğru,"
Sanat
yaşamınız boyunca size birçok unvan verildi. Bunlardan bazıları sizi rahatsız
etmiyor mu? Mesela Devlet Sanatçılığı?
"Hayır,
neden?"
Devlet
Sanatçısı unvanı birçok sanatçının tercih etmediği bir paye.
"Hayır
ben hatırlanmaktan memnunum. Ancak çok geç hatırlandığım için doğrusu biraz
rahatsız olmuştum. Üstelik Milano'ya telefon açıp, Türk pasaportu taşıyıp taşımadığımı
soruşturmuşlar. Bunlar beni çok gücendirdi."
İtalya'da
"Leyla Gencer- Bir Primadonna'nın Gerçek Romanı" adında bir kitap yayınlandı.
Aradan iki yıl geçtiği halde bu kitap Türkçeye çevrilmedi. Siz ki övüncümüzsünüz,
Devlet Sanatçımızsınız. Niçin kitabınız, plaklarınız, diskleriniz gelmiyor?
Leyla Gencer'in bu konuyu konuşmaya hiç niyeti yok. "Herhalde pahalı
buluyorlar" diyerek geçiştiriyor.
CHOPIN IN
EVİ
Zekeriya
Sertel hatıratında sizi Nazım Hikmet ile dinlemeye gittiğini yazıyor. Bundan
haberiniz var mıydı?
"Bu
dediğiniz, sene 1956. Varşova'ya davet ettiler. Orada 'La Traviata'yı söylemiştim.
Salonda Nazım ile Zekeriya beyler de varmış. Ama bana gözükmediler. Ertesi gün
Chopin'in evini ziyaret ederken, iki kişi karşıdan bana doğru geldi. Biz Türküz
dediler. Zekeriya Bey galiba. O zaman gençtim, öyle mi dedim, şaşırdım. Nazım
Hikmet, geçen akşam sizi dinledik, çok gururlandık dedi. Sonra kaçarcasına
uzaklaştılar. Ben öyle şaşkın halde kaldım. Sonradan anlattılar, Nazım benden
çok etkilenmiş, müthiş heyecanlanmış." Ve nihayet sorsam mı 'sormasam mı
diye endişe ettiğim soru dönüp dolaşıp düşüyor ortaya: Polonezköy'e Atatürk'ün
geldiği günü hatırlıyor musunuz? Hani Bayan Kamilya ile dans etmişti? O ana
kadar bu köyden hiç söz etmemiştik. Polonez olduğunu bildiğimi de bilmiyordu.
Ama hiç şaşırmadan cevabını verdi. Hatırlamıyordu. "Ama biliyorum, o zaman
Polonezköy'de dans modası vardı. Akşam oldu mu herkes harman yerinde toplanır,
ay batıncaya kadar dans ederdi."
Siz de şarkı
söylerdiniz. "Evet söylerdim." Bugün Polonezköy'de hâlâ bir efsane
gibi, sizin vadinin öte yakasından söylediğiniz şarkılar anlatılıyor. Bir de
Zygmunt adında arkadaşınız varmış, sarışın...
"Vardı
vardı."
Elimde
Zygmunt ile çekilmiş bir fotoğrafınız var. "Göster bakalım, eşine dönerek neler de çıkarıyor ha..ha..ha..."
Photo: Otuz küsur unvanı var Leyla Gencer'in. Ama kendi ülkesinde sadece iki unvan sahibi olabildi. Biri geç gelen Devlet Sanatçılığı payesi, diğeri geçtiğimiz hafta Boğaziçi Üniversitesi'nin verdiği fahri doktorluk. Dünyanın onu bizden çok daha iyi tanıdığını söylemeye gerek var mı?
Photo: Leyla Gencer'e Tempo'nun sürprizi: Bir eski fotoğraf. Hem de çok eski. Unuttuğu (Belki de hiç unutmadığı) siyah beyaz kartta Polonezköy hatıraları canlanıyor. Sarışın sevgilisi Zygmunt da... Daha sonraları sanat yaşamı boyunca birçok hayramını peşinden sürükleyecektir. Ama hiçbiri Nazım Hikmet ve Zekeriya Sertel kadar utangaç değildir hayranlarının...
1 9 9 2
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1992.07.14
Zeynep Oral, 'Tutkunun Roman’ında ünlü sopranomuz Leyla Gencer'i anlatıyor
Dünyanın tüm mutluluğu o seste
Tutkunun Romanı dünya çapında bir opera sanatçısını
yalnızca görkemli operaların dekorları önünde değil, yazarca yakalanabilmiş tüm
insan yanlarıyla da anlatan bir yaşam öyküsü.
AHMET
CEMAL
"Tutkunun Romanı" diye adlandırmış Zeynep
Oral, Leyla Gencer üzerine kaleme aldığı nefis kitabı. Kitabı diyorum, çünkü
sınıflandırmakta güçlük çekiyorum. Biyografi demeye dilim varmıyor; belki de
-birkaç üstün örneğin dışında- o her biyografiye özgü, asık suratlı vakanüvistik
merakından bu kitapta eser olmadığı için. Zeynep Oral'ın daha önceki
kitaplarında örneğin bir Azra Erhat'a, bir Aliye Berger'e ve başkalarına,
saygının yanı sıra nasıl sımsıcak bir sevgiyle yaklaşmış olduğunu anımsamak,
işimi kolaylaştırıyor.
Karşımda Leyla Gencer'i anlatan, usta bir yazarlığı insan sıcaklığının bütün kalıplarına dökebilmiş bir kitap var.
Hiç kuşkusuz olayın en önemli yanı, "bizden" olan, ama on yıllardır -bir kültür politikası düzeyinde- "bizdenliğini" pek benimsemeye yanaşmadığımız birini, şimdi çıkıp yine "bizden" birinin yazarak anlatmış olması. Üstelik hakkını olabildiğince vererek, yıllar ve yıllar sürmüş, ödün ve tükeniş tanımayan bir sanatsal çabayı olduğu gibi yansıtarak anlatmış olması.
Bilindiği üzere bu, bizim için pek alışılagelmiş bir tutum değildir, biz, bizden olanları, özellikle sanat, bilim ve yazın alanında hakkını vermek yerine, yemeyi, korumak yerine kurutmayı yeğleriz. Üstelik böyle davranmak için, mutlaka "ara rejimlerin" buyurganlığını da gereksinmeyiz, biz, özgürlüğün, demokrasinin, katılımcılığın, değerbilirliğin sloganlarını ağzımızdan en düşürmediğimiz anlarda, örneğin bir Filiz Ali'yi, yıllarını verdiği konser salonunu konser salonu olarak korumak istediği için kapı dışarı ediveririz...
Photo: Leyla Gencer, 1968'de "Il Trovatore" operasında. Hayranları Gencer'i bu yaz İstanbul Festivali'nde dinelemeye hazırlanıyorlardı. Ama konser iptal edildi. İstanbullu hayranlarının umudu da kışa kaldı.
İşte böyle bir ortamda bir Zeynep Oral'ın kalkıp Leyla Gencer'i ve onun sanatsal savaşımını anlatması, gerçekten önem kazanıyor. Çünkü düzeyine erişmeye çalıştığımız "Batılı" ülkelerin en geri kalmışı bile Leyla Gencer düzeyindeki dünya çapında bir sanatçısını hangi sınırlar içinde, hangi topraklarda yaşadığına bakmaksızın başının tacı eder.
Bize gelince... İstanbul Festivali gibi bir kurum ortaya çıkmasaydı, Leyla Gencer'i bu topraklarda kaç kez dinleyebilirdik sorusu, sanırım pek iç açıcı bir yanıta kavuşamayacak gibi...
Tutkunun Romanı, dünya çapında bir opera sanatçısını yalnızca görkemli operaların dekorları önünde, bin bir avizenin ışık denizinde değil, fakat yazarca yakalanabilmiş tüm insan yanlarıyla da başarıyla sergileyen bir yaşamöyküsü.
Yıllar önce, opera âleminin tanrıçalarından Maria Callas'la yapılan bir söyleşiyi okumuştum. "Sizce Maria Callas, nasıl bir kadın" şeklindeki son soruya, Callas'ın verdiği yanıt şuydu: "Callas, çok ünlü, çok zengin bir kadın; Maria ise çok yalnız bir insan..."
Yalnızlıkların, her şeyden önce de korkuların gerçek sanatçılar bakımından nasıl değişmez bir yazgı olduğuna, Tutkunun Roman’ında bir kez daha tanık oluyoruz.
Ve elbet korkular... En büyük başarılara karşın, hep bir anda her şeyi yitirivermek korkusu. Ve bu korkunun hep bir sonraki, çoğu kez daha büyük başarının kaynağını oluşturması. Böyle bir korkuyu duymak, duyabilmek, sanatçının, katıksız sanatçının, kendisiyle hiç durmaksızın daha büyük başarılar uğruna kumar oynaması demektir.
Şöyle demiş yazarı, Tutkunun Roman’ının bir yerinde: "Ah sevgili Leyla Gencer, hiç mi aklınız yok! Bakın Ankara Devlet Operası'nda kalsaydınız, bir kez kadrolu oldunuz ya, bir daha asla çaba göstermenize gerek kalmazdı. Yılda bir eserde rol alın, ya da beş yıl hiçbir eserde rol almayın, değişen bir şey olmazdı. Her ay maaşınızı alırdınız. Ömür boyu güvence. Yaş haddinden emekli olunca da ayrılırdınız..."
Doğru. Ama Leyla Gencer öyle yapsaydı, "Casta Diva"yı söylediğinde, dinleyicilerinin ifadesiyle, "yeryüzünün tüm mutluluğu o seste" olur muydu?
Karşımda Leyla Gencer'i anlatan, usta bir yazarlığı insan sıcaklığının bütün kalıplarına dökebilmiş bir kitap var.
Hiç kuşkusuz olayın en önemli yanı, "bizden" olan, ama on yıllardır -bir kültür politikası düzeyinde- "bizdenliğini" pek benimsemeye yanaşmadığımız birini, şimdi çıkıp yine "bizden" birinin yazarak anlatmış olması. Üstelik hakkını olabildiğince vererek, yıllar ve yıllar sürmüş, ödün ve tükeniş tanımayan bir sanatsal çabayı olduğu gibi yansıtarak anlatmış olması.
Bilindiği üzere bu, bizim için pek alışılagelmiş bir tutum değildir, biz, bizden olanları, özellikle sanat, bilim ve yazın alanında hakkını vermek yerine, yemeyi, korumak yerine kurutmayı yeğleriz. Üstelik böyle davranmak için, mutlaka "ara rejimlerin" buyurganlığını da gereksinmeyiz, biz, özgürlüğün, demokrasinin, katılımcılığın, değerbilirliğin sloganlarını ağzımızdan en düşürmediğimiz anlarda, örneğin bir Filiz Ali'yi, yıllarını verdiği konser salonunu konser salonu olarak korumak istediği için kapı dışarı ediveririz...
Photo: Leyla Gencer, 1968'de "Il Trovatore" operasında. Hayranları Gencer'i bu yaz İstanbul Festivali'nde dinelemeye hazırlanıyorlardı. Ama konser iptal edildi. İstanbullu hayranlarının umudu da kışa kaldı.
İşte böyle bir ortamda bir Zeynep Oral'ın kalkıp Leyla Gencer'i ve onun sanatsal savaşımını anlatması, gerçekten önem kazanıyor. Çünkü düzeyine erişmeye çalıştığımız "Batılı" ülkelerin en geri kalmışı bile Leyla Gencer düzeyindeki dünya çapında bir sanatçısını hangi sınırlar içinde, hangi topraklarda yaşadığına bakmaksızın başının tacı eder.
Bize gelince... İstanbul Festivali gibi bir kurum ortaya çıkmasaydı, Leyla Gencer'i bu topraklarda kaç kez dinleyebilirdik sorusu, sanırım pek iç açıcı bir yanıta kavuşamayacak gibi...
Tutkunun Romanı, dünya çapında bir opera sanatçısını yalnızca görkemli operaların dekorları önünde, bin bir avizenin ışık denizinde değil, fakat yazarca yakalanabilmiş tüm insan yanlarıyla da başarıyla sergileyen bir yaşamöyküsü.
Yıllar önce, opera âleminin tanrıçalarından Maria Callas'la yapılan bir söyleşiyi okumuştum. "Sizce Maria Callas, nasıl bir kadın" şeklindeki son soruya, Callas'ın verdiği yanıt şuydu: "Callas, çok ünlü, çok zengin bir kadın; Maria ise çok yalnız bir insan..."
Yalnızlıkların, her şeyden önce de korkuların gerçek sanatçılar bakımından nasıl değişmez bir yazgı olduğuna, Tutkunun Roman’ında bir kez daha tanık oluyoruz.
Ve elbet korkular... En büyük başarılara karşın, hep bir anda her şeyi yitirivermek korkusu. Ve bu korkunun hep bir sonraki, çoğu kez daha büyük başarının kaynağını oluşturması. Böyle bir korkuyu duymak, duyabilmek, sanatçının, katıksız sanatçının, kendisiyle hiç durmaksızın daha büyük başarılar uğruna kumar oynaması demektir.
Şöyle demiş yazarı, Tutkunun Roman’ının bir yerinde: "Ah sevgili Leyla Gencer, hiç mi aklınız yok! Bakın Ankara Devlet Operası'nda kalsaydınız, bir kez kadrolu oldunuz ya, bir daha asla çaba göstermenize gerek kalmazdı. Yılda bir eserde rol alın, ya da beş yıl hiçbir eserde rol almayın, değişen bir şey olmazdı. Her ay maaşınızı alırdınız. Ömür boyu güvence. Yaş haddinden emekli olunca da ayrılırdınız..."
Doğru. Ama Leyla Gencer öyle yapsaydı, "Casta Diva"yı söylediğinde, dinleyicilerinin ifadesiyle, "yeryüzünün tüm mutluluğu o seste" olur muydu?
SKYLIFE MONTHLY MAGAZINE
1992 August
Büyük Türk Diva Leyla Gencer'in sanatı ve yaşamı gazeteci-yazar Zeynep Oral
tarafından "Tutkunun Romanı- Leyla Gencer" adıyla kaleme alındı.
Zeynep Oral ilgiyle karşılanan bu kitabın oluşumunu ve Leyla Gencer'i
anlatıyor.
The celebrated Turkish prima donna Leyla Gencer's life and singing career is the subject of a recent biography by the journalist and writer Zeynep Oral. Author Zeynep Oral gives Skylife readers insight into Leyla Gencer the person as well as the singer.
The celebrated Turkish prima donna Leyla Gencer's life and singing career is the subject of a recent biography by the journalist and writer Zeynep Oral. Author Zeynep Oral gives Skylife readers insight into Leyla Gencer the person as well as the singer.
la
DIVA TURCA
LEYLA GENCER
Leyla Gencer... Bu adı, çocukluğumda ve ilk gençlik yıllarımda önce
babaannemden duyduğumu anımsıyorum: Bana uzun uzun "Müthiş Türk
Kızımız"ı anlatırdı... O bir kahramandı. Neredeyse bir roman kahramanı...
Yürekliydi, azimliydi, sonsuz yetenekliydi, korkusuzdu, meydan savaşları
veriyordu, düşlerimin alamayacağı denli ünlüydü. Hayır, babaannemden bunları
dinlerken günün birinde bu kitabı yazacağımı bilmiyordum.
Leyla Gencer'i yazmak düşüncesi ansızın, birdenbire doğmadı. Birikimler
sonucunda böyle bir karar verdim:
60'lı yıllarda, yurtdışındaki öğrenciliğimde müzikle ilgilenen gençler Türk
olduğumu öğrenir öğrenmez bana Leyla Gencer'i sorduklarında ben yalnızca kem
küm edebildiğimde duyduğum utançtan...
70'li yıllarda mesleğim gereği gittiğim festivallerde, kültür ve sanat
merkezlerinde sokakların, alanların 'Leyla, La Turca' afişleriyle donatıldığını
görüp duyduğum gurur ve eziklikten...
80'li yıllarda uygar kentlerin en ücra köşelerindeki plakçılarda onun
plaklarını, kasetlerini görüp şaşmamdan... Özetle dünyanın önünde eğildiği bir
Türk sanatçısının, ülkemde 'yok sayılmasının” artık kaldıramayacağım bir ayıba
ve öfkeye dönüşmesinden kaynaklandı bu kitap. Üç yıl neredeyse dört yıl süren
çalışmamız boyunca, Leyla Gencer'e duyduğum sevgi, her geçen gün biraz daha
arttı. Onu, kişiliğini, dünyasını daha yakından tanıdıkça, Dünya Opera Arenalarının
gerçeklerini daha yakından öğrendikçe, saygım ve hayranlığım arttı...
"Tutkunun Romanı" adlı kitabımda, 300 sayfada anlatmaya çalıştığım
Leyla Gencer'i, şimdi sizlere birkaç paragrafta anlatabilmem oldukça güç... Ama
deneyeyim:
Leyla Gencer'in anımsayabildiği en eski anısı (dört yaşlarında ya vardı ya
yoktu) bir oyun: Hasan Çavuş'un onu havalara fırlatıp tutması. Bayılıyordu bu
oyunu tepelerin, yamaçların, "uçurumların kıyısında oynamaya... Uçmak,
uçmak, hep daha yükseklere uçmak...
Daha İstanbul Konservatuarı’na girdiği an kararını vermişti: "Günün birinde
ya La Scala'da söylerim ya da ölürüm" diye... Çocukluğundan beri en
güzeli, en iyiyi, mükemmeli arayan o değil miydi? En güzelin, en iyinin aynı
zamanda en zor olduğunun bilincindeydi. Ama olsun... Hep en iyi hocalarla
çalışmak istemesi, gece gündüz çalışması ve İstanbul Konservatuvarını
bitirmeden terk etmesi bundan... İstanbul'u terk etti, hocaların hocası, bir
zamanların ünlü "Aida"sı Arrangi-Lombardi'nin peşinden Ankara'ya
geldi.
Ankara Devlet Tiyatrosu ve Operası'nda koro kadrosundaydı, ama "Cavalleria
Rusticana", "Tosca" gibi operalarda baş role çıkıyordu (1950-52).
İtalyan Türk Kültür Antlaşması çerçevesinde RAI Radyosu'nda bir resital vermek
için ilk kez yurt dışına çıktığında yıl 1953'tü. Roma'da RAI stüdyolarından tüm
İtalya’ya bu resital naklen yayınlandığında büyük bir serüvenin ilk adımları
atılmış oluyordu. Radyodaki müzik otoriteleri kararlarını vermişlerdi: Bu genç
kadın sesini mutlak Napoli'deki ünlü San Carlo Operası'nın müdürlerine
dinletmeliydi. Iki gün sonra Leyla Gencer Napoli'dedir. Bir sınav... Sınavı
geçer: Dört gün sonra Napoli'de Arena Flagrea'da on bin izleyicinin önünde
"Cavelleria Rusticana"da başrol oynuyordu. Temsil sonrasında, opera
dünyasına sayısız sanatçı kazandırmış büyük Maestro Tullio Serafin ve San Carlo
Operası'nın müdürü Di Cotanzo önüne kontratlar koyuyordu: Bir yıl sonraki Yaz
Festivali'nde yine Napoli'de "Madame Butterfly" ve "Yevgeni
Onegin" operalarında başrol oynar mıydı? Napoli'de "Madame
Butterfly"ı üç temsil oynamak için antlaşma yaptı Leyla Gencer. Öyle
beğenildi ki bir yıl içinde yirmi üç kez oynadı...
Günün birinde (1956'daydı) San Francisco Operası'nın müdürü İtalya'daki
müzik otoritelerine telefon açıp, "mahvoldum, Francesca Da Rimini
operasında başrolü oynaya- ....
Note: Son sayfa eksik / Last page is missing
Leyla Gencer was a name familiar to me from childhood,
when my grandmother used to regale me with accounts of this "amazing
Turkish girl". She was a heroine of almost fictional dimensions: intrepid,
determined, fearless, a veritable Jean d'Arc of opera, and just as famous. It
never crossed my mind listening to my grandmother's eulogies that I might write
Leyla Gencer's biography someday. Nor was the idea a sudden inspiration but
grew out of the seed of my own admiration. In the 1960s I was at university
abroad. Whenever I met anyone interested in classical music, their first
question on discovering that I was Turkish was inevitably about Leyla Gencer.
With shame, I discovered that they knew far more about her than I did.
In the 1970s my career as a journalist took me to the festivals and cultural capitals of Europe, where posters declaiming "Leyla, La Turca" in streets and squares were a source of pride but left a disconcerting prick of self-reproach.
In the 1980s when I saw her records and cassettes on sale in the most unlikely backwaters of foreign cities, my reaction was still an unworthy astonishment.
A Turkish artist who was worshipped by the rest of the world, was a nobody to most of her fellow countrymen. This paradox, far more than my admiration, motivated me to write this book.
In the course of the three, nearly four, years that it took me to write ber biography, the indignation with which I had first sat down at the typewriter gradually resolved itself into profound affection. As I got to know her personality, the world in which she moved, and the facts about worldwide opera, my respect for her deepened.
Having taken 300 pages to describe Leyla Gencer in my biography, it seems nigh impossible to squeeze her into two pages of a magazine. But I will do my best...
Leyla Gencer's earliest memory is of being tossed up into the air and caught again by Hasan Çavuş, when she was a child of four or even younger. She was thrilled at the sensation of flying, just as she relished the tingle of fear when standing on the edge of heights. This daredevil temperament must be credited for its part in her spectacular career. The moment she set foot inside Istanbul Conservatory she swore to herself: "I will either sing at La Scala or die". This perfectionism was a two-edged sword, making failure an ever-threatening alternative. Since childhood, she had been satisfied with nothing but the best, the most beautiful, the most impeccable, and she appreciated only too well bow dif…
In the 1970s my career as a journalist took me to the festivals and cultural capitals of Europe, where posters declaiming "Leyla, La Turca" in streets and squares were a source of pride but left a disconcerting prick of self-reproach.
In the 1980s when I saw her records and cassettes on sale in the most unlikely backwaters of foreign cities, my reaction was still an unworthy astonishment.
A Turkish artist who was worshipped by the rest of the world, was a nobody to most of her fellow countrymen. This paradox, far more than my admiration, motivated me to write this book.
In the course of the three, nearly four, years that it took me to write ber biography, the indignation with which I had first sat down at the typewriter gradually resolved itself into profound affection. As I got to know her personality, the world in which she moved, and the facts about worldwide opera, my respect for her deepened.
Having taken 300 pages to describe Leyla Gencer in my biography, it seems nigh impossible to squeeze her into two pages of a magazine. But I will do my best...
Leyla Gencer's earliest memory is of being tossed up into the air and caught again by Hasan Çavuş, when she was a child of four or even younger. She was thrilled at the sensation of flying, just as she relished the tingle of fear when standing on the edge of heights. This daredevil temperament must be credited for its part in her spectacular career. The moment she set foot inside Istanbul Conservatory she swore to herself: "I will either sing at La Scala or die". This perfectionism was a two-edged sword, making failure an ever-threatening alternative. Since childhood, she had been satisfied with nothing but the best, the most beautiful, the most impeccable, and she appreciated only too well bow dif…
1 9 9 3
ORKESTRA MONTHLY MAGAZINE No.238
1993 June
sevgili leyla; bin yaşa sen
Aydın Gün
Efendim, ben Leyla Gencer'i Ankara Devlet Operası'na girmeden önce, İstanbul’da dinlemiştim. Yanılmıyorsam, 1947 veya 1948 yılıydı. Biz Ankara Devlet Operası olarak Puccini'nin Madam Butterfly operasını oynamak üzere İstanbul'a gelmiştik. O hafta İstanbul'da Cemal Reşit Rey'in yönettiği bir konser vardı. Bu konserin solisti de Leyla Gencer'di. Onun adını Ankara'da da duymaya başlamıştık. Tabii büyük bir merakla bu konsere gitmiştim, yanılmıyorsam, bir kantat icra edilmişti. Leyla Gencer daha o yıllarda farklı bir sanatçının (farklı dokunmuş bir kumaşın) gelmekte olduğunu haber veriyordu!
Gene o yıllarda Ankara Operasında çok olumlu gelişmeler vardı. Değerli hocamız Hayır! "Çok değerli, en değerli hocamız" Muhsin Ertuğrul Bey, Devlet Tiyatro ve Operasının başına geçmişti.
İkinci Dünya Savaşı biter bitmez Konservatuvardaki ve Tatbikat sahnesindeki hocalarımız ki, bunlar Hitler'in hışmından kaçıp, Türkiye'ye sığınan çok büyük sanatçı hocalar idi, birer birer kendi ülkelerine dönüyorlardı. Biz de aramızda bir grup oluşturup, Muhsin Bey'e gitmiştik: "Hocalarımızın pek çoğu kendi ülkelerine döndüler, biz de denizden çıkmış balığa döndük, ne yapacağız?" derken, o gülümseyerek sözümüzü kesti; "Eylül ayında İtalya'nın en büyük sanatçılarından soprano Arangi-Lombardi, bariton Apollo Granforte, korrepetitör Tritziyo ve Rainwald Ankara'da olacaklar; Elvira Hidalgoda operamızda kalacak, dedi ki, bu sanatçı da Maria Callas'ın hocası idi. Bunların yanında Scala Operasının Şefi Conka ve daha sonra Camozzo Koro şefi ve Orkestra şefi olarak angaje edilmişti; çok güzel, çok verimli, coşku dolu bir dönem başlıyordu Türk Operası'nda; sanatta gösteriş ve çalımın değil, nitelikliliğin baş köşeye oturtulduğu bir dönemdi. Bir yönetici kendi değerini etrafına topladığı kişilerin kaliteliliği ile belirler. Muhsin Bey bu konuda hiç yanılmayan ve ödün vermeyen bir büyük usta idi.
Evet! Arangi-Lombardi Ankara'ya ulaşmak üzere İstanbul'dan geçerken, Leyla Gencer'i dinlemişti. Tabii Arangi-Lombardi de hemen cevherin farkına varmış; "Eğer Ankara'ya gelirsen seninle çok başarılı çalışmalar yapabiliriz ve sen Uluslararası bir sanatçı olabilirsin" demişti. Leyla Gencer de tası tarağı toplayıp Ankara'nın yolunu tutmuş ve Ankara Devlet Operasına (kadro olmadığı için de korosuna) girmişti.
Her şeyi, farklıydı, Leyla Gencer'in; çalışmaları, dostları, ilişkileri, yorumculuğu, zevkleri en önemlisi de amaçları (idealleri) farkıydı. Tabii farklı olmayı isteyen kişi yalnız kalmayı da göze almış olan kişidir. Leyla Gencer de zaman zaman bu yalnızlığın içine düşüyordu.
Büyük bir tiyatro adamı, "Tiyatroda iki tip sanatçı vardır. Birincisi kendinde tiyatroyu sever, ikincisi ise tiyatroda kendini sever" demişti. Tiyatroda veya operada kendini sevenlerden ancak sıradan sanatçılar çıkar. Leyla Gencer tüm yaşamını operayla doldurmuştu; opera onun mutluluğunun aracı değil, mutluluğunun amacı idi. Gerçekten de "İnsan kafasına koyduğu kadar mutlu oluyor". Leyla Gencer'in kafasında ve yüreğinde bir büyük dağ vardı ve bu dağın adı opera idi.
Yeri gelmişken şu opera sanatçılığı için birkaç söz söylemek istiyorum: Ben opera sanatçısını "Bir gönüllü esir olarak tanımlıyorum. Opera sanatçısı, her şeyi kıskanan, hiçbir şeye olanak tanımayan kendi sesinin (o en büyük zorbanın) esiridir. Belki de dünyanın en acımasız, en nankör, en kıskanç despotudur, operacının kendi sesidir; yaşamının her anını O'na, yani sesine vermeyen, kendisine rüyalarında bile şarkı söyletmeyen bir operacının büyük işler yapabileceğine inanmak mümkün değildir. "Ben hem operacı olacağım hem de bütün zevkleri tadacağım diyen bir kimse, ömrü boyunca fesle mes arasında gelip gitmeye devam eder. Rusların güzel bir atasözü var: "İnsan su içerken aynı anda ıslık çalamaz" diyor. Ya ıslık çalacaksın ya da su içeceksin ya operacı olacaksın ya da keyfince yaşayacaksın, bu işin başka yolu yoktur.
Bir yanılgımız daha var opera konusunda. Çoğu kimse her şeyin sahnenin üstünde olup bittiğini zanneder. Oysa asıl başarı, asıl yaratı sahneden önce ve sahneden sonra yapılan o bitmez tükenmez çalışmaların ürünüdür. Fransız Ozan Valery "Sanat yapmak çocuk yapmaya benzemez" diyor ve şunları ekliyor: "Sanat yapmak bir büyük piramit inşa etmek gibidir; önce o piramidi taşıyacak toprağı bulacaksın, sonra o piramidin oranlarını, dengesini ve anlamını kuracaksın, taş taşıyacaksın, taş taşıyacaksın, ter dökeceksin, ter dökeceksin.
En değerli servetimiz, en büyük gücümüz aklımızdır. Leyla Gencer aklını çok akıllıca kullanarak düşlerine ulaşmış ve bu düşlerle gelişmesini tamamlamış ender sanatçılardan biridir; sevgi doludur, vefakâr ve dosttur. Hiç unutmuyorum ben. İstanbul Operası'nı kurarken, açılış temsili için Tosca'yı oynamak üzere onu davet etmiştim. Onca işini ve angajmanlarını iptal edip, İstanbul'a gelmişti. Daha sonraki yılda gene sezonun açılışı için bu sefer Madam Butterfly'ı oynamasını rica etmiştim. Temsilden dört beş gün önce eşi İbrahim Gencer ki, o da örnek bir beyefendiydi, kuvvetli bir kalp spazmı geçirmişti. Leyla Gencer buna rağmen temsili yapmak üzere İstanbul'a geldi ve operayı oynadı hem kuliste hem sahnede gözyaşları içinde bir Butterfly oynanmıştı o gece. Daha sonra defalarca Istanbul Festivali'ne davet etmiştim onu; Aya İrini’de verdiği konserler unutulmaz güzellikteydi. Leyla Gencer'i o mekân içinde dinlemek başlı başına bir lezzetti.
Evet, son olarak da şunları söylemeliyim: Toplumlar yetiştirdikleri sanat ve kültür adamlarıyla anılırlar ve değerlendirilirler. Ben o kanıdayım ki, Leyla Gencer dışarıda yaptığı çalışmalarla, yüzlerce devlet görevlisinin ülkemize yıllarca kazandıramadığını, bir temsilde kazandırmıştı.
Sevgili Leyla'cığım, senin sanatçılığından ve dostluğundan duyduğumuz mutluluklar için, ne kadar teşekkür etsek azdır; Bin yaşa sen...
leyla gencer'i tanımak
Yekta Kara
Leyla Gencer'i tanımak, Leyla Gencer'le birlikte olabilmek, hele hele Leyla Gencer'le çalışmak bir ayrıcalıktır. Bu ayrıcalığı yaşayabilmiş olduğum için kendi adıma, kurumum adına kıvanç duyuyorum.
Bizlere, İstanbul Devlet Opera ve Balesi sanatçılarına ve tüm çalışanlarına bu ayrıcalığı yaşatmış olduğu için kendisine sonsuz teşekkürlerimizi sunuyorum.
Leyla Gencer'in bütün yaşamı boyunca sürdürdüğü arayış, daima daha iyiyi, daha güzeli, mükemmeli bulmak için sürdürdüğü arayış hiç tükenmedi.
Bu yetkinlik arayışı sanatçıyı opera tarihinin gelmiş geçmiş en güçlü, unutulmaz yorumcuları arasına kattı.
Leyla Gencer'i dinlediğimizde vokal açıdan, teknik açısından, yorum açısından ulaştığı yetkinliğin yanı sıra çok önemli bir temel özellik hemen dikkati çeker: Başka sanatçılarda pek sik rastlanılmayan bu özellik Leyla Gencer'in her notaya, her müzik cümlesine kattığı değişik renkler nedeniyle bütüne getirdiği farklılıktır.
"Öğrenmenin, araştırmanın sonu yok" ilkesinden hareketle Leyla Gencer var olanla yetinmeyi sevmez. O güne kadar yapılmış olanın, alışılmışın kusursuz biçimde sunuluşu Leyla Gencer için yeterli değildir. Çünkü o gerçek anlamda bir opera serüvencisidir.
Oynayacağı her operayı ve bestecisini kendisine aktarılanın ötesinde yeniden keşfetmiştir. Oynadığı her rolü her temsilde yeniden yorumlayıp, esere bambaşka bir boyut kazandırmıştır.
Opera yazınının tozlu sayfalarına sıkışıp kalmış yapıtları araştırıp bulmuş, yorumlamış, yeniden dünya opera repertuarına katmıştır.
Leyla Gencer, sıkı sıkıya bağlı olduğu yetkinlik arayışını şimdi bir başka bağlamda, yaptığı seminerlerde sürdürüyor. Kendisine uyguladığı sıkı disiplini, yoğun çalışma temposunu bu seminerlere katılan sanatçılardan da talep ediyor. Azla yetinmiyor, opera söz konusu oldu mu asla ödün vermiyor.
İstanbul Devlet Opera ve Balesi'nin sanatçıları da canla başla çalışarak ellerine geçirdikleri bu fırsatı değerlendiriyor, bu yoğun tempodan kazançlı çıkıp sonsuz sevinç duyuyorlar. Ne mutlu bize, böyle bir sanatçıya, böyle bir hocaya sahibiz.
MAVİ NOKTA MONTHLY MAGAZINE
1993 August
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1993.09.08
HÜRRİYET DAILY NEWSPAPER
1993.10.09
AKTÜEL WEEKLY MAGAZINE
1993.10.10
LEYLA GENCER
Operanın
tanrıçası
ŞEBNEM DENKTAŞ
Çok koyu
gözleri var. Koyu ve çok güzel. Koyu ve uçsuz bucaksız. "Sesi
yüzündeydi" diyor Zeynep Oral onun için. Evet, sesi yüzünde. Ama yüzünden
çok gözlerinde. Tüm mutluluğu, mutsuzluğu, umutsuzluğu gözlerinde. Öfkesi,
nefreti, sevgisi gözlerinde. Yapılan hatayı gözleriyle düzeltiyor. Aldığı övgüyü
gözleriyle kabul ediyor. Ağzından çıkan her ses gözleriyle bir şarkıya
dönüşüyor. Kimi zaman Santuzza o. Terk edip giden sevgilisine sesleniyor. Gözleriyle.
Kimi zaman Maria Stuarda. Kraliçesine hakaretler yağdırıyor. Gözleriyle. Kimi
zaman Madam Butterfly. Aşkı için kendini öldürüyor. Gözleriyle. Kimi zaman da
Leyla Gencer. Tutkusunu, hırsını, kıskançlığını, tüm duygularını haykırıyor.
Gözleriyle.
Leyla Gencer
dünyaca ünlü bir soprano; bir primadonna. Gencecik bir kızken karar verdi bir
opera sanatçısı olmaya ve koca bir ömür geçirdi aryalarda... Sanatından hiç
ödün vermedi. Söylemek istediği tüm şarkıları söyledi. Oynamak istediği tüm
operalarda oynadı. Önüne çıkan hiçbir engel onu durduramadı. Çünkü o bir
"Casta Diva"ydı. O bir "La Diva Turca"ydı. O, Leyla Gencer'di.
Leyla
Gencer, İstanbul Belediye Konservatuarı'nda en iyi hocalarla adım attı operaya.
Seslerin şarkıya dönüştüğü yerdir opera; duyguların
biçim aldığı yerdir. Leyla Gencer ise bu yerde hep başrol oynamış bir kraliçedir.
Bir Türk kraliçesi.
Tüm duygularını şarkılarına dökmüş, tüm duygularını oynadığı
rollerle biçimlendirmiştir. "Onu sahnede ya da sahne dışında izlemek tanrıçalarla
ilişkiye girmek gibi bir şeydir."
Gece gündüz
çalışıyordu. En mükemmeli yakalamak, ileride önüne çıkacak fırsatlara hazır
olmak için deliler gibi çalışıyordu. O sıralar Türkiye'de olan dünyanın gelmiş
geçmiş en büyük Aida’sı, tüm zamanların en iyi sopranolarından biri olan Arangi-Lombardi
dinledi bir gün Leyla'yı. Hem de Aida'nın ağzından. Arangi şaşkın. Gencecik bir
kız onun Aida'sına bürünüyor, onun şarkılarından birini söylüyor. Arangi sessizce
bekliyor. Ve Leyla'nın ağzından çıkan tiz tonlara, pianissimo do'lara ve
duygulara öyle bir kaptırıyor ki kendini, hemen çalışmalara başlıyorlar. Daha
sonra da birlikte Ankara Devlet Tiyatrosu'na geçiyorlar. Günler, geceler
notalarla birbirini kovalıyor. Her gün aryalarla başlıyor, aryalarla son buluyor.
Yıl 1950.
Ankara'da "Cavalleria Rusticana" sahneleniyor. Leyla, Santuzza
rolünde. Sicilyalı köylü bir kız.
Üç yıl sonra
dünya değiştiriyor Santuzza. Yine aşkını haykırıyor. Yine duygularını
anlatıyor. Yine aynı heyecanı hissediyor. Ama bu kez Napoli'de. Arena
Flagrea'da. Her yer tıklım tıklım dolu. Her yerde opera tutkusu. Bu tutku
Leyla'nın sesiyle bir haykırışa dönüşüyor. Oyun bittiğinde dünya operasının
kapıları ardına kadar Leyla'ya açılıyor.
Hem de
yalvarmasına gerek kalmadan. Sadece şarkı söyleyerek...
Bu oyundan
hemen sonra Leyla'ya Madam Butterfly için hazırlanması söyleniyor. Ünlü
orkestra şefi Tullio Serafin'le birlikte çalışmaya başlayan Gencer 11. Şubat
1954'te San Carlo Tiyatrosu'nda sahne alıyor. Aynı yıl mart ayında da
"Eugenio Onegin"i oynuyor. Artık tüm İtalya ondan söz etmektedir.
Sesinin mükemmelliğinden, oynadığı karakterin duygularını sahnede gerçekten
yaşıyor olmasından, doğallığından, insancıllığından... Her yer Gencer'in adıyla
çalkalanıyor.
O sıralar
dorukta olan bir başka soprano Renata Tebaldi, San Fransisco'da sahnelemesi
gereken "Francesca da Rimini" adlı oyuna çıkmayacağını açıklayınca
Leyla Gencer'e Amerika'nın yolu görünüyor. Hiç bilmediği bir operadır bu ama
içindeki müzik tutkusuyla ve öğrenme azmiyle şarkıların içine gömülüyor. Önce
San Francisco, sonra da Los Angeles. Alkışlar, çığlıklar, övgüler... Leyla
Amerika'yı da fethetmiştir.
1956 ile
1978 yılları arasında Amerika'nın birçok tiyatrosunda sahneye çıktı Leyla Gencer.
Birçok eser seslendirdi. Ama opera sanatçılarının rüyalarını süsleyen dünyaca
ünlü Metropolitan Operası'nda oynamadı hiç. Neden? Bu kadar ünlü, bu kadar
başarılı bir soprano neden Metropolitan'dan teklif almasın? Bu soruyu şöyle cevaplandırıyor
Gencer: "Metropolitan'da sahneye çıkmak kısmet olmadı. Belki bu da kaderin
bir parçası. Ama birçok dalavereler da oldu tabii. Benim zamanımda Amerika'da
Türk lobisi yoktu. Halbuki her memleketin bir lobisi vardı. O lobiler çok
aleyhimde çalıştı. Sanat dünyasında da bir mafya var. Şimdi bunları söylemek
pek doğru değil ama bana çok kötülük yapmaya çalıştılar. Bazen bu koşullarda
nasıl ortaya çıktığıma ben de şaşıyorum. Demek, hakikaten üstün yeteneklerim
varmış ki hiçbir şeyden etkilenmeden bugünkü konumuma gelebilmişim."
La Scala.
Operanın yüreği. Orada müziği hissetmek. Orada operaya tapınmak. Leyla'nın tek
isteği bu. Hep bunun için çalışıyor. Hep bunun için söylüyor şarkılarını. Bir
gün Scala'da olabilmek için. Orada seyircinin karşısına çıkabilmek için.
Sevgisini, öfkesini orada dile getirebilmek için. Bir gün orada ölebilmek için.
Yer La
Scala. 26 Ocak 1957 gecesi Francis Poulenc'in "Dialogues des
Carmelites"inin dünya prömiyeri. Başrahibe Lidoine giyotine gidiyor. Ağzından
çıkan her ses bir duaya dönüşüyor rahibe Lidoine'nin. Bu dua Leyla'nın duası.
Bu dua onun sesiyle doruklara erişiyor. Bu dua onun sesiyle yüreklere doluyor.
Milano bu duayı hiç unutamıyor.
Sanat dünyasında da bir mafya var. Şimdi bunları söylemek pek doğru değil ama bana çok kötülük yapmaya çalıştılar. Bazen bu koşullarda nasıl ortaya çıktığıma ben de şaşıyorum. Demek, hakikaten üstün yeteneklerim varmış ki hiçbir şeyden etkilenmeden bugünkü konumuma gelebilmişim.
Artık Leyla Gencer'in hayatında Scala'lı günler başlamıştır. Leyla'nın Scala'da çalışmaya başladığını duyan Ankara Tiyatrosu kızılca kıyameti koparıyor. Tiyatro yetkilileri derhal Ankara'ya geri dönmesini istiyorlar. Verdikleri maaş boşa gidiyordur çünkü. Ama Leyla bunu kabul etmiyor. Çünkü o sırada bir oyun sahneliyor. Bunun üzerine Ankara Devlet Tiyatrosu Leyla'nın kontratını feshediyor. Leyla Gencer bunu hatırladıkça gülüyor: "Hiç umurumda olmadı. Bana kötülük yaptıklarını zannettiler. Ama farkında olmadan iyilik yaptılar. Bu benim için gerçekten çok iyi oldu. Bana özgürlük hissi verdi. Ben hiçbir zaman memur olamam, baskıya gelemem. Zaten hiçbir sanatçı baskı altında olmamalı.
Üretebilmesi
için özgür olması gerekir."
1960 yılının
aralık ayında dünyaca ünlü soprano Maria Callas Scala'da Donizetti'nin
Poliuto'sunu oynuyordu. Leyla Gencer de yedek oyuncu olarak hazırlandığı bu
eser için gece gündüz çalışıyordu. Bir gün orkestra şefi Votto Leyla'yı
dinledi. Ve Scala yönetimi ile verilen ortak kararla ilk üç temsili Callas
oynarken sonraki üç temsili Leyla'nın oynayacağı açıklandı. Bu haber sanat dünyasında
bomba gibi patladı. Bu "yedek oyuncunun zaferiydi." Bu, Leyla'nın
yeni bir zaferiydi.
Leyla Gencer
artık bir "Donizetti Kraliçesi." Anna Bolena, Lucia di Lammermoor,
Lucrezia Borgia, Maria Stuarda... Leyla Gencer ünlü besteci Donizetti'nin
eserlerinin sahibi. Leyla onların başrol oyuncusu.
Genelde
diğer sanatçılar bildik eserleri seslendirmeyi tercih ederken Leyla Gencer hiç
kimsenin bilmediği, daha önce hiç seslendirilmemiş eserleri de repertuarına
almıştı: "Ben operaya girdiğim zaman Donizetti'ye önem verilmeye
başlanmıştı. Ve Donizetti'nin oynanmamış, bir asırdan beri temsil edilmemiş
operaları yavaş yavaş ortaya çıkarıldı. Aynı şey Verdi'nin gençlik döneminde
verdiği eserler ve Rossini için de geçerli. Bunlara da önem verilmeye başlandı.
Zaten bunların teknik açıdan benzer yönleri çok. Bu üç kompozitör
birbirlerinden etkilenmişlerdir. Donizetti'yi ben San Fransisco'dayken
keşfettim. Beş günde hazırlanıp seslendirdiğim Lucia di Lammermoor ile.
Düşündüm ki bu kompozitör benim yapıma, karakterime, sesimin vokalistesine uygun.
Ve devamlı aynı eserleri oynamaktansa yeni şeyler keşfetmenin hem benim için
hem de opera dünyası için daha iyi olacağına karar verdim. Araştırmalar yapmaya
başladım. Tesadüfler bir araya geldi, şans da yardım etti. Böylece bu bestecilerin
bütün bilinmeyen operalarını ben ortaya çıkardım. Şimdi bunlar repertuar
operası oldu. Yani dünyanın bütün operalarında oynanıyor.
Bunu
gerçekleştirmek pek kolay olmadı tabii. Ama benim vokal organizasyonum, ses tellerim
bu repertuara çok uygun geliyordu. Bu benim için bir avantajdı."
Zeynep Oral,
"Bel Canto" tekniğinde Leyla Gencer'in nasıl bir devrim yarattığını
şöyle anlatıyor "Tutkunun Romanı"nda: "Bel Canto, yani şarkının,
ezginin ön planda olduğu, melodinin yüceltildiği, güzel söyleyişe, ses
gösterilerine dayalı operalar... Bel Canto'nun ünlü bestecileri, örneğin Bellini,
Donizetti ve Rossini'nin eserleri... yıllar geçtikçe bestelendikleri dönemin
özelliklerinden uzaklaşmış, bir 'ses cambazlığına dönüşmüş. Oysa ilk kez Maria
Callas, Bel Canto'nun yalnızca ses cambazlığı olmadığını kanıtlayacaktı. Altmışlı
yıllarda ise Leyla Gencer bir adım daha ileri giderek unutulmuş, söylenmemiş
Bel Canto eserlerini bulup ortaya çıkaracaktı."
Bel Canto
Kraliçesi'nin seslendirdiği karakterler arasında en sevdiği karakter
"Norma." Norma, Bellini'nin en büyük kadını. Norma, Leyla'nın düşlerindeki
kadın. Galya'nın tanrıçası. Ülkesi için, çocukları için, sevdiği erkek için
savaştı Norma. Hayatında değer verdiği herşey uğruna kendini feda etti:
"Norma'yı oynamak demek zirveye erişmek demektir. Norma'yı söyleyebilecek
insan çok az çünkü ses tekniği açısından çok zor bir rol. Ama Bel Canto
tekniğine girdiğinden benim için onu seslendirmek daha kolaydı. Aynı zamanda
Norma çok mükemmel bir karakterdir. Onu oynamak müthiş bir şey. Onun yüreğinde her
şey var. Anne sevgisi, rahibe, ilahe, aşık, mücadeleci... Tüm bunların
birbirleriyle çatışmasıdır Norma." Bu rolü oynamak için kendisiyle de epey
çatışıyor Gencer. O güne dek en büyük Norma, Maria Callas'tır. Callas'tan tam
on yıl sonra Norma olarak Leyla Gencer inecektir Scala'nın merdivenlerinden.
Birçok insan Gencer'e güvenmiyor. Yapabileceğine inanmıyor. Callas'çılar tehdit
ediyor onu. Vazgeçmesini istiyorlar. Leyla üzülüyor, sıkılıyor. Ama hiç
durmadan çalışıyor. Yapabileceğini biliyor. Çünkü onun yüreği Norma. Hiç
korkmadan çıkar sahneye. Ve 1965 yılında yeni bir Norma opera tarihine yazılır.
Leyla Gencer bundan da zaferle çıkmıştır. Norma olarak yuhalanması beklenen
Leyla Gencer dakikalarca ayakta alkışlanır. "La Scala'da birçok ünlü
sanatçı yuhalanmıştır. Pavarotti bile. Ama ben hiç böyle bir şey yaşamadım.
Bunun için Tanrı'ya hep şükrettim."
Leyla Gencer
oynayacağı role hazırlanırken uzun zaman dilimlerine yayılan ön çalışmalar
yapıyor: Birçok sanatçı benim yaptığım kadar araştırma yapmaz. Ama benim
tabiatım öyle. Her şeyi çok iyi anlamak isterim, öğrenmek isterim. Onun için
dikkatle kitap okurum, malumat edinirim. Beni alakadar eden birçok mevzuda
araştırma yaparım. Mesela İngiltere Kraliçesi Elizabeth'i temsil etmem icap
ettiği zaman onun zamanında neler olmuş neler bitmiş her şeyi okuyarak kendime
göre bilgi edinirim. Böylece söyleyeceğim eseri daha iyi benimsemiş oluyorum.
Ama bunu herkesin yapması lazım. Öyle kişiler tanıyorum ki sadece kendi
notalarını okuyor. Ondan sonra da solfej yapar gibi söylüyor. Etraflıca bir
araştırma yapmıyor. Böyle bir şeyi tasvip etmiyorum."
Kesinlikle kaprisli değildim. Sadece çok titizdim o kadar. Bu da perfeksiyonist olmamdan kaynaklanıyor. Ben gerekirse günde 12 saat hiç durmadan çalışırım. Her şeyi öyle detaylı ele alırım ki, çevremdekilerden de böyle olmalarını beklerim. Tabii onlar az çalışınca ya da benim kadar titiz davranmayınca çatışmalar olur.
İşte böyle bir sanatçı Leyla Gencer. Repertuarındaki 73 operaya da böyle hazırlandı. Ve sonunda sanatında öyle bir yere geldi ki, opera literatüründe onun için bir terim bile üretildi: "Gencerate." "Gencerate" Leyla Gencer'in şarkı söyleyiş biçimidir. Leyla'nın ses tekniğidir. Leyla Gencer, seslendirdiği karakterlere bu söyleyişle ulaşır: "Her sanatçının kendine mahsus bir stili, bir anlatış, bir söyleme tarzı vardır Bu karakteristik bir stildir. Benimkine de 'Gencerate' adını verdiler. Ben şarkı söylemeye başladığımda daha temiz, daha ifadelere, kurallara uyarak söylüyordum. Zamanla kişiliğim belirginleşince, rollerim de değiştikçe seslendirmelerime kendimden çok şey kattım. Seyircilerim bunları çok sevdi, çok benimsedi. Leyla Gencer adı bunlarla anılır oldu. İşte Gencerate terimi böyle oluştu."
Leyla Gencer
kırk yıllık sanat yaşamı boyunca Gavazzeni'den Serafin'e en ünlü orkestra
şefleriyle çalıştı, Verdi'den Rossini'ye en ünlü bestecilerin eserlerinde
başrol oynadı, birçok ünlü kadını seslendirdi. Böyle büyük bir sanatçı için elbette
çok şey yazıldı, yalnız övülmedi, yerildi de... En çok da "kaprisli"
oluşu. Özellikle temsil öncesinde çok kapris yaptığı söyleniyor. Gencer olaya
bu açıdan bakmıyor: "Kesinlikle kaprisli değildim. Sadece çok titizdim o
kadar. Bu da perfeksiyonist olmamdan kaynaklanıyor. Ben gerekirse günde 12 saat
hiç durmadan çalışırım. Her şeyi öyle detaylı ele alırım ki, çevremdekilerden
de böyle olmalarını beklerim. Tabii onlar az çalışınca ya da benim kadar titiz
davranmayınca çatışmalar olur. Yaptığım işe öyle emek veririm ki, karşımdakilerden
de aynı emeği beklemek hakkım diye düşünürüm. Bu huyumdan dolayı kaprisli
sıfatını yemek bana doğru gelmiyor. Hiç kaprisli değilim." "Daha
sıkılmadınız mı? Ben çok sıkıldım. İlk defa kendimi bu kadar uzun dinliyorum."
Geçtiğimiz hafta onun için düzenlenen saygı gecesinde böyle diyordu Leyla Gencer.
Oysa herkes büyülenmiş gibi dinliyordu bütün anlatılanları. Herkes koltuğuna
çakılı, kalakalmıştı. Leyla Gencer ise sahnede dimdik ayaktaydı. Eliyle
mikrofonu sımsıkı kavramıştı. Üzerinde upuzun elbisesi ve itinayla taranmış
saçlarıyla her an bir aryaya başlayacak gibi bir tavrı vardı. Her an Alceste'nin
gözyaşlarına bürünebilirdi. Her an Maria Stuarda'nın ağzından çıkan küfür
olabilirdi. Ve her an Leyla Gencer'in tutkusunu haykırabilirdi. Gözleriyle.
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1993.11.21
Sesini
kültürüyle, aklıyla besleyen Leyla Gencer, sonsuz öğrenme tutkusunu hâlâ
sürdürüyor
O kadar büyük aşkla çalışıyordum ki...
HANDAN ŞENKÖKEN
“Yüzüme
ışık geliyor mu? Nasıl olsa uzaktan bir şey görülmez, diye düşünüyorlar,
halbuki bu doğru değil. İyi ışıklandırılırsa, insanın yüzü manalı olur,
seyircinin üzerinde derhal etki yapar. Ben sahnede nerede ışık varsa oraya
giderim. Yoksa o gece, üstünde durduğum bazı cümleler vardı, gidiyor...”
Kaygılanmayın Leyla Hanım. O gece (Leyla Gencer'e Saygı Gecesi) söylemek istediklerinizi çok iyi vurguladınız. Bir kraliçe gibi sahnede belirdiğinizde, yaptığınız kısacık konuşmada öyle anlamlar yüklüydü ki...
“Az önce benim Lucia'mdan söz edildi. Madem sizin hocanız beş günde bir opera ezberledi. Lütfen siz de bana seneye tam bir opera getirin ve çabuk rica ediyorum. Yoksa yine mi birinci perdeyi al baştan tekrar etmemiz gerek? Çağımızda her şey çok çabuk oluyor. Onun için biz de daha iyi, daha canlı çalışalım ve daha verimli olalım.”
Yıllar önce bir T.C. Bakanı yüzünden istifa etmek zorunda kalan Leyla Gencer'e, bu kez bir başka bakan, Kültür Bakanı Fikri Sağlar, -gecikmiş de olsa- Türkiye adına teşekkür ediyordu.
Leyla Gencer'in Nişantaşı'ndaki evinde, dostlarıyla birlikte çay masasında oturuyoruz. Arkadaşım Uğur Günyüz, Leyla Hanım'ın fotoğraflarını çekmeye çalışıyor. Gözlerimi ondan ayıramıyorum. Bin bir türlü ifadeyi yakalamak öyle güç ki... Birden 'Güüüül, bana pırlantalı gözlüğümü getirsene, onsuz fotoğraf çektirmem genellikle' diyor, sonra nasıl olduysa Safranbolu'nun yemeklerinin güzelliğinden söz açılıyor. Bakışları müthiş anlamlar yüklü, sürekli anlatıyor. Nadir Nadi de bana inananlardandı... 'derken uzaklara gidiyor, gözü çevredeki fotoğraflara takılınca Son günlerinde ateşler içindeydi, müthiş yorgundu İbocum, (geçen yıl yitirdiği eşi İbrahim Gencer) ama hasta yatağında Franca'yı görünce “Pavarotti ıslıklandı değil mi?” diye sormuş. Duyduğumda hayretler içeresinde kaldım. Benimle ilgili her şeyi takip ederdi. Ne mutlu bana böyle bir insanla birlikte olmuşum..."
Yaptığımı önce kendime beğendirmem gerekti. O kadar haz alıyordum ki, hiç kimseyi, hiçbir şeyi görmüyordum. Ne gazeteler ne halk ne emprezaryolar, hiçbiriyle ilgilenmedim, sadece kendi işime baktım.
'Sanırım, 40 yılı aşan bir mutluluk...' diyecek oluyorum. Gözleriyle kızgınlığını yansıtıyor. Nasıl böyle bir pot kırabilirim? Karşımdaki 'primadonna'nın yaşı yok ki...
O geceden söz ediyoruz. Ülkesinde uzun yıllar sonra ne hissetmişti sahnede?
"Ben hiç bunu düşünmedim. “Derhal gelmezseniz, işinize son verilecektir” dediler. Ben de istifa ettim. Kendi istediğim, seçtiğim bir yoldu. Zaten kalmayacaktım. Anlamadılar, anlamadılarsa ne yapalım, mesele yok. Biraz gücendim o zaman. Bana ıstırap vermedi, katiyen. Fakat onun ertesinde de çok başka hadiseler oldu. 1960 hadisesinden sonra eşimi de aldım götürdüm İtalya'ya ve orada yaşa-bütün konularla ilgileniyor, operada çalıştığı zaman da tam olarak kendini müziğe veriyordu...
Hiç bilinmeyen operaları keşfetmek bir serüvendi
Çok titizdi, özellikle iyi bir orkestra şefi konusunda; "Her zaman olmuyordu maalesef. Çok dikkat ederdim iyi bir orkestra şefi olsun diye ama nadiren oluyor. O zaman da iyi bir orkestra şefi olmayınca, yanımdaki arkadaşlarım da çok parlak olmayınca, bir hayli söyleniyordum, çatışmalar oluyordu tabii. "Mükemmeliyetçiydi: "Gerekirse günde 12 saat hiç durmadan çalışırım. Her şeyi detaylı ele alırım ki, çevremdekilerden de böyle olmalarını beklerim. Yaptığım işe öyle emek veririm ki, karşımdakilerden de aynı emeği beklemek hakkım diye düşünürüm. Buna kapris denmesini de anlamıyorum..."O görkemli kostümlerden sınırlarını iyi bilerek, güçlüklere karşı savaşmış, müzikle tiyatro arasında bir senteze ulaşmıştı. Ama yaptıklarını, başarılarını hep 'şans, kader ve kısmete bağlıyordu. Gerçekten sadece bunlar mıydı başarısının kaynağı?
"Çok mühim, bir defa Callas, onunla yarışmak zor oldu. Fakat Zeynepciğim (Zeynep Oral, "Tutkunun Romanı") zor oldu diyor, fakat bana yarışma gibi gelmedi ki, söylediğim zaman. Ben sadece yaptığım işi o kadar seviyordum ki, tutku diyor ya, başka ismi yok mu bunun? Türkçesi tutku mudur passion'un? Ben yalnızca onun için yaşıyordum. Onun için bana bir operada, tiyatroda söylemek icap ettiği zaman, o kadar büyük bir aşkla çalışıyor, öyle büyük bir zevk arıyordum ki... Artık ben şu sopranonun altında mıyım, üstünde miyim, beni hiç ilgilendirmiyordu. Yaptığımı, çalıştığımı, evvela kendime beğendirmem lazımdı, sonra öte oluyor değil mi?... “Dinliyorduk: 1957’de San Francisco'da Maria Callas'ın yerine beş günde Donizetti'nin 'Lucia di Lammermoor'unu seslendirişini...Bilmediği halde listesine biliyorum diye yazdığı- Ah gençlik işte- bir operayı nasıl canla başla çalıştığını... Donizetti'nin bütün kraliçelerini çok severek- oynadığını, çünkü çılgınlık sahnelerinden çok büyük zevk aldığını...
Her zaman mütecessis ve mükemmeliyetçi oldum
Onu dinledikçe sesini kültürüyle, aklıyla nasıl beslediğini, sonsuz öğrenme tutkusunun hala var olduğunu, 'sanatından hiç ödün vermediğini, söylemek istediği tüm şarkıları söylediğini, oynamak istediği tüm operaları oynadığını, önüne çıkan hiçbir engelin onu durduramadığını' iyice kavrıyorduk. Konserleri ve resitalleri gibi seminerleri de herkes çok beğeniyor..."
Kuşkusuz klasik müziğin, operanın ayrı bir yeri var Leyla Gencer için. Operanın gördüğü ilgiden çok hoşnut. "Kaç sene evvel, beni yeni başladığım zaman bile, artık opera bitmiştir, operanın geleceği yok' derlerdi, Avrupa'da bile. Halbuki operalar çoğaldı, eskiden kalma binalar tekrar restore edildi, namütenahi tiyatrolar ve faaliyet var. Operanın müzelik olduğuna inanmıyorum. Bu da başka bir devirdir, o devir de çok güzel, onu yaşatmaktan zarar yok, yarar var."
Devlet memuru anlayışından nefret ediyor. Sanatçılıkta bunu bağdaştıramıyor, operanın 'gidişatının' düzelmesi için 'büyük bir reform' gerektiğini vurguluyor: "Kültür Bakanlığı'nın işidir bu, bir çare bulsun. Opera rekabet ortamında gelişir. Dünyanın hiçbir yerinde bu yok. Bizim mesleğimiz bir yarışmadır, devamlı bir yarışma; kim iyi olursa o öne geçer. 100 kişi bir tarafta oturur, iki kişi söylerse olmaz böyle."
Bunca yıllık çalışmasının ürünleri sadece korsan kayıt olarak dinlenebiliyor. O hiçbir zaman stüdyoya girip, plak ya da CD çalışması yapmamıştı. Öneri mi gelmemişti, yoksa bu işin peşine mi düşmemişti?
"Evet, ben peşinden koşmadım. Para kazanmak meselesi olmadı benim için. Ben bunu kendimi övgü için söylemiyorum. Ama benim geleneğim yok. Bu işlerle uğraşmamışım, bir aile çocuğuydum ve birdenbire kendimi tiyatroda buldum ve her şeyi birden anlayamadım, kavrayamadım. Neye önem vereyim iş bakımından? Hangisiyle, kiminle görüşmem lazım? Hangi emprezaryoyu tutmam gerek? Bu işlerle uğraşmadım. Uğraşmayınca da mesleğimiz maalesef bütün meslekler gibi bir orman kanunu meselesi. Bir sürü vahşi hayvanlar içinde hangisi kuvvetli ise zayıfı yer, değil mi? Benim plak meselesinde de öyle oldu zannederim. Evvela bir girişimler, konuşmalar, teklifler oldu, sonra duruverdi. Neden durdu? Herhalde öteki taraf ağır bastı ya ben ya o dedi, öyle kaldı."
Önümde dağ gibi engeller vardı. Öteki sanatçılar benden daha kuvvetliydi. Emprezaryoları vardı ve büyük bir mafyaydı onlar. Bunların içine girmedim. Hata oldu.
Karizmasını ve çekiciliğini hala sürdüren Leyla Gencer, 'canlandırdığı kişilikle kader arasında, geçmişle gelecek arasında olağanüstü ilişki kuruyordu'. Başarısı; araştırmanın, çalışmanın ötesinde belli belirsiz söyleyiverdiği "ben her zaman mütecessis oldum" tümcesinde mi saklıydı yoksa?
Başarının doruğundayken sahneyi bırakma kararını tek başına mı almıştı? Hiç mi özlemiyordu?
"Evet, kendim karar verdim. Devamlı o zirvede kalmak için çok büyük eforlar, sarfetmek gerek. Çünkü hayatın bir gidişatı ar değil mi? Bir yaşa geliyorsun, sesi de anlayışı da her şeyi de değişiyor insanın. O teknik zorluklar başladığı dakikada bence bırakmak lazım. Bunlar daha 1, uzun yenilebilir ama onun stresi çok büyük oluyor. O kadar büyük stresler geçirdim ki, artık buna dayanamam dedim. Çok büyük saadetler geçirdim….
Kaygılanmayın Leyla Hanım. O gece (Leyla Gencer'e Saygı Gecesi) söylemek istediklerinizi çok iyi vurguladınız. Bir kraliçe gibi sahnede belirdiğinizde, yaptığınız kısacık konuşmada öyle anlamlar yüklüydü ki...
“Az önce benim Lucia'mdan söz edildi. Madem sizin hocanız beş günde bir opera ezberledi. Lütfen siz de bana seneye tam bir opera getirin ve çabuk rica ediyorum. Yoksa yine mi birinci perdeyi al baştan tekrar etmemiz gerek? Çağımızda her şey çok çabuk oluyor. Onun için biz de daha iyi, daha canlı çalışalım ve daha verimli olalım.”
Yıllar önce bir T.C. Bakanı yüzünden istifa etmek zorunda kalan Leyla Gencer'e, bu kez bir başka bakan, Kültür Bakanı Fikri Sağlar, -gecikmiş de olsa- Türkiye adına teşekkür ediyordu.
Leyla Gencer'in Nişantaşı'ndaki evinde, dostlarıyla birlikte çay masasında oturuyoruz. Arkadaşım Uğur Günyüz, Leyla Hanım'ın fotoğraflarını çekmeye çalışıyor. Gözlerimi ondan ayıramıyorum. Bin bir türlü ifadeyi yakalamak öyle güç ki... Birden 'Güüüül, bana pırlantalı gözlüğümü getirsene, onsuz fotoğraf çektirmem genellikle' diyor, sonra nasıl olduysa Safranbolu'nun yemeklerinin güzelliğinden söz açılıyor. Bakışları müthiş anlamlar yüklü, sürekli anlatıyor. Nadir Nadi de bana inananlardandı... 'derken uzaklara gidiyor, gözü çevredeki fotoğraflara takılınca Son günlerinde ateşler içindeydi, müthiş yorgundu İbocum, (geçen yıl yitirdiği eşi İbrahim Gencer) ama hasta yatağında Franca'yı görünce “Pavarotti ıslıklandı değil mi?” diye sormuş. Duyduğumda hayretler içeresinde kaldım. Benimle ilgili her şeyi takip ederdi. Ne mutlu bana böyle bir insanla birlikte olmuşum..."
Yaptığımı önce kendime beğendirmem gerekti. O kadar haz alıyordum ki, hiç kimseyi, hiçbir şeyi görmüyordum. Ne gazeteler ne halk ne emprezaryolar, hiçbiriyle ilgilenmedim, sadece kendi işime baktım.
'Sanırım, 40 yılı aşan bir mutluluk...' diyecek oluyorum. Gözleriyle kızgınlığını yansıtıyor. Nasıl böyle bir pot kırabilirim? Karşımdaki 'primadonna'nın yaşı yok ki...
O geceden söz ediyoruz. Ülkesinde uzun yıllar sonra ne hissetmişti sahnede?
"Ben hiç bunu düşünmedim. “Derhal gelmezseniz, işinize son verilecektir” dediler. Ben de istifa ettim. Kendi istediğim, seçtiğim bir yoldu. Zaten kalmayacaktım. Anlamadılar, anlamadılarsa ne yapalım, mesele yok. Biraz gücendim o zaman. Bana ıstırap vermedi, katiyen. Fakat onun ertesinde de çok başka hadiseler oldu. 1960 hadisesinden sonra eşimi de aldım götürdüm İtalya'ya ve orada yaşa-bütün konularla ilgileniyor, operada çalıştığı zaman da tam olarak kendini müziğe veriyordu...
Hiç bilinmeyen operaları keşfetmek bir serüvendi
Çok titizdi, özellikle iyi bir orkestra şefi konusunda; "Her zaman olmuyordu maalesef. Çok dikkat ederdim iyi bir orkestra şefi olsun diye ama nadiren oluyor. O zaman da iyi bir orkestra şefi olmayınca, yanımdaki arkadaşlarım da çok parlak olmayınca, bir hayli söyleniyordum, çatışmalar oluyordu tabii. "Mükemmeliyetçiydi: "Gerekirse günde 12 saat hiç durmadan çalışırım. Her şeyi detaylı ele alırım ki, çevremdekilerden de böyle olmalarını beklerim. Yaptığım işe öyle emek veririm ki, karşımdakilerden de aynı emeği beklemek hakkım diye düşünürüm. Buna kapris denmesini de anlamıyorum..."O görkemli kostümlerden sınırlarını iyi bilerek, güçlüklere karşı savaşmış, müzikle tiyatro arasında bir senteze ulaşmıştı. Ama yaptıklarını, başarılarını hep 'şans, kader ve kısmete bağlıyordu. Gerçekten sadece bunlar mıydı başarısının kaynağı?
"Çok mühim, bir defa Callas, onunla yarışmak zor oldu. Fakat Zeynepciğim (Zeynep Oral, "Tutkunun Romanı") zor oldu diyor, fakat bana yarışma gibi gelmedi ki, söylediğim zaman. Ben sadece yaptığım işi o kadar seviyordum ki, tutku diyor ya, başka ismi yok mu bunun? Türkçesi tutku mudur passion'un? Ben yalnızca onun için yaşıyordum. Onun için bana bir operada, tiyatroda söylemek icap ettiği zaman, o kadar büyük bir aşkla çalışıyor, öyle büyük bir zevk arıyordum ki... Artık ben şu sopranonun altında mıyım, üstünde miyim, beni hiç ilgilendirmiyordu. Yaptığımı, çalıştığımı, evvela kendime beğendirmem lazımdı, sonra öte oluyor değil mi?... “Dinliyorduk: 1957’de San Francisco'da Maria Callas'ın yerine beş günde Donizetti'nin 'Lucia di Lammermoor'unu seslendirişini...Bilmediği halde listesine biliyorum diye yazdığı- Ah gençlik işte- bir operayı nasıl canla başla çalıştığını... Donizetti'nin bütün kraliçelerini çok severek- oynadığını, çünkü çılgınlık sahnelerinden çok büyük zevk aldığını...
Her zaman mütecessis ve mükemmeliyetçi oldum
Onu dinledikçe sesini kültürüyle, aklıyla nasıl beslediğini, sonsuz öğrenme tutkusunun hala var olduğunu, 'sanatından hiç ödün vermediğini, söylemek istediği tüm şarkıları söylediğini, oynamak istediği tüm operaları oynadığını, önüne çıkan hiçbir engelin onu durduramadığını' iyice kavrıyorduk. Konserleri ve resitalleri gibi seminerleri de herkes çok beğeniyor..."
Kuşkusuz klasik müziğin, operanın ayrı bir yeri var Leyla Gencer için. Operanın gördüğü ilgiden çok hoşnut. "Kaç sene evvel, beni yeni başladığım zaman bile, artık opera bitmiştir, operanın geleceği yok' derlerdi, Avrupa'da bile. Halbuki operalar çoğaldı, eskiden kalma binalar tekrar restore edildi, namütenahi tiyatrolar ve faaliyet var. Operanın müzelik olduğuna inanmıyorum. Bu da başka bir devirdir, o devir de çok güzel, onu yaşatmaktan zarar yok, yarar var."
Devlet memuru anlayışından nefret ediyor. Sanatçılıkta bunu bağdaştıramıyor, operanın 'gidişatının' düzelmesi için 'büyük bir reform' gerektiğini vurguluyor: "Kültür Bakanlığı'nın işidir bu, bir çare bulsun. Opera rekabet ortamında gelişir. Dünyanın hiçbir yerinde bu yok. Bizim mesleğimiz bir yarışmadır, devamlı bir yarışma; kim iyi olursa o öne geçer. 100 kişi bir tarafta oturur, iki kişi söylerse olmaz böyle."
Bunca yıllık çalışmasının ürünleri sadece korsan kayıt olarak dinlenebiliyor. O hiçbir zaman stüdyoya girip, plak ya da CD çalışması yapmamıştı. Öneri mi gelmemişti, yoksa bu işin peşine mi düşmemişti?
"Evet, ben peşinden koşmadım. Para kazanmak meselesi olmadı benim için. Ben bunu kendimi övgü için söylemiyorum. Ama benim geleneğim yok. Bu işlerle uğraşmamışım, bir aile çocuğuydum ve birdenbire kendimi tiyatroda buldum ve her şeyi birden anlayamadım, kavrayamadım. Neye önem vereyim iş bakımından? Hangisiyle, kiminle görüşmem lazım? Hangi emprezaryoyu tutmam gerek? Bu işlerle uğraşmadım. Uğraşmayınca da mesleğimiz maalesef bütün meslekler gibi bir orman kanunu meselesi. Bir sürü vahşi hayvanlar içinde hangisi kuvvetli ise zayıfı yer, değil mi? Benim plak meselesinde de öyle oldu zannederim. Evvela bir girişimler, konuşmalar, teklifler oldu, sonra duruverdi. Neden durdu? Herhalde öteki taraf ağır bastı ya ben ya o dedi, öyle kaldı."
Önümde dağ gibi engeller vardı. Öteki sanatçılar benden daha kuvvetliydi. Emprezaryoları vardı ve büyük bir mafyaydı onlar. Bunların içine girmedim. Hata oldu.
Karizmasını ve çekiciliğini hala sürdüren Leyla Gencer, 'canlandırdığı kişilikle kader arasında, geçmişle gelecek arasında olağanüstü ilişki kuruyordu'. Başarısı; araştırmanın, çalışmanın ötesinde belli belirsiz söyleyiverdiği "ben her zaman mütecessis oldum" tümcesinde mi saklıydı yoksa?
Başarının doruğundayken sahneyi bırakma kararını tek başına mı almıştı? Hiç mi özlemiyordu?
"Evet, kendim karar verdim. Devamlı o zirvede kalmak için çok büyük eforlar, sarfetmek gerek. Çünkü hayatın bir gidişatı ar değil mi? Bir yaşa geliyorsun, sesi de anlayışı da her şeyi de değişiyor insanın. O teknik zorluklar başladığı dakikada bence bırakmak lazım. Bunlar daha 1, uzun yenilebilir ama onun stresi çok büyük oluyor. O kadar büyük stresler geçirdim ki, artık buna dayanamam dedim. Çok büyük saadetler geçirdim….
Photo: “Herkes bana gülmenin yakıştığını söyleyip, gül diyor, eskiden ne çok gülerdik değil mi?”
Photos: UĞUR GÜNYÜZ
Şans, kader ve kısmete inanıyorum. Çok mühim, onlar size yardım etmezse, istediğiniz kadar çaba gösterin olmaz. Mesela İtalya'ya 1953'te gitmeseydim, daha genç olup da 1960’ta gitseydim, belki ünüm daha fazla olurdu. Çünkü bana ün bakımından mâni olan çok meşhur kişiler vardı.
1 9 9 4
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1994.01.11
20 yıl sonra, 1960-90 dönemi İtalya operasına referans olarak Leyla Gencer
gösterilecek
Dünya operası Leylalaşıyor
ERHAN KARAESMEN
"Gençlik ruhtadır" diyordu Leyla Gencer. "Günümüzün
doktorları, bu sarkan organlarımıza-çok sevimli biçimde kollarını, boynunu
göstererek- çare bulamıyorlar. Ama gönlümüz için kimseye ihtiyacımız yok,
bereket versin. Burası-kalbini göstererek-bizim. Gerçek gençlik, yaşlık
orada."
Ayakta uzun alkışlarla sık sık kesilen bu sözler, Diva'nın Ankara'da kendisine Sevda-Cenap And Vakfı'nca verilen yılın sanatçısı ödülü törenindeki o çok içten, duyarlı konuşmasının bir parçasıydı.
Sahneye ilk adımlarını attığı, giderek büyük alkışlarını topladığı Ankara kentine, yıllar sonra, bu anlamlı ödülü almak üzere iki günlüğüne gelmişti. Aktif sahne yaşantısı dönemini ses tellerindeki kaçınılmaz fiziki yorgunluk inişi başlamadan, pek çoklarının düştüğü klasik tuzağa düşmeden çok zekice kapatmış bulunan bu olağanüstü soprano, eğitici, yol gösterici, beğenici (yarışma jürilerinde) etkinliklerle musiki dünyasındaki yoğun varlığını sürdürüyor. Ancak Leyla Gencer ile süren en etkili ve yoğun faaliyet mantar gibi türeyen plaklarıdır.
● Sahne, radyo-televizyon, plak şirketleri üçgensel ilişkisinin eskiden beri mevcut olup son yirmi-otuz yılda iyice katmerleşmiş bulunan çarpıklıkları, sadece müzik yapan ve onun en iyisini üretmeye uğraşan içine dönük 'soylu sanatçı türünü eritmeye başladı. Medya soytarılığı yapmadan üne kavuşmayı neredeyse olanaksız kıldı.
Birkaç yıldır böyle gidiyor. Uzunçalarlarla başladı. Kompaktlarla sürü yor. Amatör çekimli bantlardan, plağa ucuz tarafından çekilmiş bu dokümanlar, bandı sağlayana da plak-disk firmasına da satıcısına da para kazandırıyor. Ama işin tecimsel yönünün yanı sıra, duygulandırıcı bir "musikiye saygı" boyutu da var.
Ne uygar cürettir, ozdı duyulmaz plak firmalarındaki aktif sahne yaşamı boyunca şöhreti hep hafifçe gölgede tutulmuş ve hiç plak yaptırılmamış bir "Türk" sopranoya dar bütçeyle de olsa bir yatırım yapabiliyor. Ne insani gönüldür ki, bazı özel plak satıcıları o adı duyulmamış firmaların eski hayranlarının amatörce bantlarından toparlanmış Leyla plaklarına stokunda baş yeri veriyor. Ne derin bir müziğe saygıdır ki, Bologna'daki o müzik dükkânı sırf Leyla Gencer pazarlıyor ve onunla yaşamaya çalışı yor.
Eski hayranlarının, gizli dostlarının katkısıyla kendinden örgütlenivermiş "Operayı Leyla Gencer'le sil baş yeniden düşündürtme" çabası müthiş bir olaydı. Yürekli bir hakkaniyet arayışıdır. Büyük plak firması denen kaypak, hesapçı, renk körü, etnik ayırımcı senaryoya epeyce bir kafa tutuştur. "Kahrolası sizler, kadına yirmi yıl önce stüdyoda adam gibi Lucrezia Borgia söyletmediniz. Ama biz tutkulu amatörler salonlara bantlarımızı pardösümüzün iç ceplerinde gizlice sokmayı becerdik. Modern teknikler bizim kötü bantların cızırtılarını biraz ayıkladı. Sonuç hala Leyla'ya layık değilse de bir cıvıl cıvıl hançereyi duyabiliyoruz. En oylumlu değil; belki. En dramatik de olmayabilir. Muhtemelen köşeleri en yumuşatıcı türden de değil. Ama, en ar, en soylu musiki ailesine ait bir kadife ses. Ve alabildiğine müzikal."
Burada sözü uluslararası üne sahip müzikolog Alain Paris'e bırakalım. Çok ciddi bir referans dokumanı olarak, ellerden düşmeyen "Dictionnaire des Interpretes (Yorumcular Sözlüğünün) Leyla Gencer hanesini Paris ve ekibi şu cümle ile bitiriyorlar: "Bu kırık dökük amatör kayıtlan tanıdığımızı sandığımız çok büyük bir sanatçıyı aslında tamamen ıskalayarak geçmiş bulunduğumuzu yüzümüze vurarak ortaya koyuyor. Ne kadar yazık."
Kendisinin alçak gönüllü “biz sarkıyoruz artık" deyişine bakmayın. Hâlâ alımlı güzellik taşıyan bu olağanüstü kadının sahne sanatlarındaki çok önemli o fiziki çekiciliğinin ve hareket zarafetinin de yardımıyla otuz yıl öncesinde Donizetti'yi nasıl dirilttiğini, yirmi yıl öncesinde Bellini'ye ne tür bir yeni boyut getirdiğini tasarlayabiliyor musunuz? Henüz video yok, bu kadar çok güzelliği bir arada zapta geçirecek. Ama stereofonik uzunçalar var. Callas üç ayda bir plak yapıyor. Tebaldi, altı ayda bir. Yeni yetme bir Monserrat Caballe'yi plak şirketleri paylaşamıyor. Peki, Leyla? Yok. Niye yok? Yeterince sosyetik değil. Ayrıca Türk'ün biri, canım. Callas panterimsi esmer kişiliğini sahnede olağanüstü pazarlıyordu. Benzersizdi, bu anlamda. Ama, ent büyük özenle hazırlanmış plaklarındaki sesinden ne kalacağı tartışmalıdır. Tebaldi yüz küsur kiloluk hareket- siz gövdesinden müthiş dolu bir ses çıkarırdı. Plaklarından bireyler kalacağı kesindir? Ama, çok kesin bir şey daha belli oldu. Yirmi yıl sonranın şöyle 2015'lerin falan meraklısı, 1960-90 dönemi İtalyan Operası referanslarını ararken baş köşeye amatör kayıtlardan yapılmış ve yer yer cızırtılı da olsa sayısı şimdiden elliyi geçmiş olan plağı ve diskiyle Leyla Gencer'i oturtacaklar.
Leyla Gencer'i anlatırken, sadece bir masal perisinden, onun haksızlıkların sonradan daha da parlattığı yıl diz yönünden söz etmek eksik olur. Kendisi ne tatlı anlatıyordu, geçen akşam. Kimseye kırgınlığı yoktu. Ne vaktiyle kendisini Türkiye'den kaçır tanlara, ne elinden habire rol kapan hırslı rakiplerine, ne kendisini ezeli bir ikinci-üçüncü hanımlığa layık görüp medyayı o doğrultuda biçimlendirenlere, ne kapısını çalmayan plak şirketlerine. Çok değişik ülkelerde, çeşitli sahnelerde yeterince alkış toplamış, ödüller almış bulunması onun için yeterliydi. Çok sevdiği bir işi, şar ki söylemeye en kusursuzca yapmak için kendini hırpalarmış ve başarmıştı. Sevenleri, takdirkarları, bir avuç kıskanç ayak oyuncusundan çok daha fazla olmuştu, yaşamı boyunca. Zaten onlar için vardı. Onların uzaktan, yakından kendisine uzattığı sevgi demetleriyle mutluydu.
Ayakta uzun alkışlarla sık sık kesilen bu sözler, Diva'nın Ankara'da kendisine Sevda-Cenap And Vakfı'nca verilen yılın sanatçısı ödülü törenindeki o çok içten, duyarlı konuşmasının bir parçasıydı.
Sahneye ilk adımlarını attığı, giderek büyük alkışlarını topladığı Ankara kentine, yıllar sonra, bu anlamlı ödülü almak üzere iki günlüğüne gelmişti. Aktif sahne yaşantısı dönemini ses tellerindeki kaçınılmaz fiziki yorgunluk inişi başlamadan, pek çoklarının düştüğü klasik tuzağa düşmeden çok zekice kapatmış bulunan bu olağanüstü soprano, eğitici, yol gösterici, beğenici (yarışma jürilerinde) etkinliklerle musiki dünyasındaki yoğun varlığını sürdürüyor. Ancak Leyla Gencer ile süren en etkili ve yoğun faaliyet mantar gibi türeyen plaklarıdır.
● Sahne, radyo-televizyon, plak şirketleri üçgensel ilişkisinin eskiden beri mevcut olup son yirmi-otuz yılda iyice katmerleşmiş bulunan çarpıklıkları, sadece müzik yapan ve onun en iyisini üretmeye uğraşan içine dönük 'soylu sanatçı türünü eritmeye başladı. Medya soytarılığı yapmadan üne kavuşmayı neredeyse olanaksız kıldı.
Birkaç yıldır böyle gidiyor. Uzunçalarlarla başladı. Kompaktlarla sürü yor. Amatör çekimli bantlardan, plağa ucuz tarafından çekilmiş bu dokümanlar, bandı sağlayana da plak-disk firmasına da satıcısına da para kazandırıyor. Ama işin tecimsel yönünün yanı sıra, duygulandırıcı bir "musikiye saygı" boyutu da var.
Ne uygar cürettir, ozdı duyulmaz plak firmalarındaki aktif sahne yaşamı boyunca şöhreti hep hafifçe gölgede tutulmuş ve hiç plak yaptırılmamış bir "Türk" sopranoya dar bütçeyle de olsa bir yatırım yapabiliyor. Ne insani gönüldür ki, bazı özel plak satıcıları o adı duyulmamış firmaların eski hayranlarının amatörce bantlarından toparlanmış Leyla plaklarına stokunda baş yeri veriyor. Ne derin bir müziğe saygıdır ki, Bologna'daki o müzik dükkânı sırf Leyla Gencer pazarlıyor ve onunla yaşamaya çalışı yor.
Eski hayranlarının, gizli dostlarının katkısıyla kendinden örgütlenivermiş "Operayı Leyla Gencer'le sil baş yeniden düşündürtme" çabası müthiş bir olaydı. Yürekli bir hakkaniyet arayışıdır. Büyük plak firması denen kaypak, hesapçı, renk körü, etnik ayırımcı senaryoya epeyce bir kafa tutuştur. "Kahrolası sizler, kadına yirmi yıl önce stüdyoda adam gibi Lucrezia Borgia söyletmediniz. Ama biz tutkulu amatörler salonlara bantlarımızı pardösümüzün iç ceplerinde gizlice sokmayı becerdik. Modern teknikler bizim kötü bantların cızırtılarını biraz ayıkladı. Sonuç hala Leyla'ya layık değilse de bir cıvıl cıvıl hançereyi duyabiliyoruz. En oylumlu değil; belki. En dramatik de olmayabilir. Muhtemelen köşeleri en yumuşatıcı türden de değil. Ama, en ar, en soylu musiki ailesine ait bir kadife ses. Ve alabildiğine müzikal."
Burada sözü uluslararası üne sahip müzikolog Alain Paris'e bırakalım. Çok ciddi bir referans dokumanı olarak, ellerden düşmeyen "Dictionnaire des Interpretes (Yorumcular Sözlüğünün) Leyla Gencer hanesini Paris ve ekibi şu cümle ile bitiriyorlar: "Bu kırık dökük amatör kayıtlan tanıdığımızı sandığımız çok büyük bir sanatçıyı aslında tamamen ıskalayarak geçmiş bulunduğumuzu yüzümüze vurarak ortaya koyuyor. Ne kadar yazık."
Kendisinin alçak gönüllü “biz sarkıyoruz artık" deyişine bakmayın. Hâlâ alımlı güzellik taşıyan bu olağanüstü kadının sahne sanatlarındaki çok önemli o fiziki çekiciliğinin ve hareket zarafetinin de yardımıyla otuz yıl öncesinde Donizetti'yi nasıl dirilttiğini, yirmi yıl öncesinde Bellini'ye ne tür bir yeni boyut getirdiğini tasarlayabiliyor musunuz? Henüz video yok, bu kadar çok güzelliği bir arada zapta geçirecek. Ama stereofonik uzunçalar var. Callas üç ayda bir plak yapıyor. Tebaldi, altı ayda bir. Yeni yetme bir Monserrat Caballe'yi plak şirketleri paylaşamıyor. Peki, Leyla? Yok. Niye yok? Yeterince sosyetik değil. Ayrıca Türk'ün biri, canım. Callas panterimsi esmer kişiliğini sahnede olağanüstü pazarlıyordu. Benzersizdi, bu anlamda. Ama, ent büyük özenle hazırlanmış plaklarındaki sesinden ne kalacağı tartışmalıdır. Tebaldi yüz küsur kiloluk hareket- siz gövdesinden müthiş dolu bir ses çıkarırdı. Plaklarından bireyler kalacağı kesindir? Ama, çok kesin bir şey daha belli oldu. Yirmi yıl sonranın şöyle 2015'lerin falan meraklısı, 1960-90 dönemi İtalyan Operası referanslarını ararken baş köşeye amatör kayıtlardan yapılmış ve yer yer cızırtılı da olsa sayısı şimdiden elliyi geçmiş olan plağı ve diskiyle Leyla Gencer'i oturtacaklar.
Leyla Gencer'i anlatırken, sadece bir masal perisinden, onun haksızlıkların sonradan daha da parlattığı yıl diz yönünden söz etmek eksik olur. Kendisi ne tatlı anlatıyordu, geçen akşam. Kimseye kırgınlığı yoktu. Ne vaktiyle kendisini Türkiye'den kaçır tanlara, ne elinden habire rol kapan hırslı rakiplerine, ne kendisini ezeli bir ikinci-üçüncü hanımlığa layık görüp medyayı o doğrultuda biçimlendirenlere, ne kapısını çalmayan plak şirketlerine. Çok değişik ülkelerde, çeşitli sahnelerde yeterince alkış toplamış, ödüller almış bulunması onun için yeterliydi. Çok sevdiği bir işi, şar ki söylemeye en kusursuzca yapmak için kendini hırpalarmış ve başarmıştı. Sevenleri, takdirkarları, bir avuç kıskanç ayak oyuncusundan çok daha fazla olmuştu, yaşamı boyunca. Zaten onlar için vardı. Onların uzaktan, yakından kendisine uzattığı sevgi demetleriyle mutluydu.
With Süleyman Demirel President of Republic of Turkey
● Bu iğrenç sistemin mengeneleri musikiye tutkulu, en iyisini yapma yolunda hırslı, ama medya cambazlığı söz konusu olduğunda parmağını kıpırdatmayan muhteşem bir Leyla Gencer'i bile neredeyse öğütecekti. Ama Leyla çok büyüktü. Mengeneler küçük kaldı.
Sahne, radyo-televizyon, plak şirketleri üçgensel ilişkisinin eskiden beri mevcut olup son yirmi-otuz yıl da iyice katmerleşmiş bulunan çarpıklıkları, sadece müzik yapan ve onun en iyisini üretmeye uğraşan içine dönük "soylu sanatçı" türünü eritmeye başladı. Medya soytarılığı yapmadan üne kavuşmayı neredeyse olanaksız kıldı.
Bu iğrenç sistemin mengeneleri musikiye tutkulu, en iyisini yapma yolunda hırslı, ama medya cambazlığı söz konusu olduğunda parmağını kıpırdatmayan muhteşem bir Leyla Gencer'i bile neredeyse öğütecekti. Ama Leyla çok büyüktü. Mengeneler küçük kaldı. Aksine cızırtılı mızırtılı, korsan morsan o elli küsur plakla. Leyla insanlara operayı yeniden düşündürtüyor. Hatta biraz daha öte: “İtalyan operası yeniden Leylalaşıyor.”
CUMHURİYET MAGAZINE
1994.12.18
BAŞKENT GÜNLERİ
Photo: 1964 yılında,
Müşerref Hekimoğlu, Leyla Gencer, Nevin Menemencioğlu Roma'da.
Bu bizim Leylamız
MÜŞERREF HEKİMOĞLU
Sevda-Cenap And Vakfı'nın Leyla Gencer'e verdiği ödül nedeniyle duygulu,
onurlu saatler yaşadık geçen hafta. Bu ödüller gelenekleşti artık. Seçici
kurulu da vakıf yöneticilerini de kutluyorum. Ödül törenlerine büyük özen
gösteriliyor. Seçkin bir kalabalık katılıyor, Cumhurbaşkanı da geliyor, güzel
sözlerle sesleniyor sanatçılar. Leyla Gencer'in altın madalyasını da Sayın
Demirel verdi, bu görevi yapmaktan onur duyduğunu söyledi. Leyla Gencer gibi
bir sanatçıya ödül vermek kuşkusuz onur duyuran bir olay. Kimi olaylarla hayli
zedelenen onurumuzu da sanatçılarımız onanıyor ancak. Değerli müzik tarihçisi
Erdoğan Oktay ne güzel anlattı operanın Diva'sını.
Yaşlı ve orta kuşak okurlarımız anımsar, ben de en güzel yazılarımı Leyla Gencer için yazdım. Yıllar boyunca. 1950'lerin başında Ankara'ya geldiğim zaman kapısını çaldığım ilk sanatçılardan biri Leyla Gencer. Onunla konuştuk, resimlerimiz yayımlandı Hayat Dergisi'nde. O dönemde ABD Büyükelçisi olan McGhee'nin eşine ulaşmamı da o sağladı. Bir telefon, ertesi sabah Çankaya'daki elçi evindeyim! Tören akşamı elini sıkarken 1964 yılında Roma'da buluşmamızı anımsadı. Benim de unutamadığım bir olay. Operada Leyla Gencer'i dinliyoruz. Roma Büyükelçimiz Namık Yolga, eşi, Turizm ve Basın Danışmanı Nevin Menemencioğlu ve ben. Milano'dan gelen kalabalık bir grup "Laila, Laila", diye beyaz güller atıyor sahneye. Gül yağmurunda bir Türk operacı, gözlerimizde yaşlarla alkışlıyoruz onu. Ertesi sabah kaldığı otele gittim, Roma'nın en lüks otellerinden biri, kocaman bir dairede kalıyor Leyla Gencer. Büyük çizgili bir kadın, elbiseleri, kürkleri, takılarıyla görkemli bir primadonna. Yaşam biçimi de sesine, yeteneğine, başarısına eş düzeyde. Güzelliği ve şıklığıyla ödül töreninde de göz kamaştırdı. Siyah kadife uzun elbisesi, siyah pelerininde kürkler, göğsünde ve kulaklarında pırlantalarla bir Diva gerçekten. Konuşması da şarkıları kadar güzel. Şampanyalar içilirken ne güzel seslendi hayranlarına, uzun yılların öyküsünü ne güzel özetledi. Sonra ne güzel uyardı. Bir sanatçının yaşamında tırmanışlar var, tepelere çıkıyor, ama inişler de kaçınılmaz. Ben inişe geçmeden ayrıldım, diyor. Metin And ile dinliyoruz. Operanın Diva'sı için değerli bilim adamımız da ne güzel yazılar yayımladı. Belki biliyorsunuz, Leyla Gencer, tüm konserlerinde Türkiye'den bir rüzgâr estiriyor, programında, Türkiye ile ilgili bir opera aryası yer alıyor mutlaka, Milano'da oturuyor, dünyayı dolaşıyor, ama Türkiye'den ayrılmıyor hiç... Fransa'nın ünlü Le Monde gazetesinden kocaman bir sayfa var kâğıtlarımın arasında. Rahmetli Hasan Işık getirdi bir gün. Sana güzel bir armağan, dedi. O günlerde Fransız basınında iyi bir yazı, tek bir satır çıkmıyor ülkemiz için. Çünkü 12 Eylül dönemi ama Le Monde Leyla Gencer'e kocaman bir sayfa ayırıyor, baştan sona övgü, Maria Callas'ın ölümüyle operada oluşan boşluğu Türk sopranonun doldurduğunu yazıyor. O güzel yazı Leyla Gencer'in kişiliğinden kaynaklanıyor kuşkusuz. Sanat çizgisi sevgiyle, tutkuyla gelişiyor, amacını saptıyor, var gücüyle çalışıyor. Bir kentten başka bir kente giderken trende yeni bir opera ezberlediğini anlattı bir gün. Bilmediği bir opera önerilirse reddetmiyor, kısa sürede öğrenip sahneye çıkıyor. Yalnız sanatı için yaşıyor, özel yaşamı yok, rahmetli İbrahim Gencer de özveriyle destekliyor onu. Biri İsviçre'de oturuyor, öteki Milano'da, yine de az buluşuyorlar. Bir doruktan ötekine tırmanan bir sanatçının kocasıyla buluşmaya da vakti olmuyor kimi zaman. O doruklara belli özveriler, onurlu savaşlarla varılıyor. Ama dünyamız için bir umut, bir mutluluk nedeni oluyor o doruklar.
Soğuk bir gecede Leyla Gencer'i dinlediniz mi hiç? Yüreğiniz nasıl ısınır, ne güzel bir ışık seliyle aydınlanır geceniz, nasıl yücelirsiniz, doruklara ulaşırsınız, aşağıdaki düzeysiz, çirkin olaylara da ne güzel gülümsersiniz. Sonra da onurlanır, dikilirsiniz, "bu bizim Leylamız" dersiniz. Operanın beşiği Scala'yı yirmi beş yıl sallayan bir Türk sanatçısı. Ankara'dan Milano'ya uçup opera mevsiminin açılışını izledi özel locasında. Şan öğrenimini İstanbul’da yapıyor Leyla Gencer. Sahneye de Ankara Devlet Operası'nda çıkıyor., yurtdışına çıkışı kaç yıl sonra. Başka bir deyişle Atatürk'ün müzik devriminden, çoksesli müzik yaşamından bir uzantı dünyaya. Tüm yaşamda tekseslilik eğilimi tırmanırken Leyla Gencer'in ödül töreni güzel bir olay, ayrıca bir uyarı bence.
Yaşlı ve orta kuşak okurlarımız anımsar, ben de en güzel yazılarımı Leyla Gencer için yazdım. Yıllar boyunca. 1950'lerin başında Ankara'ya geldiğim zaman kapısını çaldığım ilk sanatçılardan biri Leyla Gencer. Onunla konuştuk, resimlerimiz yayımlandı Hayat Dergisi'nde. O dönemde ABD Büyükelçisi olan McGhee'nin eşine ulaşmamı da o sağladı. Bir telefon, ertesi sabah Çankaya'daki elçi evindeyim! Tören akşamı elini sıkarken 1964 yılında Roma'da buluşmamızı anımsadı. Benim de unutamadığım bir olay. Operada Leyla Gencer'i dinliyoruz. Roma Büyükelçimiz Namık Yolga, eşi, Turizm ve Basın Danışmanı Nevin Menemencioğlu ve ben. Milano'dan gelen kalabalık bir grup "Laila, Laila", diye beyaz güller atıyor sahneye. Gül yağmurunda bir Türk operacı, gözlerimizde yaşlarla alkışlıyoruz onu. Ertesi sabah kaldığı otele gittim, Roma'nın en lüks otellerinden biri, kocaman bir dairede kalıyor Leyla Gencer. Büyük çizgili bir kadın, elbiseleri, kürkleri, takılarıyla görkemli bir primadonna. Yaşam biçimi de sesine, yeteneğine, başarısına eş düzeyde. Güzelliği ve şıklığıyla ödül töreninde de göz kamaştırdı. Siyah kadife uzun elbisesi, siyah pelerininde kürkler, göğsünde ve kulaklarında pırlantalarla bir Diva gerçekten. Konuşması da şarkıları kadar güzel. Şampanyalar içilirken ne güzel seslendi hayranlarına, uzun yılların öyküsünü ne güzel özetledi. Sonra ne güzel uyardı. Bir sanatçının yaşamında tırmanışlar var, tepelere çıkıyor, ama inişler de kaçınılmaz. Ben inişe geçmeden ayrıldım, diyor. Metin And ile dinliyoruz. Operanın Diva'sı için değerli bilim adamımız da ne güzel yazılar yayımladı. Belki biliyorsunuz, Leyla Gencer, tüm konserlerinde Türkiye'den bir rüzgâr estiriyor, programında, Türkiye ile ilgili bir opera aryası yer alıyor mutlaka, Milano'da oturuyor, dünyayı dolaşıyor, ama Türkiye'den ayrılmıyor hiç... Fransa'nın ünlü Le Monde gazetesinden kocaman bir sayfa var kâğıtlarımın arasında. Rahmetli Hasan Işık getirdi bir gün. Sana güzel bir armağan, dedi. O günlerde Fransız basınında iyi bir yazı, tek bir satır çıkmıyor ülkemiz için. Çünkü 12 Eylül dönemi ama Le Monde Leyla Gencer'e kocaman bir sayfa ayırıyor, baştan sona övgü, Maria Callas'ın ölümüyle operada oluşan boşluğu Türk sopranonun doldurduğunu yazıyor. O güzel yazı Leyla Gencer'in kişiliğinden kaynaklanıyor kuşkusuz. Sanat çizgisi sevgiyle, tutkuyla gelişiyor, amacını saptıyor, var gücüyle çalışıyor. Bir kentten başka bir kente giderken trende yeni bir opera ezberlediğini anlattı bir gün. Bilmediği bir opera önerilirse reddetmiyor, kısa sürede öğrenip sahneye çıkıyor. Yalnız sanatı için yaşıyor, özel yaşamı yok, rahmetli İbrahim Gencer de özveriyle destekliyor onu. Biri İsviçre'de oturuyor, öteki Milano'da, yine de az buluşuyorlar. Bir doruktan ötekine tırmanan bir sanatçının kocasıyla buluşmaya da vakti olmuyor kimi zaman. O doruklara belli özveriler, onurlu savaşlarla varılıyor. Ama dünyamız için bir umut, bir mutluluk nedeni oluyor o doruklar.
Soğuk bir gecede Leyla Gencer'i dinlediniz mi hiç? Yüreğiniz nasıl ısınır, ne güzel bir ışık seliyle aydınlanır geceniz, nasıl yücelirsiniz, doruklara ulaşırsınız, aşağıdaki düzeysiz, çirkin olaylara da ne güzel gülümsersiniz. Sonra da onurlanır, dikilirsiniz, "bu bizim Leylamız" dersiniz. Operanın beşiği Scala'yı yirmi beş yıl sallayan bir Türk sanatçısı. Ankara'dan Milano'ya uçup opera mevsiminin açılışını izledi özel locasında. Şan öğrenimini İstanbul’da yapıyor Leyla Gencer. Sahneye de Ankara Devlet Operası'nda çıkıyor., yurtdışına çıkışı kaç yıl sonra. Başka bir deyişle Atatürk'ün müzik devriminden, çoksesli müzik yaşamından bir uzantı dünyaya. Tüm yaşamda tekseslilik eğilimi tırmanırken Leyla Gencer'in ödül töreni güzel bir olay, ayrıca bir uyarı bence.
1 9 9 5
VİZYON MONTHLY MAGAZINE
1995 June
RÖPORTAJ
Hülya BANKOĞLU EKŞİGİL
Leyla Gencer: “Benim dinim müzik
oldu”
Aynı milletten olduğumuz için gurur duyacağımız insan sayısı bakımından ne yazık ki pek de şanslı sayılmayız. Leyla Gencer, her adı geçtiğinde bize bu oldukça ender yaşadığımız duyguyu tattıran bir isim. Görkemli başarılarla dolu bir hayatın nispeten daha sakin bir durağında artık. Bilgi ve deneyimlerinden yararlanmak isteyenlere kapısı hep açık. Avrupa'da olsun, Türkiye'de olsun, sahnelerden uzak, ama yine de opera dünyasıyla iç içe bir yaşam sürdürüyor. Sanatının dışındaki özellikleriyle de sizi etkileyen biri Leyla Gencer. Meslek yaşamında ona yakıştırılmış olan kraliçelik unvanı kişiliğine neredeyse bir eldiven gibi oturmuş. Yaşamını opera üzerine kurmuş ama, ilgi duyduğu konular geniş bir alana yayılıyor, dünyaya çok daha büyük bir pencereden bakıyor. Leyla Gencer ile 15 yıl içinde üçüncü kez karşı karşıya geldim. Şimdi, daha önceki iki karşılaşmamızda, karakterinin "kraliçe" yönünün daha çok ön plana çıktığını, daha kendine dönük bir tavır sergilediğini düşünüyorum. Geçen zaman, Leyla Gencer'in yansıttığı o sert ve ulaşılması güç insan imajını törpüleyip, ara ara gözlerine yumuşak bir pırıltı olarak yansıyan sevecen yönünün altını çizmiş...
H.Ekşigil – Siz son yıllarda İstanbul Devlet Operası'nda her mevsim bir opera çalıştırıyorsunuz. Bu yıl Aida'nın solistlerini çalıştırdınız. Atatürk Kültür Merkezi'nin ve Devlet Operası'nın koşullarını nasıl buluyorsunuz?
Aynı milletten olduğumuz için gurur duyacağımız insan sayısı bakımından ne yazık ki pek de şanslı sayılmayız. Leyla Gencer, her adı geçtiğinde bize bu oldukça ender yaşadığımız duyguyu tattıran bir isim. Görkemli başarılarla dolu bir hayatın nispeten daha sakin bir durağında artık. Bilgi ve deneyimlerinden yararlanmak isteyenlere kapısı hep açık. Avrupa'da olsun, Türkiye'de olsun, sahnelerden uzak, ama yine de opera dünyasıyla iç içe bir yaşam sürdürüyor. Sanatının dışındaki özellikleriyle de sizi etkileyen biri Leyla Gencer. Meslek yaşamında ona yakıştırılmış olan kraliçelik unvanı kişiliğine neredeyse bir eldiven gibi oturmuş. Yaşamını opera üzerine kurmuş ama, ilgi duyduğu konular geniş bir alana yayılıyor, dünyaya çok daha büyük bir pencereden bakıyor. Leyla Gencer ile 15 yıl içinde üçüncü kez karşı karşıya geldim. Şimdi, daha önceki iki karşılaşmamızda, karakterinin "kraliçe" yönünün daha çok ön plana çıktığını, daha kendine dönük bir tavır sergilediğini düşünüyorum. Geçen zaman, Leyla Gencer'in yansıttığı o sert ve ulaşılması güç insan imajını törpüleyip, ara ara gözlerine yumuşak bir pırıltı olarak yansıyan sevecen yönünün altını çizmiş...
H.Ekşigil – Siz son yıllarda İstanbul Devlet Operası'nda her mevsim bir opera çalıştırıyorsunuz. Bu yıl Aida'nın solistlerini çalıştırdınız. Atatürk Kültür Merkezi'nin ve Devlet Operası'nın koşullarını nasıl buluyorsunuz?
H.Ekşigil – Tarihi belli
mi?
L.Gencer – 3-9 Eylül. Nerede yapacağımızı bilemiyorduk, en sonunda Cemal Reşit Rey'e karar verildi, orayı kiralıyorlar.
“Avrupa ülkelerinde kendi milletlerinden büyük sanatkârlar adına yarışmalar düzenliyorlar. Benim adıma bir şan yarışması yapılması da Aydın Gün'ün fikriydi."
L.Gencer – Hakikat olmayan şeyler rahatsız ediyor tabii... Mesela bazı röportaj isteyenlerle konuşmuyorum, onlar da konuşmadığım halde kendi bildiklerini yazıyorlar, yanlışlar oluyor. Her zaman opera açılışlarına davet ediliyorum, her yere davet ediliyorum, ama gitmiyorum. Burada da birçok davetler oldu, onlara da "Peki" diyemedim. Mesela Tansu Çiller yeni başbakan olduğunda, ilk kez Amerika'ya giderken benim de beraber gitmemi istedi. Maalesef o zaman eşimi yeni kaybetmiştim, gidemedim. Benazir Butto geldiği zaman yine başbakanımız davet etti, ona da gidemedim.
L.Gencer – Operada belki...
"Seminerlerde bazıları sinsi sinsi sizi zor duruma düşürecek sualler sorarlar. Müzikologlar da oluyor arada. Bizim şancıların genellikle biraz cahil olduğunu düşünürler. Ekseri de öyledir."
H.Ekşigil – Neden?
L.Gencer – 3-9 Eylül. Nerede yapacağımızı bilemiyorduk, en sonunda Cemal Reşit Rey'e karar verildi, orayı kiralıyorlar.
“Avrupa ülkelerinde kendi milletlerinden büyük sanatkârlar adına yarışmalar düzenliyorlar. Benim adıma bir şan yarışması yapılması da Aydın Gün'ün fikriydi."
L.Gencer – Hakikat olmayan şeyler rahatsız ediyor tabii... Mesela bazı röportaj isteyenlerle konuşmuyorum, onlar da konuşmadığım halde kendi bildiklerini yazıyorlar, yanlışlar oluyor. Her zaman opera açılışlarına davet ediliyorum, her yere davet ediliyorum, ama gitmiyorum. Burada da birçok davetler oldu, onlara da "Peki" diyemedim. Mesela Tansu Çiller yeni başbakan olduğunda, ilk kez Amerika'ya giderken benim de beraber gitmemi istedi. Maalesef o zaman eşimi yeni kaybetmiştim, gidemedim. Benazir Butto geldiği zaman yine başbakanımız davet etti, ona da gidemedim.
L.Gencer – Operada belki...
"Seminerlerde bazıları sinsi sinsi sizi zor duruma düşürecek sualler sorarlar. Müzikologlar da oluyor arada. Bizim şancıların genellikle biraz cahil olduğunu düşünürler. Ekseri de öyledir."
H.Ekşigil – Neden?
H.Ekşigil – Klasik
eserlerin değişik yorumlarına sıcak bakan operacılardan mısınız?
H.Ekşigil – Siz neşeli bir insan mısınız?
"İbrahim uzun zaman yalnızlığa katlandı, ki bu Türk erkekleri için hiç olağan bir durum değildir. Benim için varlığı büyük bir şanstı, şimdi çok zor kabul ediyorum yokluğunu."
H.Ekşigil – Bütün o hatalara rağmen bu meslekten sizi tatmin edebilecek maddi geliri elde ettiniz mi?
H.Ekşigil – Siz neşeli bir insan mısınız?
"İbrahim uzun zaman yalnızlığa katlandı, ki bu Türk erkekleri için hiç olağan bir durum değildir. Benim için varlığı büyük bir şanstı, şimdi çok zor kabul ediyorum yokluğunu."
H.Ekşigil – Bütün o hatalara rağmen bu meslekten sizi tatmin edebilecek maddi geliri elde ettiniz mi?
HÜRRİYET DAILY NEWSPAPER
1995.09.03
Leyla GENCER: Kimseyi kopya etmedim
BAŞARIMI
ACIYLA
ÖDEDİM
Emel Armutçu
►Tevazuyu elden bırakmıyorsunuz. Ama herkes sizden kraliçe, tanrıça diye
söz ediyor.
- Şu nedenle tanrıça diyorlar. Ben müzik yapmayı bir din, bir ayin olarak görüyorum.
Çünkü müzik aracılığıyla başkalarıyla konuşuyorum. Bir manyetizma kuruluyor. 20
bin kişilik bir kitle beni, iki buçuk saat nefes almadan dinliyor. Tek kişi ben
ve onlar, aramızda bir iletişim oluyor. Bu şimdiki gibi öyle fakslarla, maddi
bir şekilde değil, manevi. Bütün maddi şekillerden daha yüksek, ulvi. 40 sene
müddetle yaptığım müzikle kitlelere bir şey verebildim. Bu tevazu mu?
►İzleyenlere hükmetmenizden, onların soluk alıp vermesini bile yönetmenizden
söz ediliyor. Nasıl yapıyordunuz bunu?
-Herhalde, o 20 bin kişi ben opera söylerken aralarında konuşmuyor, sigara
içmiyor. Dikkatle beni izliyorlar. Bunu yapabiliyorum. İnsanları böyle
sürüklemek Allah vergisi herhalde. Bunu hissediyorum evet. Zaten başladığımda o
kadar seviyorum ki yaptığımı, bu hislerimi aktarabileceğimi düşünüyorum, bu
kendiliğinden oluyor.
►İnsanların size konsantre olduğunu anladığınızda ne hissediyorsunuz?
- Ben insanları seviyorum, arkadaşlarımı akrabalarımı. Ama oraya çıktığımda
başka türlü bir sevgi oluyor. Evrensel bir sevgi. Büyük bir coşku duyuyorum.
►Ve güç sizde, o anda.
-Evet, bu beni güçlü yapıyor. Herkesin avucumda olduğunu hissediyorum.
Tiyatro jungle kanunu
►Öyle bir noktadan, normal hayata dönünce, o iki Leyla birbiriyle
çatışmıyor mu?
- Hayır. İnsanlar çok yönlüdür. Her yerde ben kendimi kendim gibi
hissediyorum. Birinde rolün içine giriyorum. O anda onu yaşıyorum. Normal
hayatımda da gerekeni. Bütün kusurlarıyla normal bir insan.
►1950'li yıllarda bir kadın sanatçı olarak dünyaya açıldınız. Kapıların
size açılması kolay oldu mu?
-Ben çok şanslıyım. Belki insanların üzerinde etkili oluşum da rol
oynamıştır bunda. Doğrudan doğruya Roma'da bir radyo konseriyle başladım
biliyorsunuz. Sonra hemen tiyatrolardan kontrat teklifleri aldım. Demek ki
kalitelerim vardı. Yoksa insana boş yere kariyer yaptırmazlar. En zor tarafı
tiyatrolar kontratlar verdiği zaman başlıyor. Çünkü o zaman rekabetler oluyor.
Bu materyal uğraşmaları ben hiç sevmedim ve çok güçlüklerle karşılaştım. Çünkü
tiyatro öyle zor bir alemdir ki, zirvede olanlar yeni yetişen kuşakları
engellemeye çalışırlar. Jungle kanunu. Zirveye geldikten sonra da devirmeye
uğraşırlar.
►Hangi yöntemlerle mücadele ettiniz bunlarla?
-Sadece opera söyledim, müzik yaptım.
►Bazı zaman sahneye çıkabilmek için de mücadele gerekmiyor muydu?
-Tabii. Zaten iyi bir netice vermezseniz, dört dörtlük olmazsanız, derhal
etrafınız bundan istifade ediyor, aleyhinizde konuşmaya başlıyor.
►Sanat dünyasındaki mafyadan söz ediyordunuz bir röportajınızda...
-Mafya kelimesini pek kullanmam. Her türlü dolaplara mafya deniyorsa o
ayrı. Hiçbir şey kolay değil, her muvaffakiyeti acıyla ödüyorsunuz.
Eleştirmenler size büyük kötülük yapabilir, bilhassa Amerika ve Avrupa'da. Sizi
niye tutmadığını bilemezsiniz, onun arkasında entrikalar vardır işte.
►Siz hiçbir gruba dahil olmadınız. Bunun zorluğu olmadı mı?
-Emprezaryolara inanmadım. Bilmiyorum, belki de hata ettim. Belki iyi bir
emprezaryo seçseydim, beni mal olarak iyi satardı. Birçok zorlukla karşılaştım
bu yüzden. Plak meselesinde bilhassa. Plakçılarla hiç kontrat yapmadım.
Operayla alakamız yok
►Opera neden geniş kitlelerin dinlediği bir müzik olamıyor sizce?
-Nasıl değil? Pop müziği ayrı konu, o Amerika'dan gelen adetlerden. Olumsuz
olarak söylemiyorum. Mesela caz müziği gayet mühim, yeni bir devir müzikte.
Nereden etkilendi bu pop, caz müzikleri? Amerikalıların Afrikalılardan
etkilendiği bir müzik tarzı. Sonra bir bütün olmuşlar ve yeni memlekette bu
müzikler yer almış Klasik müzikse Avrupa'da gelişmiş. Biz ise geri kaldık,
memleketimizde bir opera geleneği yoktu, henüz 50 yıllık. Opera seviyesi yüksek
bir sanat. Onun için daha zor yer edebiliyor burada.
La
Diva
Turca!
Yazar Zeynep Oral’a göre kara kaşlarını, gözlerini, "Kraliçe
Nefrititi" fiziğini babasından; saygı uyandıran edasını, inatçılığını
Polonya asıllı aristokrat annesinden; sonsuz öğrenme merakını, sanat
düşkünlüğünü ise dadısı, öğretmeni Madam Lejeune'den aldı. Daha küçücük bir
kızken, hizmetli Hasan'a yalvarırdı, "N'olur uçurumun kenarına, uçurumun
kenarına..." Uçurumun kenarında havaya fırlatılmaya, aşağıya düşerken ki
korkuya bayılırdı. Yine Oral'a göre, yıllarca "uçurumun kenarında olmayı
seçti; uçurumları görkemli opera sahneleri, büyük korkusu o sahnelerde söylemek
oldu. Çok da iyi söyledi; binlerce izleyiciyi "avucunun içinde tuttu,
teslim aldı. Leyla Gencer, nam-ı diğer La Diva Turca... Onun operaya adanmış
hayatı, 1953 yılında yurtdışına açılmasıyla ivme kazandı. Tam 25 yıl (ilk Türk
sanatçı olarak) Milano'da Scala Operası'nda başrol oynayarak bir efsaneye
dönüştü. Tutkusu, inancı, dikbaşlılığı, kararlılığı, mücadele gücü, insanı kıskandıracak
cinsten: Hemen hemen istediği her yerde söyledi: Napoli, Palermo, Trieste,
Torino, Lozan, Varşova, Belgrad, San Francisco, Los Angeles, Viyana, Köln,
Philadelphia, Floransa, Venedik, Moskova, Buenos Aires, Londra, Bilbao, Edinburgh,
Paris... Hemen hemen istediği her rolü oynadı; Tosca, Cosi Fan Tutte, Calleria
Rusticana, Madam Butterfly, La Traviata, Turandot, Aida, Anna Bolena,
Rigoletto, Don Carlos, Don Giovanni, Lady Macbeth, Norma Alceste... Repertuanna
yüzlerce oda müziği, senfoni, koral eserler, aryalar ve liedlerin yanısıra, tam
73 operayı sığdırdı. Türk Divası olarak Avrupa ve Amerika'da başarı üzerine
başarı kazandı. Sonra da kalkıp, "Sadece opera söyledim." Hepsi
bu" deyip çıkıverdi işin içinden. Elbette sadece söylemedi: Ankara. "Ankara"liğını
göstererek, yurtdışında olduğu için kontratını iptal ederken o dünya opera
severlerini büyülemekle meşguldü. 67 yaşındaki Gencer artık opera söylemiyor.
Ama sanatını bırakmış değil; seminerlerle, konferanslarla, sanat yönetmeliğiyle
müziğe devam ediyor. Ve sonunda bazıları Türkiye'nin ona bir "gönül borcu
olduğunu fark etmiş. Bunlardan biri Yapı Kredi Bankası. Uluslararası Şan
Yarışması'nı onun adına düzenliyor. 3-9 Eylül tarihleri arasında gerçekleşecek
olan yarışmaya, farklı ülkelerden 80'e yakın sanatçı katılıyor. Bu nedenle
Türkiye'de olan Gencer bir anlamda Türk basınıyla da barışarak, sorularımızı
içtenlikle yanıtladı.
►Avrupa'da yaygın mı?
-Avrupa'da da operanın çağını yaptığını düşünenler olmuştur. Bu doğru
değil. O kadar çok meraklısı var ki, bütün kapalı opera binaları yeniden
açıldı.
►Opera genellikle esneten bir şey olarak tanımlanır... Neden böyle bir
dönüş var?
-Demek ki bu tarz hitap ediyor insanlara. Esneten bir müzik türü
olabilirdi. Ama o da çok değişti. Sahneler, mizansenler, kostümler, reji, hepsi
değişti. Kendini çağa uydurdu. Çok genç insan gidiyor operaya. 15-16 yaşındaki
çocuklarla karşılaşıyorum temsillerde.
►Eskiden de böyle miydi?
-Galiba hep böyleydi. Ben gençlere çok hitap ettim, bizim operanın genç
oluşundan bence. Benim ülkemin opera geleneği olmadığı için kimseyi kopya
etmedim, bu nedenle benim yaptığım müzik çağdaş oldu, bugünkü anlama göre opera
söylemek... Ben başladığımda birçok eleştirmenler şaşırırlardı, bu anlam başka
turlu, yeni, diye. Doğru mu, değil mi diye tartışmalar da oldu. Benim 30 yıl
önce söylediğim operalar, bugün en modern tarz addediliyor. Ben eskileri kopya
etmeden kendi hissiyatıma, müzik anlayışıma göre müzik yaptım.
Mafya kelimesini pek kullanmam. Her türlü dolaplara mafya deniyorsa o ayrı. Hiçbir şey kolay değil dünyada, her muvaffakiyeti acıyla ödüyorsunuz. Eleştirmenler size büyük kötülük yapabilir, bilhassa ABD ve Avrupa'da.
►Sonra da Gencerate diye bir kavram literature girdi...
-O başka. Söyleyişimde bazen mübalağaya kaçıyordum. Fazla bir vurgu, fazla
bir aksan. Şimdi geriye dönsem, onları yapmam, ama çok beğeniyorlardı,
Gencerate adı taktılar. Bir insan meşhur oluncaya kadar çok çaba harcar,
anlaşılmaz. Ama meşhur olduktan sonra ne yapsanız kabul ediyorlar. Hataları
bile.
Terbiyeliyim, ama çok değil
►Avrupa ve Amerika başarılarınızı kabul etti sizi bağrına bastı. Türkiye
yeterince yaptı mı?
-Benim bir şikâyetim yok. Her gelişimde coşkuyla kabul edildim, sevildim.
Basın alakadar olmadı. Layıkıyla mükafatlandırılmadı, demek yanlış bir şey.
Devlet sanatçısı 15 sene evvel olmadım da yedi sene evvel oldum, ne olur! İlk
başlarda basın çok ilgilendi. 60'tan sonra bir durgunluk oldu, alıştılar
herhalde.
►Ama Avrupa'da başarı üstüne başarı kazanırken, burada sadece devlet
memuru işlemi görmeniz, kontratınızın feshedilmesi...
-Bir ara ben Türkiye'ye gelemedim. Operaya kızdım, bıraktım, çektim gittim
filan. Böyle şeyler oldu. Devlet memurluğuna razı değildim. Devlet tiyatrosu
anlayışına karşıyım. Çünkü insan mahmurlaşıyor hakikaten ve bu sanat memurluğa
sığmıyor. Daha özgür olmalı sanatçı. Mesela Amerika'da sponsorlaştı opera. Buna
inanıyorum. Daha çok yarış oluyor, kalite artıyor. O zaman memur zihniyeti
olmuyor. Yoksa burada, bir maaşınız var, ömrünüzün sonuna kadar o maaşla idare
ediyorsunuz. Başka bir hırs da yoksa, körleşiyor. Yaratıcılığa aykırı. Benim iş
görebilmem için hür olmam lazım.
Birinci hayranım İbrahim Gencer
►Maria Callas, bir dönem ciddi rakibiniz olmuş. Nasıl bir ilişki vardı
aranızda?
-Derler ki, Maria Callas o devirde olmasaydı sen daha kolay yükselirdin.
Bilmiyorum. Onu her gün Scala'nın restoranında görürdüm, karşı karşıya masalarımız
vardı. Ama bir arkadaşlığımız olmadı. O uzak bir insandı.
►Sizi pek sevememiştir herhalde...
- Bana karşı çok nazikti. Ben yeni gelen nesildim. Herhalde biraz
kuşkulanmıştır. Ben ayrıca, opera ezberlemekten etrafımı görmüyordum ki... Beni
zorladığını hissetmedim. Ama, müzisyenler, şef olsun, solist olsun, kemancı
olsun, nadiren dost olurlar. Birbirlerini çekemezler ekseri.
►Bütün bu hayatı, İbrahim Gencer nasıl karşılardı?
-O fevkalade bir insandı. Hep, bırakayım bu işi, beraber yaşayalım, derdim.
Hayır bu senin kendine ve memleketine karşı vazifen, söyleyeceksin, derdi.
Şansların en büyüğü. Birbirimizi çok severdik.
►O kadar önemli insan vardı etrafınızda, önemli erkekler. Hiç kıskanmadı
mı?
- İbrahim beni çok takdir ederdi. Birinci hayranım oydu. Bana inanıyordu.
Kişiliğimi çok beğeniyordu; dâhisin, derdi. Hiç aşağılık duygusu yoktu. O da
çok takdir toplar, sevilirdi. Halbuki birçok sanatkarın eşi, işine karışır.
İbrahim ise hiç böyle şeyler yapmadı. Hiç kıskanmadı beni. Ben de herhalde
kıskanılacak bir şey yapmadım. Ben at-gözlüğü takmış gibi sadece hedefimi ve
mesleğimi düşünüyordum.
►Yakışıklıymış da siz onu kıskanır mıydınız?
- Belki... Evet, gençliğimde kıskanırdım. Sonraları değil.
►Evet öğrenciliğinizden beri. Hocanıza "Kendinizi Toscanini mi sanıyorsunuz?" diye bağırdıktan sonra...
-Pek hoş değildi o zaman. Koskoca maestro evime gelip beş kat merdiveni
çıktıktan sonra benimle münakaşa edince, hırsından çatlıyordu. Ben de. Her
zaman düşündüğümü söylerdim. Bu benim huyum. Terbiyeliyim, ama çok değil. Çok
çabuk feveran ederim. Politikacı olsam herhalde muazzam potlar kırardım, bir
gün tutmazlardı beni. Sabrım yok, haksızlıklara dayanamam, kendimi kontrol
edemem. Tiyatronun içinde çalışanların hepsi, kapıcıdan ışıkçıya, hışmıma
uğramışlardır. Ama kısa sürer... Her zaman yüzüm ışıkta olsun isterdim, olmazsa
rejiye aykırı olarak, ışığı arardım. Ve sonra kıyamet kopardı.
►Zaten kaprissiz bir primadonna var mıdır hayatta?
-Vardır. Ama ben kaplan gibi dolaşırım. Piyanonun başında, o pasajı bir
daha yaparım, olmadı baştan, ona çatarım, buna feveran ederim.
►Sahne öncesi korkusundan...
-Evet, sahne öncesi hep korktum. Bütün bunlar korkudan oluyordu. Hala
korkuyorum, şimdi bu yarışma olacak, ya muvaffak olamazsak diye korkuyorum.
Sanki ben yarışacağım, dinleyip rahat rahat otur, yok, mümkün değil.
►Peki sahneye çıkınca, sonra alkışlar başlayınca?
-O zaman hepsi bitiyordu. Alkışlara gelince, benim için ikinci planda.
Hiçbir zaman fotoğraf taşımadım imzalamak için. Şimdikiler yüzlerce imzalı
fotoğraf hazırlar ve dağıtır. Onlar bu işin tüccarı. Yeni çağ böyle, yeni
anlam. Yani din, ayin, sevgi, bir şeyler vermek değil. Sesi var söylüyor, para
kazanıyor. Ben çok az kazandım mesela, kazandığımı da hep harcadım.
►Girdiğiniz rollerin, Santuzza'lar, Madam Butterfly'lar, Norma'ların
kişiliğinizde ne tür etkileri oldu?
-Bana bir unvan verdiler, kraliçe dediler. Bir gazeteci vardı... Zeynep'in
kitabında önümde diz çöktüğünü anlattığı. Buraya gelecek, bir mektup yazmış:
"Taptığım İlahi Leyla'm" diye başlıyor. Bir başkası "Majeste,
ayağınıza kapanıp gelemediğim için özür diliyorum" diyor. Bu tarzda mektup
yazıyorlar. O kişilikleri de çok iyi yaptığım için, yani ne kadar kraliçe rolü
varsa hepsini oynadım. "Başınızda bir taç olmayınca opera yapmıyorsunuz"
diye şaka yaparlardı.
►Maestro Gavazzeni, "Leyla ile çalışmak harikaydı, korkunçtu"
diyor. Niye korkunçtu?
-Korkunç değildi. Sadece müzik tartışırdık. O fikirlerini bana, ben ona
empoze etmeye çalışırdım. Sonra karma bir şey olurdu. Zeynep kavga diyor, ama
ben buna katılmıyorum. Kavgacı değilim. Evet, otoriter bir yanım var. Ama zaten
otoriter olmasam bu mesleği yapmazdım. Yoksa ezilirsiniz. Ben ne primadonna, ne
diva, öyle bir insanım. Kolay değilim, zor bir insanım. Geçinmek kolay değildir
benimle. Her zaman söylediğime, yaptığıma inandığım için böyle. Ama ispat
edilirse hatamı kabul ederim. Özür dilerim.
Her zaman düşündüğümü söylerdim. Bu benim huyum. Çok çabuk feveran ederim. Politikacı olsam herhalde muazzam potlar kırardım, bir gün tutmazlardı beni. Sabrım yok. Haksızlıklara, dayanamam, kendimi kontrol edemem.
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1995.09.09
Opera sanatçısı ve
Leyla Gencer efsanesi
Aydın GÜN
Yanılmıyorsam yıl 1947 idi. Puccini'nin "Madam Butterfly" operasını
oynamak üzere Ankara'dan İstanbul’a gelmiştik; tam da o günlerde İstanbul Şehir
Orkestrası ve Korosu'nun bir konseri vardı. Konserin orkestra şefi Cemal Reşit
Rey, koro şefi Muhiddin Sadak, solisti de Leyla Gencer idi. Biz Ankara'da
olmamıza rağmen İstanbul’da çok güzel sesli bir sopranonun yetiştiğini duyuyorduk.
Tenorluk ve rejisörlük de vardı serde. İstanbul’a gelmişken bu fırsatı
değerlendirmeliydim. Gecenin solisti soprano Leyla Gencer in belki de ilk konseriydi
bu. Buna rağmen sesinin rengi, tınısı, gücü ve genişliği olağanüstü zenginliklerle
dolu idi ve daha zaman çok olgun bir yorumlama yeteneği de her şeyin önünde
yürüyordu. Bizim güzel bir atasözüm var “Cins kuş daha yumurtadayken güzel öter”
derler. Leyla Gencer daha ilk konserinde bile şarkıcılık yönünden olgunluğa
erişti gerçek sanatçılar olgun doğuyorlar genç oluyorlar
Aradan bir İtalyan operasının en değerli sopranolarından biri olan Arangi-Lombardi
Ankara operasına şan hocası olarak geliyordu. Buna duyan Leyla Gencer,
Ankara'ya varmadan önce birkaç gün İstanbul’da kalan Arangi- Lombardi'ye
kendisini dinletmişti. İşte ne olduysa o gün olmuştu. Kutuplar buluşmuş ve
yıldırım düşmüş Büyük bir dünya sanatçısının onurlu serüveni başlıyordu, bu buluşma
ile. Lombardi “Eğer Ankara'ya gelirsen seninle çalışırım”. Beraberce bir büyük
sanatçı üretebiliriz demişti. Tabii Leyla Gencer de hiç vakit kaybetmeden
Ankara'ya gelmişti. Nereye gideceğini ve nasıl gideceğini biliyordu. Kararlıydı
ve hazırdı. Gerçekten de "şans hazır olan kafalara yardım ediyor. İçine
sevgi, cesaret ve dürüstlük katılmamış büyük bir başarı yoktur sanal tarihinde.
Leyla Gencer "kendini yok saymaya" ve kendinden vazgeçmeye kararlı
idi.
Bir sanatçının kendi işine karşı beslediği adanmışlık duygusunun düzeyi ve
nitel başarılarının en açık göstergesi ve itici gücüdür. Picasso'nun "Ben
aramam bulurum" demesi gibi Leyla Gencer de kendisini amacına ulaştıracak yollar
ve kişileri aramıyor, buluyordu. Çoğu kimse sanatçın yaşamını hayaller, rüyalar,
neşe ve güzellikler içinde geçen hoş bir yaşam olarak bilir. Oysa sanatçı
olmak, hele opera sanatçısı olmak bilerek isteyerek kendini bunalıma sokmaktır.
Sanatçı, "kendini aşma mucizesi ve "varlığın bütünlüğünü kendi
iradesiyle yarattığı bu bunalımla yakalar. Bunalımlar sanatçının mutluluk
anahtarlardır. Valery "Sanat yapmak, çocuk yapmaya benzemez" diyor.
"Sanat yapmak büyük bir piramit yapmak gibidir. Önce Piramit’i oturtacağın
zemini bulacaksın. Sonra Piramit’in oranlarını, dengesini, uyumunu ve en
önemlisi de anlamını kuracaksın, sonra taş taşıyacaksın, taş taşıyacaksın,
terleyeceksin. Terleyeceksin diyor. Evet, sanatta elde edilen her büyük başarının
altında büyük bir çalışma mucizesi vardır.
Birçok kimse opera sanatçısının bütün işinin sahnede başlayıp, sahnede bittiğini
sanır. Oysa asıl iş sahneden önce ve sahneden sonra yapılanlardır.
“Opera sanatçısının hazır bir enstrümanı yoktur, o kendi enstrümanını her gün yeniden inşa etmek zorundadır.”
Opera sanatçısının elle tutulur, hazır bir enstrüman yoktur. O kendi
enstrümanını (sesini) her gün yeni baştan inşa etmek zorundadır. Her temsilde
kendisine karşı giriştiği yarışı kazanma savaşı içindedir, kazandığı her yarış bir
sonraki yarışın güvencesi değil çoğu kez tuzağıdır.
Çünkü her başarı çiçeği burnunda bir tamamlanamamışlıktır. Opera sanatçısı kendi iradesi ile büyüttüğü doyumsuz ve kıskanç devi (güzellik devini) her gün yeni baştan doyurmak zorundadır. Yaşamın her anını şan sanatı ve vokal zevki ile doldurmayan, kendisine rüyalarında şarki söyletmeyen bir kimsenin bu yük bir opera sanatçısı olmasını beklemek, boş bir kabın taşmasını beklemek gibi beyhude bir bekleyiştir. Bu nedenle ben diyorum ki: Opera sanatçısı bir gönüllü mahkumdur, kendi sesinin mahkumudur.
Ayrıca ne yazık ki, opera sanatçısının yolu uzun, yükü ağır ömrü kısadır. Birim bir an hocamız vardı Sık sık şunu söylerdi "İyi bir opera sanatçısı olmak için insan dünyaya iki defa gelmeli, birincisinde şarkı söylemeyi öğrenmeli ikincisinde de şarkı söylemeli" derdi. Leyla Gencer sanat yaşamına bu iki ömrü sığdıran ender sanatçılardan biri idi, çünkü. O sanat yaşamını bir “özveriler krallığı”nda sürdürdü. Konuşan, düşünen ve düşleyen bir "Opera" idi artık Leyla Gencer. Sanatının canı ve ruhu olan imgeleri ile kendi yaşamını da güzel bir sanat eseri haline getirmişti.
Çünkü her başarı çiçeği burnunda bir tamamlanamamışlıktır. Opera sanatçısı kendi iradesi ile büyüttüğü doyumsuz ve kıskanç devi (güzellik devini) her gün yeni baştan doyurmak zorundadır. Yaşamın her anını şan sanatı ve vokal zevki ile doldurmayan, kendisine rüyalarında şarki söyletmeyen bir kimsenin bu yük bir opera sanatçısı olmasını beklemek, boş bir kabın taşmasını beklemek gibi beyhude bir bekleyiştir. Bu nedenle ben diyorum ki: Opera sanatçısı bir gönüllü mahkumdur, kendi sesinin mahkumudur.
Ayrıca ne yazık ki, opera sanatçısının yolu uzun, yükü ağır ömrü kısadır. Birim bir an hocamız vardı Sık sık şunu söylerdi "İyi bir opera sanatçısı olmak için insan dünyaya iki defa gelmeli, birincisinde şarkı söylemeyi öğrenmeli ikincisinde de şarkı söylemeli" derdi. Leyla Gencer sanat yaşamına bu iki ömrü sığdıran ender sanatçılardan biri idi, çünkü. O sanat yaşamını bir “özveriler krallığı”nda sürdürdü. Konuşan, düşünen ve düşleyen bir "Opera" idi artık Leyla Gencer. Sanatının canı ve ruhu olan imgeleri ile kendi yaşamını da güzel bir sanat eseri haline getirmişti.
“Leyla Gencer, sanatının canı ve ruhu olan imgelerle kendi yaşamını da bir
sanat eseri haline getirmiştir.”
Her gerçek sanatçı içinden çıktığı toplumun ve çağının özü özeti
denilebilir. Biz opera kıtasına ilk çıkartmayı yapan ve bu kıtada bir Türk sanatçısı
olarak başarıdan başarıya koşan büyük bir dünya sanatçısı olduğunu herkese kabul
ettiren Leyla Gencer ile övünüyoruz övünmeliyiz de. Yapı Kredi'nin bu
yarışmaları düzenleyerek yapmak istediği, şöhret ve iktidar Gencer’in bize ve
bütün sanatseverlere armağan ettiği mutluluklar için teşekkür etmek ve onu içtenlikle
selamlamaktır.
Evet sevgili Leyla Gencer, bize bağışladıkları için sana yeniden büyük bir merhaba.
Evet sevgili Leyla Gencer, bize bağışladıkları için sana yeniden büyük bir merhaba.
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1995.12.28
1 9 9 6
PAZAR POSTASI
1996.02.03
“ANKAKUŞU
ONARILACAK”
Venedik'in
200 yıllık ünlü opera binası "La Fenice"nin (Ankakuşu) yanması tüm
opera severleri ayaklandırdı. Ünlü Türk sopranosu Leyla Gencer'in de yıllar
boyunca sayısız kez sahne aldığı tarihi yapının onarımı için milyarlar yağıyor.
Rigoletto, Il Trovatore gibi birçok ünlü opera ilk kez La Fenice'de sahnelendi.
Verdi, Rigoletto'yu La Fenice'de oynanmak üzere yazmıştı.
Lirik
operanın doğuş yeri İtalya'nın en muhteşem opera binalarından biri olan “La
Fenice”nin pazartesi gecesi yanması ardından sanat dünyası “mabet tiyatro” diye
anılan bu tarihi yapının hemen onarımı için kolları sıvadı. “Anka Kuşu” anlamına
gelen “La Fenice” adı ile anılan ve 200 yıllık bir geçmişi olan Venedik opera
binasının onarımına ilk katkı çağrısı, bu binada sayısız temsiller vermiş ünlü
İtalyan tenor Luciano Pavarotti'den geldi. Pavarotti'yi, New York'un ünlü
Metropolitan operasından gelen bir girişim izledi. Metropolitan yetkilileri
yaptıkları bir açıklamada ilk temsilin tüm gişe gelirinin, La Fenice'nin
onarımı için hibe edileceğini bildirdiler.
1500
kişilik kapasiteye sahip “La Fenice”nin onarımı için İtalyan Kültür Bakanı da
Meclis Kültür Komisyonundan 20 Milyar liretlik bir fon isteyeceklerini
açıkladı. Brüksel'de de İtalyan ve Avrupalı parlamenterler faaliyete geçtiler.
AB kültür komiseri Marcelino Oreja, AB'nin İspanya'da, Barselona'da yanan Liceu
Tiyatrosu için yaptığı yardımı örnek göstererek, AB'nin 196 Milyon liretlik bir
acil yardımda bulunmasını önerdi.
Ünlü
Türk opera sanatçısı Leyla Gencer'in de 1957- 1983 yılları arasında 14 ayrı
oyunda başrollere çıktığı “La Fenice”nin önceki akşam yaşadığı yangın felaketi,
200 yıllık geçmişindeki ikinci benzer olay Gastano Donizetti ve Guiseppe Verdi
gibi kompozitörlerin, dünyaca ünlü birçok yapıtının prömiyerlerini yaptıkları,
1836'da da yanmış ve tekrar restore edilmişti.
LA FENICE VE LEYLA GENCER
Sanat
yazarı ve araştırmacısı Zeynep Oral, 1992 yılında yayınlanan ve Leyla Gencer'in
yaşam öyküsünü anlatan "Bir Tutkunu Romanı" adlı kitabında ünlü Türk
sopranosu Gencer'in, La Fenice'de 14 ayrı temsil için defalarca sahneye çıktığını
anlatır. Oral'ın kitabına göre Leyla Gencer La Fenice'de sahneye ilk kez 1957
yılında “I due Foscari” adlı oyunla çıktı.
Bunu
daha sonra sırasıyla "Lucia di Lammermoor” (1958), “Legnano Savaşı”
(1959), “Kudüs” (1963), “Beatrice di Tenda” (1964), “Makbet” (1968), “Medea”
(1968), “Belisario” (1969), “Requiem – Bellini” (1970), “La Jacondo” (1971), “Les
Martyres” (1978). “Berlioz” Konseri (1979), “Leyla La Turca” resitali (1982) ve
“Ciddi Bir Opera Provası” (1983) izledi.
Dünya
genelinde belli bir ünü olan fakat bir süredir restorasyon çalışmaları
nedeniyle kapalı olan binanın, 1 Mart'ta büyük bir açılışa sahne olması
bekleniyordu.
200
yıllık opera binasının açılışında Woody Ellen ve müzik grubunu konuk etmeye
hazırlanan Venedikliler yangınla birlikte gözyaşlarına boğulurken, ünlü İtalyan
tenor Luciano Pavarotti de Venediklilerin bu üzüntüsüne ortak oldu. Pavarotti,
İtalya'nın en kıymetli mücevheri olarak nitelediği ve ilk opera rejisini
yaptığı binanın yangın haberi karşısında yıkıldığını ifade etti.
La
Fenice, içinde saklanan el yazması birçok opera notası ile ünlü Yunanlı soprano
Maria Callas'ın tabloları ile birlikte kül oldu.
La
Fenice yangını için Venedik Belediye Başkanı Cacciari, "Binanın
yakınındaki kanalın kazı çalışmaları nedeniyle kurutulmuş olması, suyun daha
uzak bölgelerdeki kanallardan taşınması, denizin çekilmesi nedeniyle kanallarda
suyun azalmış olması, denizden karaya esen rüzgâr binanın bir saat içinde yerle
bir olmasını sağlayan sebeplerdi" dedi.
LİDERLER MAGAZINE No.2
1996 September/October/November
Sanat
“La Diva Turca”
Leyla Gencer
Zeynep Oral
O bir Divaydı. Her yere çıkmazdı. Yaşamına tanıklık edecekleri seçmesi ise hiç kimsenin tartışmaya cesaret edemeyeceği bir haktı.
O, bu tanıklık için gazetecilik mesleğinin en saygın isimlerinden Zeynep Oral’ı seçti. Leyla Gencer ve Zeynep Oral birlikteliğinde “Tutkunun Romanı” ortaya çıkmıştı.
Gencer ve Oral bu kez liderler için buluşarak “La Diva Turca – Leyla Gencer” başlıklı görüşmeyi gerçekleştirdiler.
O dünya opera tarihine çoktan geçti... Pek çok ülkeden sayısız ödüller. Nişanlar aldı... Birçok kent. Birçok sanat kurumu, kendisine "Altın Anahtar" teslim etti... Yeryüzünün bir ucundan ötekine, belli başlı tüm sahnelerde alkışlandı... Kimi ülkeler, her seferinde geri çevireceği, "vatandaşlık" teklifinde bulundu... Kitaplarda, müzik ansiklopedilerinde "Donizetti Rönesansı", "Rossini Rönesansı maddelerinin yanına onun adı yazıldı... Kaybolmaya yüz tutmuş, o olmasaydı, çoktan unutulmuş olacak, birçok opera eserini, geçmişin tozlu karanlığından o bulup çıkardı ve opera repertuarına kazandırdı... Uzmanların, meraklıların
Yeryüzünde bunlar olurken, bizler ne yaptık?
Biz... 1958'de. Leyla Gencer'in Ankara Devlet Opera ve Tiyatrosu'ndaki kontratını feshettik ve onu operamızdan attık "Efendim, ha bire yurtdışı temsillerine, konserlere gidiyordu. Hem neden hep O. neden başkaları gitmiyor." diye homurdanıp durduk. Yurtdışı temsillere sırayla ya da kuraya gidilmediğini, ancak dışarıdan istenen, aranan sanatçının gidebileceğini bilmez değildik. Ama olsun... Cadı kazanları fokurduyordu... Bürokrasi çarkları dişlileri arasında insan ve yetenek öğütüyordu...
Sonra... Sonra uzun bir suskunluk dönemine girdik. O yeryüzü uçurumlarının kıyısında, düşmekle kanat çırpmak arasında, dünya operalarını zorlarken, San Carlo. La Fenice. La Scala, Covent Garden, Staatsoper, Royal Albert Hall, War Memorium Opera House. Büchnen der Stadt. Teatro Colon. Bolşoy. Kirov sahnelerinde ve arenalarda savaş verirken, biz hep sustuk. Başarılarını görmezden, bilmezden geldik.
Biz susarken, gözlerimizi ve kulaklarımızı kaparken, dışarıda:
1957 Puccini Altın Madalya Ödülü 1958 Brüksel Dünya Fuarı ödülü. 1959 Fransa Dışişleri Bakanlığı Onur Ödülü 1960 Londra Harriet Cohen Altın Madalya Ödülü ve Dallas Onur Ödülü. 1963 Verdi 150. Yıldönümü Ödülü. 1967 İtalya Cumhuriyeti'nden "Commendatore della Republica Italiana" nişanı. Ve sırayla, Napoli. Cenova, Verona, Terme di Caracalla. Montana Altın Madalya Ödülleri... "Uluslararası Esin Perisi Ödülü", Fransa "Bin Yıllık Müzik Onur Ödülü" vb... Bu arada Türkiye'de...
Türkiye'de "Devlet Sanatçısı" unvanı 1971'de verilmeye başlandı. Ben de dahil olmak üzere birçok kişi, bu ödülün ilk verilmesi gereken kimsenin Leyla Gencer olması gerektiğini yazıp durduk. Komisyonlar toplandı, düşündüler taşındılar, konuştular, tartıştılar, bir türlü karar veremediler. Neden sonra, tam 17 yıl sonra. 1988'de "Devlet Sanatçısı" unvanı Leyla Gencer'e verildi.
Verilmesine, verildi ama, o zamanki Kültür Bakanlığı "Bu kadının ya da ne olduğunu pek de bilmediğinden, Milano'daki Türkiye Konsolosluğuna "öğrenin bakalım, sahiden Türk müymüş" diye bir de araştırma yaptırdı.
Ülkeden ülkeye, sahneden sahneye başarıdan başarıya, cebinde yalnız Türk pasaportuyla koşup duran o İtalyan Pasaportunu. "insanın tek pasaportu olur" diyerek hep geri çevirdi), bütün bunlara gülüp geçti.
1990'dan sonra Leyla Gencer Türk basınına verdiği demeçlerde ironi ve mizahla karışık "Ülkem beni hatırladı" tümcesini sık sık tekrarlayacak
Ancak bir de şu gerçek var: Ülke yöneticileri, kalıplaşmış kurumlar, belli onu hatırlamışlardı ama bu ülkenin gerçek müzik tutkunları onu hiçbir zaman unutmamışlardı.
1993’ten başlayarak, ülkesi. Leyla Gencer'e şükran borcunu, gönül borcunu ödemeye çalıştı. Onun onuruna İstanbul Devlet Operası'nda Yekta Kara'nın düzenlediği "Saygı Gecesi". Aydın Gün yönetimindeki Cemal Reşit Rey Konser Salonu'nda tüm şan resitallerinin ona adanması. Sevda-Cenap And Onur Ödülü Altın Madalya verilmesi. Ankara Devlet Operası’nın önüne heykelinin dikilmesi birbirini izledi... Bu zincirin son halkası ise Yapı ve Kredi Bankası'nın düzenlediği "Uluslararası Leyla Gencer Şan Yarışması".
Kâh Milano'nun göbeğinde bir ana caddedeki, kâh Nişantaşı'nın dar eğri büğrü bir sokağındaki, duyarlılıkla anılanı kültürel birikimi kaynaştıran, ince zevkle klasik döşeli, dairelerinde. Görkemli bir çay servisi başında sürdürüyoruz konuşmayı...
Sohbetin çıkış noktası, "zincirin son halkası"...
"Şimdilerde beni en mutlu klan, en heyecanlandıran olay bu yarışma... Biliyorsun, ben hiçbir zaman geçmişle yaşayan. Geçmişe takılıp kalan bir insan olmadım. Hep ileriye dönüktüm. Zaten benim misyonum ileriye dönük... Ne zamandır Aydın Gün'ün benim adıma kendi ülkemizde bir yarışma kurmak düşüncesi vardı. Ömer Kayaloğlu bu düşünceyi benimsedi ve başardılar.
Uluslararası Leyla Gencer Şan Yarışması'nın birincisi geçen yıl yapıldı ve bütün dünyada yankıları oldu. Her iki yılda bir tekrarlanacak. Bu olay beni sonsuz sevindiriyor."
“MİSYONUM”
"Misyon". "Misyonum"... Leyla Gencer'in sık sık kullandığı bir sözcük. Bu sözcüğü açmasını istiyorum.
"Ben eskiden beri, baştan beri, ha yatta bir misyonum olduğuna inanıyordum: İçimdeki bu müzik sevgisini. Şan sevgisini, bu tutkuyu yaymak... Bana verilen bu misyona boyun eğiyor sahneden sahneye, tiyatrodan tiyatroya bu sevgiyi bu tutkuyu yaymak için koşuyordum. İnanıyordum ki eğer mesleğimde çok iyi olursam, beni dinleyen insanlara iyi duygular, güzellikler verebilir, onları daha iyi bir insan olmaya itebilirim. Görevimi yerine getirmeye çalışıyordum. Bunun için kendimle yarışıyordum, bunun için yapabileceğimin hep en iyisini yapmaya çalışıyordum... Sahnelere veda ettikten sonra da sahne yaşamım bitti ama bu misyonum sürdü. Cemiyete faydalı olmaya çalışıyorum. Seminerler, konferanslar, yarışmalar, uluslararası jürilerde görev alma. Gençlerle ilgilenme, onlara yeni yollar açmak... Zaten bu yarışma da kültür bayrağını elden ele yarınlara taşımaktan başka bir şey değil..."
"Sahnelere veda ettiğimden beri" tümcesi, içime yerleşiyor. Leyla Gencer artik opera temsillerine, konser ve resitallere çıkmıyor. Özlemiyor mu, dinmek bilmeyen bütün o alkışları sahneye atılan çiçekleri, "Brava" haykırışlarını ve bunlarla birlikte bütün o şaşaayı?
Yanıt çok kesin ve net geldi: "Hayır, inan ki, hiç ama hiç özlemiyorum... Benim inişe tahammülüm yok. Her zaman mükemmeliyetçi oldum. Mükemmel olmayacaksam sahneye çıkmam dedim... Hem her şeyin bir zamanı var. Yıllarla ve bütün o stresle ses tellerinin yıpran maması imkânsız. Yalnız teknikle, yıllara, doğaya meydan okumak anlamsız... Kimileri bu işi seksenine kadar sürdürüyor. Bir gece iyi, bir gece kötü oluyor. Ama ben buna izin veremezdim... Hem perde açıncaya kadar çektiğim o büyük korkuyu, o stresi, o işkenceyi artık çekemem. Bünye bunları bir yaşa kadar kaldırır. İnsan durma zamanını da bilmeli..."
"SAHNEDE TANRILAŞIYORDUM"
Gerilere dönüyoruz. Sahnedeyken neler hissediyordu Leyla Gencer?
"Sahneye çıktığın ilk anda, karanlıktan ışığa geçtiğinde, gerideki her şeyi unutursun. O anda izleyiciyle aranda bir gerilim hissedersin. Elektrikli bir hava... Seni sınıyorlardır, senden beklentileri sonsuzdur. Senden tanrıları yeryüzüne indirmeni, sahneye getirmeni, her istediklerini vermeni beklerler. Sen bunu bilirsin... O gerilimi iliklerinde duyarsın..."
"Sonra oyununu oynamaya, şarkını söylemeye başlarsın. Artık sesin, senin sesin değildir. Sesin yalnızca bir araç, bir müzik aletidir. Sen o müzik aletini eline almış, istediğin gibi kullanıyorsun. Ve o sana itaat etmek zorunda. Artık sen, sen değil bir başkasısındır. Canlandırdığın kişisindir. O başkası, sensin..."
Photo: LEYLA GENCER İN ÖZEL ARZUSU: Gencer. Zeynep Oral dan "Uluslararası Leyla Gencer Şan Yarışmasının mimarı Aydın Gün ve Ömer Kayaloğlu ile birlikte yer aldığı bu fotoğrafın kullanmasını istiyordu. Ve Leyla Gencer büyük dostu Aydın Gün ile Liderler Dergisine sayfa komşusu oluyor
"Ve sahnede senin hissettiklerini seyirci de hissettiği an senin her söylediğine seyirci de inandığı an işte o zaman aranızda müthiş bir bütünlük, kimsenin koparamayacağı bir bağ oluşur. Ve sen sahnede bu bağı, bu bütünlüğü hisseder sin... İstediklerini vermişsindir. Tarılar artık sahnededir. Buna artık zevk sevinç falan denmez, bu bir ayindir. Bu bir dindir."
Bir süre durdu ve ekledi: "Sahnede tanrılaşıyordum."
Sahnede tanrılaşan Leyla Gencer başkalarıyla da ama en çok kendisiyle yarışmaktan ve kendisini acımasızca eleştirmekten de hiç geri kalmıyor:
"Benim en iyi zamanlarım 1957-65 arasındaydı. Bakma bu İtalyanların sana anlattıklarına, yazdıklarına... 1965’ten sonra beni yok Diva'. Yok 'Divina' ilan ettiler ve ne yapsam, ağzımı açsam mucize deyip bayıldılar. Oysa ben biliyorum ki teknik açıdan, vokal açıdan, yorum açısın dan 1965'e dek en iyiydim. O tarihten sonra biraz abartmaya başladım, yorumlarımda fazla vurgulamaya gittim. Nedense. İtalyanlar bunu çok sevdiler. Hani hep söyledikleri Gencerate var ya... Doğrusu ben onları çok doğru bulmuyorum."
Açıklıyayım: 1988-92 yılları arasında "Leyla Gencer-Tutkunun Romani" kitabim için çalışırken görüştüğüm her İtalyan müzik uzmanı, önüme sürülen her yazı Gencer adından türetilmiş ve artık opera terminolojisinde yerini almış olan "Gencerate"den söz ediyordu.
"Gencerate" sanki bir çağrıdır, bir haykırıştır. Ses, şarkı söylemeyi sürdürür ve bir an gelir öyle bir doruğa ulaşır ki, sanırsınız ses haykırışa dönüşecek ama dönüşmez ve şark devam eder. Gencerate, çok patetik bir vurgu, bir abartmadır... Gencerate sese gözyaşlarının karışmasıdır.
LEYLA GENCER IN BAŞARISININ SIRRI
İstanbul, Ankara. Milano. Roma. Napoli, Floransa. Verona. Venedik, Viyana. Varşova, Paris, San Francisco. Los Angeles. Chicago, Bilbao, Buenos Aires. Barcelona. Edinburgh. Glyndebourne. Londra. Moskova, Leningrad. Stockholm, Köln. Lizbon da. Lucia, Norma. Lady Macbeth. Alceste. Kraliçe Elizabeth. Anna Bolena. Maria Stuarda. Medea. Aida. Tosca. Madam Butterfly. Violetta. Leonora ve daha nicesini unutulmaz kılan neydi?
Neydi başarının sır?
Bu soruyu her sordurduğumda. Leyla Gencer'in yanıtı değişmiyor:
"Ben bir şey yapmadım. Her şey kendiliğinden oldu. Şans, kader, kısmet..." Ama elbet, kimse bu yanıta inanmıyor! Üstelediğimde. Leyla Gencer. "Tutkumun peşinden koştum, hiç ödün vermedim... İşte hepsi bu" diyor... Daha da Üstelediğimde en çok, en çok "Yalnızca bilinçli seçimler yapmaya çalıştım” diyor. "Örneğin, her rol teklifine evet demedim. Her teklife evet deseydim, sesimi çoktan kaybeder, bunca yıl sürdüremezdim. Her teklife evet demek en kolayıydı ama ben eveti ancak bilinçli seçimler sonunda söylerdim." Ve dönüp dolaşıp yine aynı şey söylüyor: "Şans kader kısmet..." Şans, kader kısmet olmadığın de en az benim gibi biliyorsunuz. Ancak başarının sırrını (üstelik sır falan da değil "tüm bir yaşam" diye belirteceğimden burada "tüm bir yaşamı özetleyemem. Ancak birkaç başlık verebilirim.
Evet daha çok genç yaşta tutkusu sarıldı. Tutkusu, var olma nedeni, şarkı söylemek, opera ve müzik dünyasın bir parçası olmaktı. İnançla, inatla, aşkla bu tutkunun peşinden koştu. Daha konservatuara başladığında. "Günün birinde ya Scala'da söylerim. Ya ölürüm" dedi...
Evet hep bilinçli ve akıllıca seçimler yaptı: Daha başlangıçta İstanbul Konservatuarını terk edip ünlü İtalyan Hoca Arangi-Lombardi'nin peşinden Ankara'ya gitmek gibi... En usta hocaları seçmek ileride birlikte çalışacağı Maestro ve rejisörleri seçmek, söyleyeceği operayı seçmek gibi...
Evet mükemmeliyetçiydi. Sahnede yalnız kendisinin değil her şeyin, herkesin mükemmel olmasını istiyordu. Çünkü onun için temsil bir bütündü. Ve seyirciye saygısı sonsuzdu.
Çok çalışkandı. Hep çalıştı. Ses çalması, rol ezberlemenin ötesinde bir çalışmaydı bu. Oynayacağı operanın tarihteki coğrafyadaki, edebiyattaki, müzik dünyasındaki yerinden, o dönemin politikasından, bestecisinin geçirdiği tüm evrelere uzanan çok geniş bir araştırma, analiz ve sentezden oluşan bir çalışma süreci. Her yoruma, engin kültür birikimini kattı. Kolay değil, zoru seçti. Kimselerin söylemeye cesaret edemediği ya da çok tan unutulmuş, hiç temsil edilmemiş eserlerin peşine düştü. Bunlar ortaya p karıp, yıllar sonra ilk yorumlayan olması onu öteki "Diva'lardan farklı kaldı. Bu "zor", alışılmışın dışı rollerin aranan sanatçısı oldu.
Tekniği çok güçlüydü. Teknik gücüyle sesinin olanaklarını bütünledi, tümünü oyunculuk yeteneğiyle yoğurdu İtalya’da hiç bir temsilini kaçırmam olanlardan hep şu tümceyi duydum: "Leyla, sahnede göründüğünde, daha ağzını bile açmadan, hepimizi kendi ateşle tutuştururdu." Sahne karizması bu olsa gerek!
Ona sorarsanız. O, hiçbir şey yapmadı. "Hepsi, şans, kader, kısmet Bugün Leyla Gencer'in yaşamı Türkiye-İtalya arasında, bir seminerle bir konferans arasında, çeşitli ülkelerdeki uluslararası yarışmalarla ders vermeler arasında geçiyor.
"Ben öyle her başvurana. Her gelene özel ders vermem.
Ancak meslek yapmış ünlü sanatçılara ders veririm. Diyelim şu ya da bu operada rol almış, role hazırlanmış ama 'perfection' için bana gelmiş, o zaman ders veririm."
Bu gidiş gelişler arasında onu izlemek sonsuz heyecan verici. Çünkü kişiliğinde dört mevsimi ve duygular dünyasının tüm renklerini ve "Scala"sını içinde tasoor
Diyelim bir seminere, bir konferansa hazırlanıyor: Heyecan içinde. "Ya yanın çocuklara örnek vermem gerekir de sesim çıkmazsa..."... "Ya konferans kötü giderse... Karşımda yaprak gibi titriyor. Eski günlerdeki o sahneye çıkmadan önceki heyecandan farksız... O kraliçe, tanrıça edası gitmiş, korku içinde bir çocuk tan farksız...
Ankara'da bir törene. Altın Madalya alacağı törene hazırlanıyordu ki, o gün Opera'nın önünde, sanatçıların protestosu olduğunu öğrendi. Sanata karşı baskılar ve kültür bütçesindeki kısıntılar protesto edilecekti. Milano uçağından inmesiyle, ayağının tozuyla fırladı protesto mitingine katıldı. Onu orada gören gazetecilerin "Politikaya mı atılıyorsunuz?" sorusunu "Hayır, görevimi yapıyorum!" diye yanıtlıyordu. "Sanatın horlanmasına hiçbir sanatçı izin veremez vermemeli. Buna izin verirsek ülkemiz geriye gider!" Ve ekliyor: "Ama politikaya atılacak olsam Atatürk partisi kurardım..."
Türkiye'deki kimi gelişmeleri izle dikçe öfkeleniyor, kahroluyor. Müthiş bir gazete okuyucusu. Hem Türkiye hem dünya politikasında hiçbir ayrıntıyı kaçırmıyor: "Atatürk devrimlerine ne oldu" diyerek "Bu duruma dur diyecek bir şeyler yapmalıyız" diye öfkesini kusarak, kapana kısılmış bir kaplan gibi kükreyip duruyor. Ve çevresindeki bizleri, pasiflikle, tembellikle suçluyor!
Diyelim o akşam bir törende sahneye çıkacak: Tepeden tırnağa kadınsı endişeler dinmiyor: "Saçım iyi mi? Ya elbisemin yakası? Bu küpeler oldu mu?"
Artık şaşmıyorum: Bütün bu heyecanın seyirciye ve sanatına olan sonsuz saygısından, hep her şeyin kusursuz olmasını istemesinden ve mükemmel kovalamasından kaynaklandığını biliyorum.
Bir de şunu biliyorum: Katıldığı her yere bir kraliçe edasıyla giren ve hep öyle kalan, her ortamda kendine sonsuz güveni ve inancıyla gücünü ortaya koyan, söylediği her sözün ağırlığını ve sorumluluğunu taşıyan bu "Diva"yla, heyecandan, korkudan yaprak gibi titreyen "çocuk". Protesto mitinglerine katılan, başkaldıran "asi genç", tepeden tırnağa kadınlığına bürünen bu "dişi", birbirinden farklı insanlar değil. Tümü bir bütün
Evet, bir bütün: Biri olmazsa öteki de olmayacak bu bütünlük, Leyla Gencer’i, Leyla Gencer yapıyor. Olur olmaz sanatçı dediklerimizle, gerçek "Sanatçı’ya birbirinden ayıran da bu...
Bu yazıyı bitirirken ben Leyla Gencer'e bir kez daha teşekkür etmek istiyorum. Var olduğu için... Kişiliği için... Yaptıkları ve yapmayı sürdürdükleri için... Geçmişimize, bugünümüze ve geleceğimize mal olduğu, damgasını vurduğu için...
Yeryüzünün harikalığına, insanoğlunun müthişliğine beni bir kez daha inandırdığı için...
O bir Divaydı. Her yere çıkmazdı. Yaşamına tanıklık edecekleri seçmesi ise hiç kimsenin tartışmaya cesaret edemeyeceği bir haktı.
O, bu tanıklık için gazetecilik mesleğinin en saygın isimlerinden Zeynep Oral’ı seçti. Leyla Gencer ve Zeynep Oral birlikteliğinde “Tutkunun Romanı” ortaya çıkmıştı.
Gencer ve Oral bu kez liderler için buluşarak “La Diva Turca – Leyla Gencer” başlıklı görüşmeyi gerçekleştirdiler.
O dünya opera tarihine çoktan geçti... Pek çok ülkeden sayısız ödüller. Nişanlar aldı... Birçok kent. Birçok sanat kurumu, kendisine "Altın Anahtar" teslim etti... Yeryüzünün bir ucundan ötekine, belli başlı tüm sahnelerde alkışlandı... Kimi ülkeler, her seferinde geri çevireceği, "vatandaşlık" teklifinde bulundu... Kitaplarda, müzik ansiklopedilerinde "Donizetti Rönesansı", "Rossini Rönesansı maddelerinin yanına onun adı yazıldı... Kaybolmaya yüz tutmuş, o olmasaydı, çoktan unutulmuş olacak, birçok opera eserini, geçmişin tozlu karanlığından o bulup çıkardı ve opera repertuarına kazandırdı... Uzmanların, meraklıların
Yeryüzünde bunlar olurken, bizler ne yaptık?
Biz... 1958'de. Leyla Gencer'in Ankara Devlet Opera ve Tiyatrosu'ndaki kontratını feshettik ve onu operamızdan attık "Efendim, ha bire yurtdışı temsillerine, konserlere gidiyordu. Hem neden hep O. neden başkaları gitmiyor." diye homurdanıp durduk. Yurtdışı temsillere sırayla ya da kuraya gidilmediğini, ancak dışarıdan istenen, aranan sanatçının gidebileceğini bilmez değildik. Ama olsun... Cadı kazanları fokurduyordu... Bürokrasi çarkları dişlileri arasında insan ve yetenek öğütüyordu...
Sonra... Sonra uzun bir suskunluk dönemine girdik. O yeryüzü uçurumlarının kıyısında, düşmekle kanat çırpmak arasında, dünya operalarını zorlarken, San Carlo. La Fenice. La Scala, Covent Garden, Staatsoper, Royal Albert Hall, War Memorium Opera House. Büchnen der Stadt. Teatro Colon. Bolşoy. Kirov sahnelerinde ve arenalarda savaş verirken, biz hep sustuk. Başarılarını görmezden, bilmezden geldik.
Biz susarken, gözlerimizi ve kulaklarımızı kaparken, dışarıda:
1957 Puccini Altın Madalya Ödülü 1958 Brüksel Dünya Fuarı ödülü. 1959 Fransa Dışişleri Bakanlığı Onur Ödülü 1960 Londra Harriet Cohen Altın Madalya Ödülü ve Dallas Onur Ödülü. 1963 Verdi 150. Yıldönümü Ödülü. 1967 İtalya Cumhuriyeti'nden "Commendatore della Republica Italiana" nişanı. Ve sırayla, Napoli. Cenova, Verona, Terme di Caracalla. Montana Altın Madalya Ödülleri... "Uluslararası Esin Perisi Ödülü", Fransa "Bin Yıllık Müzik Onur Ödülü" vb... Bu arada Türkiye'de...
Türkiye'de "Devlet Sanatçısı" unvanı 1971'de verilmeye başlandı. Ben de dahil olmak üzere birçok kişi, bu ödülün ilk verilmesi gereken kimsenin Leyla Gencer olması gerektiğini yazıp durduk. Komisyonlar toplandı, düşündüler taşındılar, konuştular, tartıştılar, bir türlü karar veremediler. Neden sonra, tam 17 yıl sonra. 1988'de "Devlet Sanatçısı" unvanı Leyla Gencer'e verildi.
Verilmesine, verildi ama, o zamanki Kültür Bakanlığı "Bu kadının ya da ne olduğunu pek de bilmediğinden, Milano'daki Türkiye Konsolosluğuna "öğrenin bakalım, sahiden Türk müymüş" diye bir de araştırma yaptırdı.
Ülkeden ülkeye, sahneden sahneye başarıdan başarıya, cebinde yalnız Türk pasaportuyla koşup duran o İtalyan Pasaportunu. "insanın tek pasaportu olur" diyerek hep geri çevirdi), bütün bunlara gülüp geçti.
1990'dan sonra Leyla Gencer Türk basınına verdiği demeçlerde ironi ve mizahla karışık "Ülkem beni hatırladı" tümcesini sık sık tekrarlayacak
Ancak bir de şu gerçek var: Ülke yöneticileri, kalıplaşmış kurumlar, belli onu hatırlamışlardı ama bu ülkenin gerçek müzik tutkunları onu hiçbir zaman unutmamışlardı.
1993’ten başlayarak, ülkesi. Leyla Gencer'e şükran borcunu, gönül borcunu ödemeye çalıştı. Onun onuruna İstanbul Devlet Operası'nda Yekta Kara'nın düzenlediği "Saygı Gecesi". Aydın Gün yönetimindeki Cemal Reşit Rey Konser Salonu'nda tüm şan resitallerinin ona adanması. Sevda-Cenap And Onur Ödülü Altın Madalya verilmesi. Ankara Devlet Operası’nın önüne heykelinin dikilmesi birbirini izledi... Bu zincirin son halkası ise Yapı ve Kredi Bankası'nın düzenlediği "Uluslararası Leyla Gencer Şan Yarışması".
Kâh Milano'nun göbeğinde bir ana caddedeki, kâh Nişantaşı'nın dar eğri büğrü bir sokağındaki, duyarlılıkla anılanı kültürel birikimi kaynaştıran, ince zevkle klasik döşeli, dairelerinde. Görkemli bir çay servisi başında sürdürüyoruz konuşmayı...
Sohbetin çıkış noktası, "zincirin son halkası"...
"Şimdilerde beni en mutlu klan, en heyecanlandıran olay bu yarışma... Biliyorsun, ben hiçbir zaman geçmişle yaşayan. Geçmişe takılıp kalan bir insan olmadım. Hep ileriye dönüktüm. Zaten benim misyonum ileriye dönük... Ne zamandır Aydın Gün'ün benim adıma kendi ülkemizde bir yarışma kurmak düşüncesi vardı. Ömer Kayaloğlu bu düşünceyi benimsedi ve başardılar.
Uluslararası Leyla Gencer Şan Yarışması'nın birincisi geçen yıl yapıldı ve bütün dünyada yankıları oldu. Her iki yılda bir tekrarlanacak. Bu olay beni sonsuz sevindiriyor."
“MİSYONUM”
"Misyon". "Misyonum"... Leyla Gencer'in sık sık kullandığı bir sözcük. Bu sözcüğü açmasını istiyorum.
"Ben eskiden beri, baştan beri, ha yatta bir misyonum olduğuna inanıyordum: İçimdeki bu müzik sevgisini. Şan sevgisini, bu tutkuyu yaymak... Bana verilen bu misyona boyun eğiyor sahneden sahneye, tiyatrodan tiyatroya bu sevgiyi bu tutkuyu yaymak için koşuyordum. İnanıyordum ki eğer mesleğimde çok iyi olursam, beni dinleyen insanlara iyi duygular, güzellikler verebilir, onları daha iyi bir insan olmaya itebilirim. Görevimi yerine getirmeye çalışıyordum. Bunun için kendimle yarışıyordum, bunun için yapabileceğimin hep en iyisini yapmaya çalışıyordum... Sahnelere veda ettikten sonra da sahne yaşamım bitti ama bu misyonum sürdü. Cemiyete faydalı olmaya çalışıyorum. Seminerler, konferanslar, yarışmalar, uluslararası jürilerde görev alma. Gençlerle ilgilenme, onlara yeni yollar açmak... Zaten bu yarışma da kültür bayrağını elden ele yarınlara taşımaktan başka bir şey değil..."
"Sahnelere veda ettiğimden beri" tümcesi, içime yerleşiyor. Leyla Gencer artik opera temsillerine, konser ve resitallere çıkmıyor. Özlemiyor mu, dinmek bilmeyen bütün o alkışları sahneye atılan çiçekleri, "Brava" haykırışlarını ve bunlarla birlikte bütün o şaşaayı?
Yanıt çok kesin ve net geldi: "Hayır, inan ki, hiç ama hiç özlemiyorum... Benim inişe tahammülüm yok. Her zaman mükemmeliyetçi oldum. Mükemmel olmayacaksam sahneye çıkmam dedim... Hem her şeyin bir zamanı var. Yıllarla ve bütün o stresle ses tellerinin yıpran maması imkânsız. Yalnız teknikle, yıllara, doğaya meydan okumak anlamsız... Kimileri bu işi seksenine kadar sürdürüyor. Bir gece iyi, bir gece kötü oluyor. Ama ben buna izin veremezdim... Hem perde açıncaya kadar çektiğim o büyük korkuyu, o stresi, o işkenceyi artık çekemem. Bünye bunları bir yaşa kadar kaldırır. İnsan durma zamanını da bilmeli..."
"SAHNEDE TANRILAŞIYORDUM"
Gerilere dönüyoruz. Sahnedeyken neler hissediyordu Leyla Gencer?
"Sahneye çıktığın ilk anda, karanlıktan ışığa geçtiğinde, gerideki her şeyi unutursun. O anda izleyiciyle aranda bir gerilim hissedersin. Elektrikli bir hava... Seni sınıyorlardır, senden beklentileri sonsuzdur. Senden tanrıları yeryüzüne indirmeni, sahneye getirmeni, her istediklerini vermeni beklerler. Sen bunu bilirsin... O gerilimi iliklerinde duyarsın..."
"Sonra oyununu oynamaya, şarkını söylemeye başlarsın. Artık sesin, senin sesin değildir. Sesin yalnızca bir araç, bir müzik aletidir. Sen o müzik aletini eline almış, istediğin gibi kullanıyorsun. Ve o sana itaat etmek zorunda. Artık sen, sen değil bir başkasısındır. Canlandırdığın kişisindir. O başkası, sensin..."
Photo: LEYLA GENCER İN ÖZEL ARZUSU: Gencer. Zeynep Oral dan "Uluslararası Leyla Gencer Şan Yarışmasının mimarı Aydın Gün ve Ömer Kayaloğlu ile birlikte yer aldığı bu fotoğrafın kullanmasını istiyordu. Ve Leyla Gencer büyük dostu Aydın Gün ile Liderler Dergisine sayfa komşusu oluyor
"Ve sahnede senin hissettiklerini seyirci de hissettiği an senin her söylediğine seyirci de inandığı an işte o zaman aranızda müthiş bir bütünlük, kimsenin koparamayacağı bir bağ oluşur. Ve sen sahnede bu bağı, bu bütünlüğü hisseder sin... İstediklerini vermişsindir. Tarılar artık sahnededir. Buna artık zevk sevinç falan denmez, bu bir ayindir. Bu bir dindir."
Bir süre durdu ve ekledi: "Sahnede tanrılaşıyordum."
Sahnede tanrılaşan Leyla Gencer başkalarıyla da ama en çok kendisiyle yarışmaktan ve kendisini acımasızca eleştirmekten de hiç geri kalmıyor:
"Benim en iyi zamanlarım 1957-65 arasındaydı. Bakma bu İtalyanların sana anlattıklarına, yazdıklarına... 1965’ten sonra beni yok Diva'. Yok 'Divina' ilan ettiler ve ne yapsam, ağzımı açsam mucize deyip bayıldılar. Oysa ben biliyorum ki teknik açıdan, vokal açıdan, yorum açısın dan 1965'e dek en iyiydim. O tarihten sonra biraz abartmaya başladım, yorumlarımda fazla vurgulamaya gittim. Nedense. İtalyanlar bunu çok sevdiler. Hani hep söyledikleri Gencerate var ya... Doğrusu ben onları çok doğru bulmuyorum."
Açıklıyayım: 1988-92 yılları arasında "Leyla Gencer-Tutkunun Romani" kitabim için çalışırken görüştüğüm her İtalyan müzik uzmanı, önüme sürülen her yazı Gencer adından türetilmiş ve artık opera terminolojisinde yerini almış olan "Gencerate"den söz ediyordu.
"Gencerate" sanki bir çağrıdır, bir haykırıştır. Ses, şarkı söylemeyi sürdürür ve bir an gelir öyle bir doruğa ulaşır ki, sanırsınız ses haykırışa dönüşecek ama dönüşmez ve şark devam eder. Gencerate, çok patetik bir vurgu, bir abartmadır... Gencerate sese gözyaşlarının karışmasıdır.
LEYLA GENCER IN BAŞARISININ SIRRI
İstanbul, Ankara. Milano. Roma. Napoli, Floransa. Verona. Venedik, Viyana. Varşova, Paris, San Francisco. Los Angeles. Chicago, Bilbao, Buenos Aires. Barcelona. Edinburgh. Glyndebourne. Londra. Moskova, Leningrad. Stockholm, Köln. Lizbon da. Lucia, Norma. Lady Macbeth. Alceste. Kraliçe Elizabeth. Anna Bolena. Maria Stuarda. Medea. Aida. Tosca. Madam Butterfly. Violetta. Leonora ve daha nicesini unutulmaz kılan neydi?
Neydi başarının sır?
Bu soruyu her sordurduğumda. Leyla Gencer'in yanıtı değişmiyor:
"Ben bir şey yapmadım. Her şey kendiliğinden oldu. Şans, kader, kısmet..." Ama elbet, kimse bu yanıta inanmıyor! Üstelediğimde. Leyla Gencer. "Tutkumun peşinden koştum, hiç ödün vermedim... İşte hepsi bu" diyor... Daha da Üstelediğimde en çok, en çok "Yalnızca bilinçli seçimler yapmaya çalıştım” diyor. "Örneğin, her rol teklifine evet demedim. Her teklife evet deseydim, sesimi çoktan kaybeder, bunca yıl sürdüremezdim. Her teklife evet demek en kolayıydı ama ben eveti ancak bilinçli seçimler sonunda söylerdim." Ve dönüp dolaşıp yine aynı şey söylüyor: "Şans kader kısmet..." Şans, kader kısmet olmadığın de en az benim gibi biliyorsunuz. Ancak başarının sırrını (üstelik sır falan da değil "tüm bir yaşam" diye belirteceğimden burada "tüm bir yaşamı özetleyemem. Ancak birkaç başlık verebilirim.
Evet daha çok genç yaşta tutkusu sarıldı. Tutkusu, var olma nedeni, şarkı söylemek, opera ve müzik dünyasın bir parçası olmaktı. İnançla, inatla, aşkla bu tutkunun peşinden koştu. Daha konservatuara başladığında. "Günün birinde ya Scala'da söylerim. Ya ölürüm" dedi...
Evet hep bilinçli ve akıllıca seçimler yaptı: Daha başlangıçta İstanbul Konservatuarını terk edip ünlü İtalyan Hoca Arangi-Lombardi'nin peşinden Ankara'ya gitmek gibi... En usta hocaları seçmek ileride birlikte çalışacağı Maestro ve rejisörleri seçmek, söyleyeceği operayı seçmek gibi...
Evet mükemmeliyetçiydi. Sahnede yalnız kendisinin değil her şeyin, herkesin mükemmel olmasını istiyordu. Çünkü onun için temsil bir bütündü. Ve seyirciye saygısı sonsuzdu.
Çok çalışkandı. Hep çalıştı. Ses çalması, rol ezberlemenin ötesinde bir çalışmaydı bu. Oynayacağı operanın tarihteki coğrafyadaki, edebiyattaki, müzik dünyasındaki yerinden, o dönemin politikasından, bestecisinin geçirdiği tüm evrelere uzanan çok geniş bir araştırma, analiz ve sentezden oluşan bir çalışma süreci. Her yoruma, engin kültür birikimini kattı. Kolay değil, zoru seçti. Kimselerin söylemeye cesaret edemediği ya da çok tan unutulmuş, hiç temsil edilmemiş eserlerin peşine düştü. Bunlar ortaya p karıp, yıllar sonra ilk yorumlayan olması onu öteki "Diva'lardan farklı kaldı. Bu "zor", alışılmışın dışı rollerin aranan sanatçısı oldu.
Tekniği çok güçlüydü. Teknik gücüyle sesinin olanaklarını bütünledi, tümünü oyunculuk yeteneğiyle yoğurdu İtalya’da hiç bir temsilini kaçırmam olanlardan hep şu tümceyi duydum: "Leyla, sahnede göründüğünde, daha ağzını bile açmadan, hepimizi kendi ateşle tutuştururdu." Sahne karizması bu olsa gerek!
Ona sorarsanız. O, hiçbir şey yapmadı. "Hepsi, şans, kader, kısmet Bugün Leyla Gencer'in yaşamı Türkiye-İtalya arasında, bir seminerle bir konferans arasında, çeşitli ülkelerdeki uluslararası yarışmalarla ders vermeler arasında geçiyor.
"Ben öyle her başvurana. Her gelene özel ders vermem.
Ancak meslek yapmış ünlü sanatçılara ders veririm. Diyelim şu ya da bu operada rol almış, role hazırlanmış ama 'perfection' için bana gelmiş, o zaman ders veririm."
Bu gidiş gelişler arasında onu izlemek sonsuz heyecan verici. Çünkü kişiliğinde dört mevsimi ve duygular dünyasının tüm renklerini ve "Scala"sını içinde tasoor
Diyelim bir seminere, bir konferansa hazırlanıyor: Heyecan içinde. "Ya yanın çocuklara örnek vermem gerekir de sesim çıkmazsa..."... "Ya konferans kötü giderse... Karşımda yaprak gibi titriyor. Eski günlerdeki o sahneye çıkmadan önceki heyecandan farksız... O kraliçe, tanrıça edası gitmiş, korku içinde bir çocuk tan farksız...
Ankara'da bir törene. Altın Madalya alacağı törene hazırlanıyordu ki, o gün Opera'nın önünde, sanatçıların protestosu olduğunu öğrendi. Sanata karşı baskılar ve kültür bütçesindeki kısıntılar protesto edilecekti. Milano uçağından inmesiyle, ayağının tozuyla fırladı protesto mitingine katıldı. Onu orada gören gazetecilerin "Politikaya mı atılıyorsunuz?" sorusunu "Hayır, görevimi yapıyorum!" diye yanıtlıyordu. "Sanatın horlanmasına hiçbir sanatçı izin veremez vermemeli. Buna izin verirsek ülkemiz geriye gider!" Ve ekliyor: "Ama politikaya atılacak olsam Atatürk partisi kurardım..."
Türkiye'deki kimi gelişmeleri izle dikçe öfkeleniyor, kahroluyor. Müthiş bir gazete okuyucusu. Hem Türkiye hem dünya politikasında hiçbir ayrıntıyı kaçırmıyor: "Atatürk devrimlerine ne oldu" diyerek "Bu duruma dur diyecek bir şeyler yapmalıyız" diye öfkesini kusarak, kapana kısılmış bir kaplan gibi kükreyip duruyor. Ve çevresindeki bizleri, pasiflikle, tembellikle suçluyor!
Diyelim o akşam bir törende sahneye çıkacak: Tepeden tırnağa kadınsı endişeler dinmiyor: "Saçım iyi mi? Ya elbisemin yakası? Bu küpeler oldu mu?"
Artık şaşmıyorum: Bütün bu heyecanın seyirciye ve sanatına olan sonsuz saygısından, hep her şeyin kusursuz olmasını istemesinden ve mükemmel kovalamasından kaynaklandığını biliyorum.
Bir de şunu biliyorum: Katıldığı her yere bir kraliçe edasıyla giren ve hep öyle kalan, her ortamda kendine sonsuz güveni ve inancıyla gücünü ortaya koyan, söylediği her sözün ağırlığını ve sorumluluğunu taşıyan bu "Diva"yla, heyecandan, korkudan yaprak gibi titreyen "çocuk". Protesto mitinglerine katılan, başkaldıran "asi genç", tepeden tırnağa kadınlığına bürünen bu "dişi", birbirinden farklı insanlar değil. Tümü bir bütün
Evet, bir bütün: Biri olmazsa öteki de olmayacak bu bütünlük, Leyla Gencer’i, Leyla Gencer yapıyor. Olur olmaz sanatçı dediklerimizle, gerçek "Sanatçı’ya birbirinden ayıran da bu...
Bu yazıyı bitirirken ben Leyla Gencer'e bir kez daha teşekkür etmek istiyorum. Var olduğu için... Kişiliği için... Yaptıkları ve yapmayı sürdürdükleri için... Geçmişimize, bugünümüze ve geleceğimize mal olduğu, damgasını vurduğu için...
Yeryüzünün harikalığına, insanoğlunun müthişliğine beni bir kez daha inandırdığı için...
1 9 9 7
UNKNOWN DAILY NEWSPAPER
1997
OPUS OPUS OPUS
"BENİ HERKES TANIYOR ARTIK. BEN SİZE BU YERE GELMEK İÇİN NE GİBİ KALİTELER GEREKLİ ONLARI ANLATAYIM..."
LEYLA GENCER
Mehmet Murat SOMER
Yapı Kredi'nin düzenlediği şan yarışması şahane bir bahane oldu. Leyla Gencer hakkında yazmak için fırsat kolluyordum. "Artık hakkında her şeyi biliyoruz, okuduk" diyenler haklılar: Yeni bir şey yok. Öznel Leyla Gencer fikirlerimi ve piyasada bulunan CD'lerini yazacağım.
İtiraf ediyorum Leyla Gencer'e önce bir Türk, sonra soprano olarak hayranlık duydum. Doğrusu başlangıçta sesi bana unutulmaz, muhteşem, kadife gibi, devasa falan hiç gelmedi. Hatta bir süre bazı benzer seslerden ayırt etme güçlüğü bile çektim. Tüm bunların günahını korsan kayıtlara yıkıp masum bir şekilde aradan sıyrılmayı da bildim doğrusu. Sonra birden onu konuşurken dinledim ve onu konuşma sesinden tanıdım. Berrak, eskice bir Türkçeyi 'r'lere hafif vurguyla konuşuyordu. Örneğin "cenubi Amerika" diyordu.
CD'DEN TANIRSAN...
Konuşma sesinde, daha sonra tüm operatik rollerinde, özellikle Donizetti kraliçelerinde bulacağım, hâkimiyet gösteren bir tını vardı. TV'de izlediğim kadarıyla tavırlarında da. Yanılmıyorsam Seynan Levent'in programında "İsterseniz bize Leyla Gencer'in nasıl Leyla Gencer olduğunu anlatın" içerikli bir soruyu "Yok, onu anlatmayalım, herkes artık biliyor. Ben size bu yere gelmek için ne gibi kaliteler gerekli onları anlatayım" diye karşılamıştı. Tüm otoritesi ile. Biraz şaşıran Seynan Levent de her zamanki şirinliklerini yapıp ısrar edememişti.
İngiliz kaynaklı Gramophone ve Classic CD ile Fransız kaynaklı Diapason dergilerini yıllardır izlerim. İngilizler ona karşı hep bir saygıyla yaklaşırken, Fransızlar biraz daha ironik, Callas'ın suyunun suyu havasında bahsederler. (Bk. Diapason no.439, Temmuz-Ağustos 1997 sayısı, Callas yazısı, sf.35) Eminim bunda Leyla Gencer'in şaşaalı dönemlerinde Fransa sahnelerinde boy göstermemiş olmasının, haliyle de Fransız eleştirmenlerin onu sadece kayıtlardan tanımasının rolü vardır.
EN BABA ROLLERDE
Leyla Gencer'in hemen her önemli rolü CD olarak piyasada mevcut. Bunlar düşük kaliteli canlı kayıtlar, nadiren radyo kayıtları. Donizetti ve Verdi aryalarından Cetra şirketi için yaptığı tek operatik stüdyo albümü CD olarak 1995 yılında Lejla (!) Gencer başlığı ile Classic Collection serisinde yayınlandı (Nuova Fonit Cetra CDON112). Bir de Nikita Magaloff'un piyanosu eşliğinde yapılan Chopin şarkıları albümü var (Arkadia AK101). Tipik Leyla Gencer değil, tavsiye edemeyeceğim.
En baba rolleri olan Donizetti kraliçeleri Maria Stuarda, Anna Bolena ve Roberto Devereux operasındaki 1. Elizabeth birkaç versiyonları ile mevcut.
Tavsiye edeceğim kayıtlardan biri Mario del Monaco'lu Verdi/Il Trovatore (Arkadia MP483). 1957 Trieste kaydı Donizetti/Lucia di Lammermoor seçmeleri ise neden büyük olduğunun ve Gencerate'leri anlamak için yeterli (Arkadia HP.577). Hem CD hem de video olarak yaygın bulunan Aida'sına ben pek bayılmam. Aida'da biraz daha az tahakküm eden Aida'lar tercih ederim. Ama hiç kötü değil.
Az bilindik bazı operalar ise farklı lezzetler içeriyor. Spontini / La Vestale, tarihin tozlu raflarından Callas için indirilip, sonradan Leyla Gencer'in eline kalmış operalardan biri. Previtali yönetiminde Renato Bruson'lu 1969 Palermo kaydı dikkate değer (Nuova Era 2379/80).
Daha az bildiklerde Smareglia'nın La Falena operası 1975 tarihli kaydıyla son dönem Leyla Gencer için iyi bir gösterge. Operada iş yok, ama yirmi yılı aşan kariyerden sonra Gencer'in sesindeki parıltı yetiyor (Bongiovanni GB1131/32).
Yine nadir sahnelenen ve kaydedilen Pacini'nin Saffo operası 1967 tarihli, Zandonai'nin Francesca da Rimini operası ise 1961 tarihli kayıtla piyasada. Opera meraklıları için her ikisi de keşfetmeye değer operalar.
YENİ BAŞLAYANLARA
Yeni tanışan ya da ısınanlara ideal olan ise Myto şirketinin yayınladığı Leyla Gencer Volume 1 (1954-57) ve 2 (1957-58) CD'leri. İlkinde Madama Butterfly, Eugeni Onegin, Tosca, Trovatore, Forza del Destino, Aida, Traviata, Wally, Saraydan Kız Kaçırma, Suor Angelica, Lucia di Lammermoor, Dialoghi delle Carmelitane ve nadir inci Monte Ivnor'dan seçmeler var. İkincide yine Trovatore, Forza.., Lucia.., Suor Angelica, Due Foscari, Tabarro, Anna Bolena ve nadir Assassinio nella Cattedrale'den seçmeler var. Bunlar bence her zevke uyacak gurur albümleri. Her eve lazım!
NOT: Leyla Gencer'in Nuova Era markalılar hariç tüm CD'lerini Yonca Müzik ithal edip dağıtıyor. (Tel: 212.513 34 00)
HÜRRİYET DAILY NEWSPAPER
1997.02.06
HÜRRİYET SUNDAY WEEKLY MAGAZINE
1997.09.14
“LA DIVA TURCA” YANİ LEYLA GENCER TÜRKİYE’NİN OPERA ALANINDA DÜNYA
SAHNESİNE ÇIKARDIĞI ÇOK AZ SAYIDA İSİMDEN BİRİ…
Kaderi
Callas'la
çizilen DIVA
Arzu DEMİRKAYA
- Yaşarken adına yarışma düzenlenen ender opera sanatçılarındansınız. Bu
nasıl bir duygu?
Normal bir duygu. Aydın Gün'ün düşüncesi idi. On yıldır Aydın Bey'in arzusu, rüyası idi. Yapı Kredi olmasaydı bu da olmazdı. Yarışma deyip geçmeyin. Kolay değil. Organizasyon çok zor ve masraflı. En az festival kadar zor. Onun için fevkalade faydalı olduğuna inanıyorum. Adıma yapıldı; onurlu bir şey, hoşuma gitti. Çok teşekkür ediyorum herkese. İnşallah böyle devam eder. Dünyanın her yerinde sanatkârların ismiyle 30-40 yıldır devam eden yarışmalar var. Benim neslimde Pavarotti, Domingo ve benim yarışmam var. En ileride gelenlerden üç tane yarışma. Türkiye'nin böyle bir yarışmasının olması memleketim için de faydalı olduğuna inanıyorum. Tanıtma açısından.
Bu yıl yarışmanın ikincisi düzenleniyor. İlk yarışma ile karşılaştırınca organizasyondaki gelişmeler nelerdir?
Her yarışmayı ayrı düşünmek lazım. Her seferinde değişiklikler oluyor. Her seferinde kaideler değişiyor. Düzelmeler oluyor. Bu ayrı bir şeydir. İkinci yarışma da birincisi kadar iyi olur inşallah. lyi olur dediğim neticelerden bahsediyorum.
Bu tür yarışmaları kazanan kişi nelerle karşılaşıyor. Nasıl bir gelecek açılıyor önlerinde?
Geçen yarışmada kazanan 1. ve 2.lik alanlar, geçen yarışmada ödül alanlar, tenoru mesela Avrupa'nın en gözde tenoru oluyor. Bu da bizim yarışmadan çıktığı için gayet faydalı bir şey. Büyük bir tanıtma fırsatı oluyor yarışmamızı. İki ödül aldılar. Biri Arnavut mezzosopranosu, diğeri de Arjantinli bir tenor. Çok büyük kariyer yapıyorlar. Büyük tiyatrolarda söylüyorlar ve her taraftan çağrılıyorlar. Bu da ender olan bir olaydır. İyi seçmişiz.
Klasik müzikte poplaşma süreci başladı. Montserrat Caballe ve Queen'in ortak çalışması, The Three Tenors, en genç örnek olarak da Vanesse Mae var.
Vanessa Mae kim?
Keman virtüozu. Çok genç bir sanatçı.
Tanımıyorum.
Bu poplaşma sizce kaliteyi düşürecek mi?
Poplaşma! Ben bunu katiyen tasdik etmiyorum. O başka bir iş, bu başka bir iş. Fazla poplaşıyoruz. Hiç sevmediğim bir olay. Birbirine karıştırmayı hiç beğenmiyorum. Pavarotti de kendine reklam yapmak için yapıyor. Ben sevmiyorum. Bu iki tarzı birbirine karıştırmayı katiyen tasvip etmiyorum. Böyle bir cereyan var. Klasik müzik, klasik müzik olarak kalmalı. Hiç ilgisi yok. İki ayrı tarz birbiriyle bağdaşamaz. İyi bir eğitim değil. Katiyen karşıyım, reddediyorum. Eğlenmek için gençler bir ara pop müziğe devam ederler, sonra ondan da vazgeçerler. Seneler sürdükçe, her dakika bir tarz çıkıyor ama bu yanlış. Klasik müzikle bunu karıştırmanın ilgisi yok.
Uzun yıllardır sahneye çıkmıyorsunuz.
Ben hep sahnedeyim.
Opera temsilini bırakalı uzun yıllar oldu.
Hiç de uzun yıllar değil. Ben 1990'a kadar sahneye çıktım. Konserler verdim. 1991'de eşim hastalandı. 93'ün başında da eşimi kaybettim. Ondan sonra sahneye çıkmadım. Uzun yıllar sahneye çıkmadım değil. 90'a kadar sahneye çıktım. Benim kadar uzun söyleyen azdır. Kırk küsür senedir söyledim devamlı. Ondan sonra da yine bıraktım sayılmaz. Tiyatronun içindeyim. Bugün yarışma var. Scala'da doçentlik var. Seminerler var. Bir sürü yarışmalarda jürilik yapıyorum. Dünyanın her yerini dolaşıyorum. Her zaman bütün tiyatrolarda, bütün sahnelerde devamlı çıkıyorum ama opera oynamıyorum o başka.
Yeni projeleriniz var mı?
Yeni projeler... Eski projeleri tamamlayamıyorum. Yeni projeler var tabii. Devamlı her taraftan teklifler geliyor. Bu sene Scala'nın doçentliğini üzerime aldım, o da çok büyük bir iş. Akademi kuruluyor. Bütün çalışmalarına iştirak edeceğim, ki bu vakit alan bir iş. İstanbul Festivali'nin başkanı yaptılar beni biliyorsunuz. O da çok vaktimi alıyor, onunla da çok uğraşıyorum. Projeler çok. Ne tarafa gideceğimi bilmiyorum. Europa Tega diye yeni bir teşekkül kurduk Avrupa'da. Avrupa gençlerine yardım etmek için, ayrıca bir nevi akademi o da. Bu sene Schubert'in ölümünün 200. Yılı dolasıyla bir opera hazırladılar, hazırladık. Sanatçıları bulduk, gençleri yetiştirdik. Onlar şimdi 15 Avrupa şehrinde temsiller veriyorlar. "Herkesin bir devresi var. O devreyi bitirdikten sonra bir köşeye de çekilip rahat rahat oturabilirim ama ben rahat oturan bir insan değilim; her zaman proje yapan, her zaman müspet işler yapmaya çalışan, faydalı olmaya çalışan. Bizim memlekette biraz fazla oturuyoruz... hepimiz, bütün hanımlar. Benim gibi, biraz benden ilham alsınlar. Onlar da biraz faydalı olsunlar cemiyetlerine.
Opera dünyasında bir devrim yarattı. Bunu ses ve teknik yeteneklerinin yansıra, opera sahnesine oyunculuğu, canlandırdığı kişiliklere dramatik yapıyı ve psikolojik boyutları katarak yaptı. 1950'li yıllar altın yıllarıydı. Sahnedeki başarıları, sahne dışındaki renkli yaşamıyla aşkları birleşiyor ve ortaya bir efsane çıkıyordu. Bel Canto’nun kraliçesi, operaların diva sesi ve dramatik oyuncusu Maria Callas. Bundan 20 yıl önce 16 Eylül'de Paris'te öldü...
Dünyanın en ünlü operalarından La Scala'nın bir başka Diva'sı 'La Diva Turca' ise bu operadaki ilk rolüne, Donizetti'nin Anna Bolena'sına Callas'ın yedeği olarak hazırlanıyor. Yıl 1957. Callas gibi söylemiyor, Callas'ı taklit etmiyor. Evet Callas hastalanmadığı için sahnede bu role çıkamıyor. Ancak temsilden birkaç hafta sonra İtalyan RAI radyosu bu prodüksiyonu çekip yayınlamak istediğinde oyunu yöneten Maestro Gavazzeni Leyla Gencer'i tercih ediyor. Bugün La Scala'da doçent, o da 'Bel Canto'nun kraliçesi kabul ediliyor, ayrıca özellikle Donizetti'nin unutulan eserlerini dünya repertuarına kazandıran diva olarak tanınıyor. O da La Scala'da sahneye çıktıktan 20 yıl sonra II. Yapı Kredi Leyla Gencer Uluslararası Şan Yarışması'nda kazananları alkışlıyordu. İstanbul’da. Uluslararası müzik otoriteleri Leyla Gencer'in dünyanın birçok önemli operasında, çok önemli eserleri başarıyla seslendirdiği halde dünya çapında büyük ün ve ticari başarı kazanamamasını Callas faktörüne bağlıyorlar. La Scala'nın genel sekreteri Maestro Gavazzeni "Leyla Gencer'in Callas'la aynı dönemde Scala'ya gelmiş olması onun en büyük şansızlığıdır... Tarihin bir cilvesi deyin isterseniz... Talihin talihsiz bir randevusu. Ters bir zamanlama..." demekle yetiniyor. Opera International'in editörü Sergio Segalini de bu konuda şöyle diyor: "Çünkü o zaman Callas vardı. Ve Callas en parlak dönemindeydi. Callas, Gencer'in parlamasına engel olacaktı. Bir başka büyük sopranonun Montserrat Caballe'nin uzun yıllar süren anonimlikten kurtulması için 1965'te Callas'ın susması gerekti."
Gencer'in bir başka tercihi de operanın 'ticaret' dünyasının dışında kalmış olması. Hiçbir uluslararası ajansı, emprezaryosu olmadı. Gencer'in "hak ettiği üne" ulaşamamasının bir başka nedeni de temsillerinin albümlerinin hep korsan olarak yayımlanmış olması. Bu nedenle ses kalitesi düşük albümleri piyasaya sürüldü. Bu konudaki ve Gencer'in piyasadaki albümleriyle ilgili geniş haber sayfa 50- 51'de okuyacaksınız.
Normal bir duygu. Aydın Gün'ün düşüncesi idi. On yıldır Aydın Bey'in arzusu, rüyası idi. Yapı Kredi olmasaydı bu da olmazdı. Yarışma deyip geçmeyin. Kolay değil. Organizasyon çok zor ve masraflı. En az festival kadar zor. Onun için fevkalade faydalı olduğuna inanıyorum. Adıma yapıldı; onurlu bir şey, hoşuma gitti. Çok teşekkür ediyorum herkese. İnşallah böyle devam eder. Dünyanın her yerinde sanatkârların ismiyle 30-40 yıldır devam eden yarışmalar var. Benim neslimde Pavarotti, Domingo ve benim yarışmam var. En ileride gelenlerden üç tane yarışma. Türkiye'nin böyle bir yarışmasının olması memleketim için de faydalı olduğuna inanıyorum. Tanıtma açısından.
Bu yıl yarışmanın ikincisi düzenleniyor. İlk yarışma ile karşılaştırınca organizasyondaki gelişmeler nelerdir?
Her yarışmayı ayrı düşünmek lazım. Her seferinde değişiklikler oluyor. Her seferinde kaideler değişiyor. Düzelmeler oluyor. Bu ayrı bir şeydir. İkinci yarışma da birincisi kadar iyi olur inşallah. lyi olur dediğim neticelerden bahsediyorum.
Bu tür yarışmaları kazanan kişi nelerle karşılaşıyor. Nasıl bir gelecek açılıyor önlerinde?
Geçen yarışmada kazanan 1. ve 2.lik alanlar, geçen yarışmada ödül alanlar, tenoru mesela Avrupa'nın en gözde tenoru oluyor. Bu da bizim yarışmadan çıktığı için gayet faydalı bir şey. Büyük bir tanıtma fırsatı oluyor yarışmamızı. İki ödül aldılar. Biri Arnavut mezzosopranosu, diğeri de Arjantinli bir tenor. Çok büyük kariyer yapıyorlar. Büyük tiyatrolarda söylüyorlar ve her taraftan çağrılıyorlar. Bu da ender olan bir olaydır. İyi seçmişiz.
Klasik müzikte poplaşma süreci başladı. Montserrat Caballe ve Queen'in ortak çalışması, The Three Tenors, en genç örnek olarak da Vanesse Mae var.
Vanessa Mae kim?
Keman virtüozu. Çok genç bir sanatçı.
Tanımıyorum.
Bu poplaşma sizce kaliteyi düşürecek mi?
Poplaşma! Ben bunu katiyen tasdik etmiyorum. O başka bir iş, bu başka bir iş. Fazla poplaşıyoruz. Hiç sevmediğim bir olay. Birbirine karıştırmayı hiç beğenmiyorum. Pavarotti de kendine reklam yapmak için yapıyor. Ben sevmiyorum. Bu iki tarzı birbirine karıştırmayı katiyen tasvip etmiyorum. Böyle bir cereyan var. Klasik müzik, klasik müzik olarak kalmalı. Hiç ilgisi yok. İki ayrı tarz birbiriyle bağdaşamaz. İyi bir eğitim değil. Katiyen karşıyım, reddediyorum. Eğlenmek için gençler bir ara pop müziğe devam ederler, sonra ondan da vazgeçerler. Seneler sürdükçe, her dakika bir tarz çıkıyor ama bu yanlış. Klasik müzikle bunu karıştırmanın ilgisi yok.
Uzun yıllardır sahneye çıkmıyorsunuz.
Ben hep sahnedeyim.
Opera temsilini bırakalı uzun yıllar oldu.
Hiç de uzun yıllar değil. Ben 1990'a kadar sahneye çıktım. Konserler verdim. 1991'de eşim hastalandı. 93'ün başında da eşimi kaybettim. Ondan sonra sahneye çıkmadım. Uzun yıllar sahneye çıkmadım değil. 90'a kadar sahneye çıktım. Benim kadar uzun söyleyen azdır. Kırk küsür senedir söyledim devamlı. Ondan sonra da yine bıraktım sayılmaz. Tiyatronun içindeyim. Bugün yarışma var. Scala'da doçentlik var. Seminerler var. Bir sürü yarışmalarda jürilik yapıyorum. Dünyanın her yerini dolaşıyorum. Her zaman bütün tiyatrolarda, bütün sahnelerde devamlı çıkıyorum ama opera oynamıyorum o başka.
Yeni projeleriniz var mı?
Yeni projeler... Eski projeleri tamamlayamıyorum. Yeni projeler var tabii. Devamlı her taraftan teklifler geliyor. Bu sene Scala'nın doçentliğini üzerime aldım, o da çok büyük bir iş. Akademi kuruluyor. Bütün çalışmalarına iştirak edeceğim, ki bu vakit alan bir iş. İstanbul Festivali'nin başkanı yaptılar beni biliyorsunuz. O da çok vaktimi alıyor, onunla da çok uğraşıyorum. Projeler çok. Ne tarafa gideceğimi bilmiyorum. Europa Tega diye yeni bir teşekkül kurduk Avrupa'da. Avrupa gençlerine yardım etmek için, ayrıca bir nevi akademi o da. Bu sene Schubert'in ölümünün 200. Yılı dolasıyla bir opera hazırladılar, hazırladık. Sanatçıları bulduk, gençleri yetiştirdik. Onlar şimdi 15 Avrupa şehrinde temsiller veriyorlar. "Herkesin bir devresi var. O devreyi bitirdikten sonra bir köşeye de çekilip rahat rahat oturabilirim ama ben rahat oturan bir insan değilim; her zaman proje yapan, her zaman müspet işler yapmaya çalışan, faydalı olmaya çalışan. Bizim memlekette biraz fazla oturuyoruz... hepimiz, bütün hanımlar. Benim gibi, biraz benden ilham alsınlar. Onlar da biraz faydalı olsunlar cemiyetlerine.
Opera dünyasında bir devrim yarattı. Bunu ses ve teknik yeteneklerinin yansıra, opera sahnesine oyunculuğu, canlandırdığı kişiliklere dramatik yapıyı ve psikolojik boyutları katarak yaptı. 1950'li yıllar altın yıllarıydı. Sahnedeki başarıları, sahne dışındaki renkli yaşamıyla aşkları birleşiyor ve ortaya bir efsane çıkıyordu. Bel Canto’nun kraliçesi, operaların diva sesi ve dramatik oyuncusu Maria Callas. Bundan 20 yıl önce 16 Eylül'de Paris'te öldü...
Dünyanın en ünlü operalarından La Scala'nın bir başka Diva'sı 'La Diva Turca' ise bu operadaki ilk rolüne, Donizetti'nin Anna Bolena'sına Callas'ın yedeği olarak hazırlanıyor. Yıl 1957. Callas gibi söylemiyor, Callas'ı taklit etmiyor. Evet Callas hastalanmadığı için sahnede bu role çıkamıyor. Ancak temsilden birkaç hafta sonra İtalyan RAI radyosu bu prodüksiyonu çekip yayınlamak istediğinde oyunu yöneten Maestro Gavazzeni Leyla Gencer'i tercih ediyor. Bugün La Scala'da doçent, o da 'Bel Canto'nun kraliçesi kabul ediliyor, ayrıca özellikle Donizetti'nin unutulan eserlerini dünya repertuarına kazandıran diva olarak tanınıyor. O da La Scala'da sahneye çıktıktan 20 yıl sonra II. Yapı Kredi Leyla Gencer Uluslararası Şan Yarışması'nda kazananları alkışlıyordu. İstanbul’da. Uluslararası müzik otoriteleri Leyla Gencer'in dünyanın birçok önemli operasında, çok önemli eserleri başarıyla seslendirdiği halde dünya çapında büyük ün ve ticari başarı kazanamamasını Callas faktörüne bağlıyorlar. La Scala'nın genel sekreteri Maestro Gavazzeni "Leyla Gencer'in Callas'la aynı dönemde Scala'ya gelmiş olması onun en büyük şansızlığıdır... Tarihin bir cilvesi deyin isterseniz... Talihin talihsiz bir randevusu. Ters bir zamanlama..." demekle yetiniyor. Opera International'in editörü Sergio Segalini de bu konuda şöyle diyor: "Çünkü o zaman Callas vardı. Ve Callas en parlak dönemindeydi. Callas, Gencer'in parlamasına engel olacaktı. Bir başka büyük sopranonun Montserrat Caballe'nin uzun yıllar süren anonimlikten kurtulması için 1965'te Callas'ın susması gerekti."
Gencer'in bir başka tercihi de operanın 'ticaret' dünyasının dışında kalmış olması. Hiçbir uluslararası ajansı, emprezaryosu olmadı. Gencer'in "hak ettiği üne" ulaşamamasının bir başka nedeni de temsillerinin albümlerinin hep korsan olarak yayımlanmış olması. Bu nedenle ses kalitesi düşük albümleri piyasaya sürüldü. Bu konudaki ve Gencer'in piyasadaki albümleriyle ilgili geniş haber sayfa 50- 51'de okuyacaksınız.
Leyla Gencer, La Scala'da sahneye çıkmaya başladığında Maria Callas, aynı
operada ününün zirvesindeydi. Gencer'in yolunu kapadı. Gencer'in adına yapılan
yarışma da Callas'ın ölüm yıldönümüne denk geldi.
TEMPO WEEKLY MAGAZINE
1997.09.17
TÜM DÜNYADA 60'A YAKIN
KORSAN KASET VE CD'Sİ DOLASAN LEYLA GENCER:
Sanat para için yapılmaz"
Emine ÇAYKARA
Photo: Tamer ÇELİK
Kuşkusuz, o da sesinin sahibi değil, sesi onun sahibiydi... Hayatında pek
çok şeyden vazgeçti bu tutkusu için. Ama opera dünyasının başkenti İtalya'da ve
dünyada La Diva Turca oldu, hep başrolde sayısız temsiller verdi, yirmi beş yıl
boyunca... Leyla Gencer'le opera dünyası, korsan kayıtları, gençler ve Türkiye
üzerine söyleştik...
O hep zorun peşinden koştu. Hayatı boyunca... Hep farklı ve çok özel oldu.
Şimdi de öyle... Belki, on altı yaşında ona hediye edilmiş Eflatun'un
"Seçmeler" kitabının ilk sayfasına el yazısıyla yazılı "Ce qui
est beau difficile”- Güzel olan zordur sözünü- düstur edindi. Yeteneğine güvendi,
çok çalıştı, tutkuyla her gün yeni bir şey öğrendi. Okudu, araştırdı,
"doğrusu bu" deme cüretini gösterip kendini kattı her yaptığına. Hem
de herkesin önünde titrediği sanatçıların, müzik otoritelerinin karşısında...
Diva oldu opera dünyasında, İtalyanların ve dünyanın Leyla'sı, La Regina'sı, La
Gencer'i, La Diva Turca'sı oldu. Şimdi, Diva olarak döndüğü ülkesinde
"uçurumun kenarına" gidip ona hâkim olmaya yüreği ve gücü yetenlere
yardım etmek için İstanbul'da.
Biz onun hikayesini ilk olarak Zeynep Oral’ın yazdığı "Tutkunun Romanı"
ile öğrendik. "Uçurumun kenarına" gidip gelişini, bir ayin yönetir
gibi seyirciyi avucunun içine alışının büyüsünü orada okuduk. Yapı Kredi
Bankası'nın adına düzenlediği "Leyla Gencer Uluslararası Şan Yarışması’nın
ikincisi için İstanbul'da bulunan büyük sanatçı Leyla Gencer'le Çırağan
Oteli'nin kafeteryasındayız. O, gençler için bir şeyler yapmaktan çok memnun.
İki yıl önce ilk yarışmada kazananların önünde açılan yollardan, opera dünyasında
gençlere fırsat tanıyor olmaktan hoşnut. Mütevazı, kendi emeği ve yeteneğiyle
en yükseğe tırmanmış olmaktan gururlu...
Leyla Gencer, yirmi beş yıl La Scala Operası'nda başrol oynamış bir
sanatçımız. Hep kendine özgü, hep doğru bildiği yoldan gitmiş biri; opera tarihinde
çığır açmış birçok yenilikler onun adını taşıyor. İtalya gibi opera dünyasının
merkezinde Donizetti Rönesansı, Rossini Rönesansı'nı o yaratmış. O güne kadar
gelen kalıpları kırmış; ruhunu, duygusallığını, içindeki sevgiyi aktarmış her
zaman. Gencer gibi söyleme tarzını, Gencerate'yi o sokmuş opera dünyasına...
Hayatı boyunca hiç stüdyo kaydı olmamış Leyla Gencer'in. Hiç emprezaryosu
da... Dünyada dolaşan altmışa yakın CD ve kaseti, konser sırasında gizlice
kaydedilmiş. Bu yüzden onun üzerinden para kazanan bir sürü insan var elbette...
Bugün için çok tuhaf bu. Emprezaryosu olmadığı için pişmanlık duyup duymadığını
soruyorum: "Ben ezelden beri emprezaryolardan nefret ederim. Emprezaryolar
bir nevi canavar. Sizi kullanıp paralarınızı çekmeye çalışırlar. ABD'ye ilk
olarak 1956'da gittim. 1958'de ABD'de Philadelphia'da La Traviata'yı söylüyorum.
Columbia Artist Management, bana geldi. ABD'nin en büyük emprezaryosu...
Benimle 5 senelik kontrat yaptı. O zaman orada büyük sanatçı grubu vardı; Maria
Callas, Renata Tebaldi gibi... Hepsinin de menajeri Columbia Artist Management.
Beş sene bir tek kontrat teklif etmedi bana, yani beni susturdu. Böylece
ötekileri korudu. Böyle şeyler de oluyor."
Bugün hep korsan kayıtları var Gencer'in. Stüdyonun soğuk ortamında hiç
söylememiş, sanatçının durumunu düşündüğünüzde aslında hiç de haksız değil.
"Bu korsan kayıtlar stüdyoda yapılanlardan çok daha rağbet görüyor.
Stüdyoda çok trük var, iyi olmayan bir parça, iyi olana kadar deneniyor. Yapay
bir şey bu. Benim konser kayıtlarım hep önde, çünkü canlı. Özellikle gençler
çok dinliyor beni.
O anın verdiği heyecanla gençler etkilenip duygulanıyor" diyor.
Gençlerin onu tercih etmesi tabii ki çok hoşuna gidiyor: "Çok mektup alıyorum
gençlerden, bu beni çok memnun ediyor. Yaşlılardan bıkmadım, ama yaşlıların belli
fikirleri var, o fikirlere sarılıyor ve yerlerinde sayıyorlar. Gençlerin
beğenmesi benim yorum bakımdan eski olmadığımı gösteriyor. Bundan da çok gurur
duyuyorum. Bir tek kusuru var bu korsan kayıtların, ekonomik faydası yok bana.
Benden izin istiyorlar ve 'para almayın' diyorlar. Yirmi sene geçti, ne
diyeceksiniz? Yapın, diyorum."
Sesi ve yorumuyla herkesi büyüleyen, dünya müzik otoritelerini,
eleştirmenlerini bir Türk olarak şaşırtan, kendine hayran bıraktıran çok özel
biri o. Opera söylemenin onun için ne ifade ettiğini soruyorum. Oral,
kitabında, Gencer'in konser öncesi hep uçurumun kenarına gittiğinden
bahsediyor... "O stres hep vardı" diyor: "Siz gazeteci olarak
bin, iki bin, on bin, yirmi bin kişinin önünde konuşma yapacak olsanız,
heyecanlanmaz mısınız? Üstelik konuşmak daha kolay, bütün bir operayı söylemek
daha zor. Hava nemli olur, sesiniz etkilenir, sürpriz yaşayabilirsiniz".
Peki opera söylemek: "Opera söylemek, müzisyen olmak benim için bir
ayindi. Ben ayine katılıyorum; onun bir hazırlığı var. O insanlara hitap etmek,
kendi insan sevgini yansıtmak, huzur vermek önemli.
Bir iki saat içinde onlara her şeyi unutturup müziğin kutsallığını
hatırlatmak gerek. Dervişlerimizi alın; onlar da ayinlerine başladıktan sonra
kendilerinden geçer, kendilerinden verirler. Benim için de böyleydi. Maalesef,
yeni kuşak çok materyalist. Ben ve benim kuşağım değişikti, para düşünmedim
hiç. Nitekim para da yapmadım. Ne kazandımsa harcadım, ama çok da rahat ettim.
Bu işin sonu nasıl olacak bilmiyorum, ama Allah yardım eder. Halbuki ben öyle
sanatçılar biliyorum ki ağzını açmadan önce parayı getirmezseniz söylemem, diyor.
Adettir, temsilde ikinci perdede kontratla para getirilir. Ben istemem, dedim,
bozdum adeti. Para için yapılacak bir iş değil sanat."
İşini en iyi şekilde yapanlar, hep böyle oluyor galiba; para ikinci planda,
önemli olan en iyi şekilde, kendini vererek yapmak...
Gencer, ders verirken doğrusunu göstermenin dışında opera söylemiyor artık.
Bu yıl, La Scala'da doçent olarak ders verecek, sempozyumlar, konferanslarla
geçen bir eğitmenlik dönemi yaşıyor. 1980'de başlamış gençlerle ilgilenmeye,
yani sahnedeyken. Resitaller dışında son çıktığı temsil, 1983 yılına gidiyor.
"1992'den, yani eşimi kaybettikten sonra ağzımı açmadım. Kriz geldi, stres
yaşadım. Ağzımı açmadım demek de doğru değil. Talebelere gösteriyorum
seminerler sırasında. Sesimde bir değişiklik olmadı, sesimi kaybetmedim, tabii
ki eskisi gibi koca koca operalar deviremem, ama misaller vermek gerekirse pekâlâ
yaparım" diyor.
Türk opera dünyasıyla dünyayı karşılaştırıyoruz. Dışarıda rekabet, bizde
memuriyet var. Memuriyet zihniyeti sanatçıyı yok eden bir kavram.
"Bazıları iyi, bazıları kötü" diyor: "Gençler az. Memuriyet
zihniyeti olunca üstüne oturuluyor, yarışma olmuyor. Sanatçının rekabet içinde
olması lazım. Bizde reform yapılması lazım." İki yıl önce ilki düzenlenen
Yapı Kredi Uluslararası Leyla Gencer Şan Yarışması'nda ne kadar çok güzel ses
vardı. Yarışmaya katılan Türkler, ne kadar şaşırtmıştı, bizde de bu kadar güzel
sesler varmış, demiştik. Nerede onlar? "Maalesef kadro olmadığı için
alınamıyorlar. Dereceye giren Birgül Su, İzmir Operası'nda söylüyor.
Bas Tuncay Kurtoğlu, iki senede çok iyileşti. Ben onu uyarıp paylamıştım,
iyi ki böyle yapmışım. Zannetme ki sana bu ödül verildi, her şey bitti sanma,
çok çalışman lazım, demiştim. Bu sene çok ilerleme gördüm onda, o da solist
olarak alınmış.
Sizin hayatınızı anlatan bir film çekilse ya da bir tiyatro sahneye konsa,
diyorum. Şaşırıyor. "Hiç düşünmedim böyle bir şeyi, bilmem ki... Olur, ama
mesele bunu yapmak" diyor. Kim oynayabilir, diyorum: "Bizden mi?
Bilmem ki, düşünmem lazım biraz.
Türkiye'nin dışarıda kendini iyi tanıtamamasından şikayetçi. Hep silik, hep
başkalarını suçlar olmamızdan da... Türkiye'ye biraz kırgın mısınız, diyorum.
O, Diva iken, çok önemli yerlere gelmiş ve dünya ondan bahseder iken uzun
yıllar boyunca ülkesinden destek görmedi ya...
"Hayır, değilim" diyor. Ayrıca ilgisiz kalındığını kabul etmiyor:
"Ben 1953 senesinde dışarı çıktım. 60'a kadar her türlü desteği gördüm;
basın her şeyi yazdı. Demokrat Parti, Celal Bayar dönemiydi. Çok korundum.
Büyük çapta desteklendim; promosyonlar yapıldı, gazeteler yazdı. Çok saygı ve
sevgi gördüm. 60’tan sonra duraklama oldu, ben uzun zaman gelmedim, 74'e kadar.
Çok mühim şeyler yaptım ama... Bana gazeteciler, niye bize yazmıyorsunuz, diyordu.
Benim işim değil ki. Tüm dünya gazeteleri yazıyor, biraz takip edin. Aramızda
bir dargınlık olmadı doğrusu."
O, çok özel biri değil mi sizce de...
THEATRE MONTHLY MAGAZINE
1997 October
SÖYLEŞİ
Sevgi Sanlı
Yaşlanmak ve Yorulmak Bilmeyen Bir Kadın, Bir Erkek Leyla Gencer ve Aydın Gün
Son yıllarda Hint asıllı bir Amerikalı doktor, Deebak Chopra, doğu bilgeliği ile batıdaki bilimsel buluşları birleştiren öğretiler sunuyor. Kitapları kapışılıyor. Özel
Kliniklerinde yer bulmak için ünlüler sıraya giriyor. Chopra'nın yaşlılara sevindirici haberleri var: "Ruhun gücü sınırsızdır. Siz izin vermezseniz beden de yaşlanmaz.
Yaşlılığa meydan okuyan bir kadınla bir erkek, Leyla Gencer ile Aydın Gün birçok genç sanatçıya kol kanat geriyorlar. Yalnız yurdumuzda yetişenlere değil, başka ülkelerden gelip uluslararası bir platformda yeteneklerini ölçmek isteyenlere de. İki yıldır süren Yapı Kredi Leyla Gencer Şan Yarışması'nda doksan kadar genç sesini duyurmak fırsatını buluyor.
Devlet sanatçısı Aydın Gün'e soruyorum:
Bu yarışmanın anlam ve önemini bir do sizin ağzınızdan okurlarımıza iletebilir miyiz?
Leyla Gencer ülkemizi dünyaya tanıtan büyük sanal elçimiz. La Scala Operası Genel Müdürü ve şef Riccardo Muti'nin dediği gibi yüzyılın en büyük 'prima donna'larından biri. Operadaki büyük adar Leyla Gencer ile çalmayı kendileri için büyük bir ayrıcalık saymışlardır. Bu yıl Paris Opera Comique Intendant’ı,
Porro Medicin, Royal Opera House Sanat Danışmanı Helga Schmidt, Teatro Communale Bologna Artistik Direktörü Gianni Tangucci, Roma Operası Artistik Direktörü Vincenço da Vivo jürimizde yer almayı seve seve kabul ettiler.
Yarışmacıların bu kadar önemli kişilere kendilerini tanıtmaları ne büyük bir fırsat
Gerçekten de öyle. Almanya, Rusya, ABD, Japonya, İtalya, Kore, Bulgaristan, Arnavutluk, Yugoslavya, Estonya, Gürcistan, Azerbaycan, Norveç ve Türkiye'den yaraşmaya katılan 90 genç hem ilerdeki kariyerleri için önemli adımlar atarlar hem de birbirlerini tanıyıp değişik eğitimler, değişik ses teknikleri üstünde bilgi edinirler. Uluslararası dostlukların gelişmesi de işin cabası.
6 Eylül'deki yarı finalde yarışan on sanatçıyı dinlediğim zaman işinizin çok güç olduğunu düşündüm. Derece alamayan bir Rus tenor, bir Alman soprano da çok iyiydi. Ama birinciliği kazanan Norveçli Gustava Hege Tjonn'un başarısı tartışılmazdı. Hem kusursuz şan tekniği hem fizik güzelliği hem sahne sempatisi hem de en zor partileri söylemedeki rahatlığı ile. Örneğin Elsbeth Routerin yüz mimikleri beni rahatsız ediyordu. Beni de. Oy verirken çeşitli evrelerde alınan notlar ve sahnedeki sunma biçimi de rol oynuyor."
Geçen yıl olduğu gibi bu yıl da başarılı sanatçılara operalardan teklifler, angajmanlar geldi mi?
Hiç şüphesiz. Norveçli Tjhonn derhal Covent Garden'da rol almak için Londra'ya davet edildi. Başka sanatçılara da İtalya, Fransa ve Polonya'dan teklifler geldi. Bu yarışmanın büyük bir özelliği de ticari başarı öne çıkaran emprezaryoları aradan çıkarıp sanatçıyı işverenle direkt temasa geçirmek.
Yapı Kredi Sanat Festivalinin bu yılki özelliği nedir sizce?
Festival içinde bir festival yaptım. Bir piyano festivali. Dünyada yankılar uyandıran altı genç piyanisti aynı festivalde bir araya getirdim. Golocok yıllarda başka enstrümanlara ya da üçlülere, dörtlülere, oda orkestralarına öncelik tanıyabiliriz.
Yaşlanmak ve yorulmak bilmeyen Leyla Gencer ile Aydın Gün'e sonsuz teşekkürler
HÜRRİYET DAILY
NEWSPAPER
1997.12.09
Obituary advert for soprano
Zehra Yıldız, who died unexpectedly during a performance of Fidelio in Karlsruhe Opera
1 9 9 8
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1998.12.03
'Hepimizin gerçek ustası
Leyla Gencer'
..... Montserrat, henüz kariyerinin başındayken kendisine örnek aldığı ve müzik yaşamı boyunca izinden gitmeye özen gösterdiği tek sanatçının Leyla Gencer olduğunu söylüyor: "Benim için örnek alınacak tek sanatçı, 'bel canto' tarzını günümüze taşıyan Leyla Gencer oldu. John Sutherland'le birlikte çok önemli çalışmalar yaptı. Opera repertuvarı Gencer'e çok şey borçlu. Hepimizin gerçek ustası Leyla Gencer oldu. Gencer bizim için opera dünyasında bir efsane gibidir."....
MİLLİYET DAILY NEWSPAPER
1998.12.12
'Leyla Gencer bir efsanedir'
….. Toplantının sonuna doğru Türk şarkıcılarla birlikte şarkı söyleme
önerisine sıcak bakarken Leyla Gencer'e değinmeden geçmedi Caballe,
"Kariyerimin çok başındayken kendime örnek aldığım bir insan vardı. o da
"bel canto" taran tekrar günümüze taşıyan Leyla Gencer idi. Leyla
Gencer geçmişin birçok operasını seslendirdi. Bugün repertuarda yer alan birçok
opera eserini ilk kez bulan, sahneye getiren kişi o olmuştur. Bizim için gerçek
bir efsanedir umarım sizin için de öyledir."
1 9 9 9
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1999.12.26
CUMHURİYET DAILY NEWSPAPER
1999.12.29
2 0 0 0
ADAM MONTHLY ART MAGAZINE
2000 January
LEYLA GENCER
"BÜLBÜL OLMUŞ VARMIŞ GELMİŞ"*
Tülay German
Sonunda, Leyla Gencer'in CD'si Paris'te piyasaya çıktı. Hemen aldım ve büyük bir kıvançla yabancı arkadaşlara yolladım özellikle.
Erdem Buri'nin: "1950 yılında Leyla'yı ilk olarak Ankara'da Cavalleria Rusticana'da dinledim, olağanüstüydü," deyişini anımsadım.
50'li yıllarda, babamla beraber Muhsin Ertuğrul'un Dragos'taki evine gitmiştik. Çaylar içilip, uzun uzun Leyla Gencer'den konuşulmuştu. Muhsin Bey: "Kızı bir öldürmedikleri kaldı," diyerek, kıskançlıkları, çevrilen dolapları anlatmıştı.
1957 yılında, Milano'daki tarihi Scala Tiyatrosu'nun, New York Metropolitan Operası'nın efsanevi orkestra şefi Arturo Toscanini'nin cenazesinde, Toscanini'nin vasiyeti üzerine Leyla Gencer şarkı söylemişti.
70'li yıllarda, Gencer'i, Fransız televizyonunun naklen verdiği Turandot operasında seyredip, dinlemiştim. Olağanüstü bir ses, soylu bir güzellik ve de büyük bir oyunculuk gücü.
29 Nisan 1985'te, Paris'te, Athénée Tiyatrosu'nda son resitallerinden birini verecekti. Aynı tarihte, Fransa'nın öbür ucunda bir konserim olduğu için, sıkıntı, üzüntü ve isyan içinde yaptığım araba yolculuğunu unutamam. Yol boyunca, öylesine söylenmiştim ki, arabayı kullanan Erdem Buri: "Peki, dönüyoruz Paris'e, git sevgili Leyla Gencer'ini dinle, seni dinlemeyi bekleyenlere de rezil ol," diyerek, bir güzel azarlamıştı beni.
50'li yıllarda, bir ara, Galatasaray-Fenerbahçe taraftarları gibi, önce, Callas'çılar ve Tebaldi'ciler, sonra da Callas'çılar ve Gencer'ciler diye, dünya müzikseverleri ikiye ayrılmıştı.
Maria Callas, büyük yorumculuğunun yanı sıra, yaşamı ile de kendisinden söz ettirmişti.
Büyük bir kültüre sahip olan Leyla Gencer, her türlü skandaldan uzak yaşadı. Tanınmayan, bilinmeyen birçok değerli eseri ortaya çıkardı, seslendirdi. "Scala" üzerine yapılan önemli televizyon programlarında, bu tarihi tiyatronun temsilcisi olarak vakur bir tarzda konuştu.
1985 yılında verdiği Paris konseri üzerine basında çıkan yazıları unutamayacağım. En belalı eleştirmenler, bu büyük ses, yorum ve kişilik karşısında büyülenmişler, Gencer'i göklere çıkarıyorlardı. Duyduğum kıvançtan hindiler gibi kabarıp dolaşmıştım günlerce gazeteci ve müziksever arkadaşların
arasında.
8 Ocak 1993 Cuma. Soğuk mu soğuk bir kış günü. Ben Père-Lachaise Mezarlığı'nda Erdem Buri'yi uğurluyorum, aynı gün Leyla Gencer de Teşvikiye'de çok sevdiği eşi İbrahim Gencer'e veda etmekte.
Paris'teki ilk günlerimizde, Saint-Germain'de, bir kitap arıyordum. Kitapçı, Türk olduğumuzu öğrenince: "Demek Nâzım Hikmet'in vatandaşısınız," diyerek, neredeyse boynumuza sarılacaktı.
Cannes'daki kitapçının vitrininde, en önde, eski dost Yaşar Kemal'in kitabını gördüğümde de ne denli sevinç duyduğumu unutamam.
İstanbul'daki son gecem olan 30 Mart 1966'dan beri görmediğim Yılmaz Güney, Cannes Film Festivali'nde Altın Palmiyeyi aldığında gözlerim yaşarmıştı.
Nâzım Hikmet'in tüm kitapları var kütüphanemde. Yaşar Kemal'in "Akçasazın Ağaları Demirciler Çarşısı Cinayeti" karşımda duruyor. "Canım Erdem'e," diye yazmış Yaşar.
"O iyi insanlar, o güzel atlara bindiler çekip gittiler." Yılmaz Güney'in üç filminin de video kaseti var.
Artık Leyla Gencer'in CD'si de elimde.
Turandot operasının tamamının naklen verildiği 70'li yıllarda video yoktu. Fransız Radyo ve Televizyon Milli Arşivi I.N.A.'da vardır filmi. Arşivdeki programların kopyasını satın almak mümkün; mümkün olmasına mümkün ama, ancak televizyonların, film veya plak şirketlerini ödeyebileceği bir paraya.
İyisi mi... Gözlerimi kapatayım ve yıllar boyunca yüreğimi kıvançla coşturan Leyla Gencer'in o eşsiz "Piyanissimo"larını dinleyeyim. Son olarak da mutlaka, "Siete Turchi" (Türksün) parçasını söyleyişini.
* Bülbül Olsam Varsam Gelsem, Pir Sultan Abdal
"BÜLBÜL OLMUŞ VARMIŞ GELMİŞ"*
Tülay German
Sonunda, Leyla Gencer'in CD'si Paris'te piyasaya çıktı. Hemen aldım ve büyük bir kıvançla yabancı arkadaşlara yolladım özellikle.
Erdem Buri'nin: "1950 yılında Leyla'yı ilk olarak Ankara'da Cavalleria Rusticana'da dinledim, olağanüstüydü," deyişini anımsadım.
50'li yıllarda, babamla beraber Muhsin Ertuğrul'un Dragos'taki evine gitmiştik. Çaylar içilip, uzun uzun Leyla Gencer'den konuşulmuştu. Muhsin Bey: "Kızı bir öldürmedikleri kaldı," diyerek, kıskançlıkları, çevrilen dolapları anlatmıştı.
1957 yılında, Milano'daki tarihi Scala Tiyatrosu'nun, New York Metropolitan Operası'nın efsanevi orkestra şefi Arturo Toscanini'nin cenazesinde, Toscanini'nin vasiyeti üzerine Leyla Gencer şarkı söylemişti.
70'li yıllarda, Gencer'i, Fransız televizyonunun naklen verdiği Turandot operasında seyredip, dinlemiştim. Olağanüstü bir ses, soylu bir güzellik ve de büyük bir oyunculuk gücü.
29 Nisan 1985'te, Paris'te, Athénée Tiyatrosu'nda son resitallerinden birini verecekti. Aynı tarihte, Fransa'nın öbür ucunda bir konserim olduğu için, sıkıntı, üzüntü ve isyan içinde yaptığım araba yolculuğunu unutamam. Yol boyunca, öylesine söylenmiştim ki, arabayı kullanan Erdem Buri: "Peki, dönüyoruz Paris'e, git sevgili Leyla Gencer'ini dinle, seni dinlemeyi bekleyenlere de rezil ol," diyerek, bir güzel azarlamıştı beni.
50'li yıllarda, bir ara, Galatasaray-Fenerbahçe taraftarları gibi, önce, Callas'çılar ve Tebaldi'ciler, sonra da Callas'çılar ve Gencer'ciler diye, dünya müzikseverleri ikiye ayrılmıştı.
Maria Callas, büyük yorumculuğunun yanı sıra, yaşamı ile de kendisinden söz ettirmişti.
Büyük bir kültüre sahip olan Leyla Gencer, her türlü skandaldan uzak yaşadı. Tanınmayan, bilinmeyen birçok değerli eseri ortaya çıkardı, seslendirdi. "Scala" üzerine yapılan önemli televizyon programlarında, bu tarihi tiyatronun temsilcisi olarak vakur bir tarzda konuştu.
1985 yılında verdiği Paris konseri üzerine basında çıkan yazıları unutamayacağım. En belalı eleştirmenler, bu büyük ses, yorum ve kişilik karşısında büyülenmişler, Gencer'i göklere çıkarıyorlardı. Duyduğum kıvançtan hindiler gibi kabarıp dolaşmıştım günlerce gazeteci ve müziksever arkadaşların
arasında.
8 Ocak 1993 Cuma. Soğuk mu soğuk bir kış günü. Ben Père-Lachaise Mezarlığı'nda Erdem Buri'yi uğurluyorum, aynı gün Leyla Gencer de Teşvikiye'de çok sevdiği eşi İbrahim Gencer'e veda etmekte.
Paris'teki ilk günlerimizde, Saint-Germain'de, bir kitap arıyordum. Kitapçı, Türk olduğumuzu öğrenince: "Demek Nâzım Hikmet'in vatandaşısınız," diyerek, neredeyse boynumuza sarılacaktı.
Cannes'daki kitapçının vitrininde, en önde, eski dost Yaşar Kemal'in kitabını gördüğümde de ne denli sevinç duyduğumu unutamam.
İstanbul'daki son gecem olan 30 Mart 1966'dan beri görmediğim Yılmaz Güney, Cannes Film Festivali'nde Altın Palmiyeyi aldığında gözlerim yaşarmıştı.
Nâzım Hikmet'in tüm kitapları var kütüphanemde. Yaşar Kemal'in "Akçasazın Ağaları Demirciler Çarşısı Cinayeti" karşımda duruyor. "Canım Erdem'e," diye yazmış Yaşar.
"O iyi insanlar, o güzel atlara bindiler çekip gittiler." Yılmaz Güney'in üç filminin de video kaseti var.
Artık Leyla Gencer'in CD'si de elimde.
Turandot operasının tamamının naklen verildiği 70'li yıllarda video yoktu. Fransız Radyo ve Televizyon Milli Arşivi I.N.A.'da vardır filmi. Arşivdeki programların kopyasını satın almak mümkün; mümkün olmasına mümkün ama, ancak televizyonların, film veya plak şirketlerini ödeyebileceği bir paraya.
İyisi mi... Gözlerimi kapatayım ve yıllar boyunca yüreğimi kıvançla coşturan Leyla Gencer'in o eşsiz "Piyanissimo"larını dinleyeyim. Son olarak da mutlaka, "Siete Turchi" (Türksün) parçasını söyleyişini.
* Bülbül Olsam Varsam Gelsem, Pir Sultan Abdal
